Şərq məsələsi

Şərq məsələsi — XVIII əsrin ikinci yarısında Rusiya və bir sıra Qərbi Avropa dövlətlərinin Osmanlı imperiyasına qarşı birgə mübarizə aparmaq cəhdi «Şərq məsələsi»nin yaranmasına səbəb oldu. «Şərq məsələsi»nin əsasını Osmanlı dövlətini parçalamaq və onun ərazilərini bölüşdürmək planı təşkil edirdi[1].

Bu məsələnin həyata keçirilməsində Rusiya başlıca rol oynayırdı.

TarixiRedaktə

Rusiyanın xarici siyasətinin ana xəttinə çevrilən “Şərq məsələsi” XVIII əsrin II yarısında rəsmən daxil edildi və beynəlxalq münasibətlər sisteminə bir problem kimi əlavə olundu. Beləliklə, XVIII əsrin sonlarından etibarən “Şərq məsələsi” rəsmi ideoloji və diplomatik bir problemə çevrilir. “Şərq məsələsi”ni Rusiya, İngiltərə, Fransa və Avstriya dövlətləri yaratmışdılar. Ancaq başlıca maraqlı tərəflər Rusiya və İngiltərə idi. Rusiya imperatoru I Pyotr xarici siyasət məsələlərini işləyib hazırlayarkən Boğazlar məsələsinə, isti dənizlər məsələsinə, İstanbulun ələ keçirilməsinə və bütövlükdə “Şərq məsələsi”nə xüsusi diqqət verirdi ki, bu məsələnin öz xeyrinə həllində erməniləri öz tərəfinə çəkmək üçün yollar axtarırdı. Bilirdi ki, erməniləri vədlər hesabına ələ almaq çox asandır.

“Şərq məsələsi”nin əsas hədəfi orta əsrlərin ən qüdrətli dövləti olan Osmanlı imperatorluğuna qarşı çevrilmişdir. Xüsusilə XIX yüzilliyin ortalarında baş verən Krım müharibəsində Osmanlı dövlətinin tarixi qələbəsi həm Şərqdə, həm də Avropada qüvvələr nisbətini Türkiyənin xeyrinə xeyli dəyişdi və Vyana konqresindən sonra dövlətlər arasında yaranmış balansa ciddi təsir göstərdi. Bu nisbət Rusiyanın xarici siyasət nüfuzuna zərbə vurdu, beləliklə Balkanlarda üstün hüquqlarından məhrum edildi.

«Yunan layihəsi» ilə «Şərq məsələsi»nin oxşar və fərqli cəhətləriRedaktə

Osmanlı imperiyasında siyasi və iqtisadi tənəzzülün güclənməsindən istifadə edən İngiltərə və Fransa onu asılı vəziyyətə salmaq üçün Rusiyaya qarşı müharibəyə təhrik edirdilər. Bu yolla onlar Osmanlı dövlətini tamamilə Avropadan çıxarmağa, Rusiyanı isə zəiflətməyə çalışırdılar.

İstinadlarRedaktə

  1. Восточный вопрос // Дипломатический словарь в трёх томах. Том I (А — И). М.: Наука, 1985.

ƏdəbiyyatRedaktə

  • Восточный вопрос  // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
  • Жигарев С. А. Русская политика в восточном вопросе (её история в XVI—XIX веках, критическая оценка и будущие задачи). Историко-юридические очерки. М., 1896, Т. I—II.
  • Лебедев А. А. Константинопольская «драма» 1853 г. СПб., 2012. ISBN 978-5-904180-58-4
  • Уляницкий В. А. Дарданеллы, Босфор и Черное море в XVIII веке М.: А. Гатцули, 1883.
  • Чихачев П. А. Великие державы и Восточный вопрос. М.: Наука, 1970.