Aşina Cieşeşuay

Kür Şad (俟力苾可汗)
Adı : Cieşeşuay
Digər adıyla : Kür Şad
Vətəni : Şərqi Göytürk Xaqanlığı
Milliyəti : Türk
Atası : Şibi Xaqan
Anası : Şahzadə Yiçenq
Qardaşı : Tolis Xan
Çin soyadı: Li (李)
Çin titulu: Fancianq (蕃將, Fānjiāng)
Çin vəzifəsi: General-Leytenant (Zhonglangjang, 中郎將)

Aşina Cieşeşuay, yaxud Türkcə (Kür Şad) (Doğum tarixi məlum deyil - 19 may 639) - bir Göytürk şahzadəsidir.

Həyatı :Redaktə

A-shihina Chieh-she-erh və ya Ashina Jiesheer[1] (Çincə: Ənənəvi: 阿史那結社爾 / Sadə.: 阿史那结社尔[2] Çin ordusunda general-leytenant vəzifəsinəcən yüksəlmiş bir Göytürk şahzadəsidir.

Cieşeşuay, Şərqi Göytürk xaqanı Şibi xaqanın oğludur. Əmisi Çula xaqanın 630-cu ildə Çinə təslim olmasından sonra Çində hərbi rütbə qazanır. Tölis xaqanın kiçik qardaşıdır. O qardaşına nifrət edirdi və imperatora qardaşının üsyan etmək üzrə olduğunu dedi. Cieşeşuay 639-cu ilin avqustunda təzəlikcə ölən Tölis xaqanın oğlu Aşina Holoku ilə 40 nəfərdən ibarət bir qrupla, üsyana başlamaq istəyir . Bununla 19 may 639-cu ildə Çin sarayından özü və 40 Çərisi ilə imperatoru Li-Şih-Min Tangı qaçıraraq onlara bu yolla təzyiq ediləcək Göytürk Xaqanları qaytarılacaq , üsyanı daha çox böyüdəcək və azadlıq əldə edənədək vuruşacaqdılar bunun üçün saraya daxil olurlar . Plana əsasən Çin Şahzadəsi Li-Çeng saraydan çıxacaq o sırada qapı açıq qalacaq Kür Şad və 40 çərisi saraya daxil olaraq İmperatoru əsr alacaqlardı . Amma həmin gecə çox yağışlı və küləkli olduğuna görə Çi-Şeng qapıları açılmamışdı . Saraydan kimsənin çıxmayacağını başa düşən Çieşeşuay 3000 əsgərə qarşı hücuma keçir 100-lə əsgəri öldürən Kür Şad qaldığı 10 igidlə Vey çayına doğru qayıdıb ordu yığıb yenidən hücum istəsə də həmin gün onu təqib edən Çinli əsgərlərə qarşı 10 nəfərdə olsalar döyüşürlər və hər biri döyüş öldürülür .

Bəzi mənbə yaxud rəvayətlərdə də verilənlərə görə :

19 may 639 Kür Şad əhatəsini artırmaq üçün , İmperator sarayına daxil olub gizlin yolla at götürüb çıxmaq istəyərkən Çin imperatoru bundan xəbər tutaraq sarayın müdafiəsində iştirak edən 3000 əsgəri Kür Şad və 40 çərisi üzrərinə göndərir bu zaman yanlarında Çin imperatorunun vəziri Vi-Çeng də olur . Bunu görən Kür Şad o an 40 çərisinə atlara qalxıb saraya hücum etmələrinə əmr verir Vi-Çeng`də görər-görməz imperatora zərər gəlməsin deyə üsyançıları ox yağışına tutmağı əmr edir . Ox yağışına tutulan üsyançılara o qədər ox atılır ki, onlar ata , atda yerə tikili vəziyyət də qalır . Hadisədən sonra saraya qayıdan Vi-Çengdən son nəticələri bilmək istəyən İmperator ondan soruşur :

- " Kür Şad məğlub oldumu ? "

Həmin an isə vəziri ona :

- " Xeyr , İmperatorum sağ olsun Kür Şad məğlub olmadı , amma Öldürüldü ! " yəni sağ qalsa qalib idi anlamına gələn bu ifadə tarixə öz adını və qüdrətini bir Türk olaraq yazdırmış olan Cieşeşuayı bəhs edir .

Üsyandan sonra :Redaktə

İmperator üsyandan sonra Göytürkləri sərbəst buraxır və yenidən xaqanlıq qurmalarına icazə verir. Xuayxuay şahzadəsi Aşina Simonu Kilibi xaqan adı ilə xaqan elan edir. Tolis xaqanın oğlu Aşina Holoku isə sürgün edilir.

Səbahəddin Əlinin Kür Şadı :Redaktə

Sabahattin Əlinin üç pərdəli oyunu Türk tarixindəki Kürşad İnqilabından ilhamlandı.

Oyundakı hadisələr Çinin Si-Gan-Fu şəhərində eramızın 7-ci əsrində baş verir. Çinlilərlə müharibədə məğlub olan türklər əsir götürüldü və ölkələrini tərk etdilər. Bəzi türklər Çinə gətirilərək müxtəlif məhəllələrdə məskunlaşarkən, Türk sülaləsi ailəsindən olanlar Çin sarayına yerləşdirildi. Sarayda məskunlaşanlardan biri olan Kürşad, imperatorla birlikdə müəyyən bir vəzifəyə gəldi. Çin İmparatoru xoş ürəkli bir insandır, türk xalqı ilə sülalənin varisi Yulu Xanı sevir və onu qızının yanına aparmağı düşünür. Kürşad imperatorun qızını sevir, lakin bəzi tarixi səbəblərdən onu xatırlamaq belə istəmir. Kürşad özünü Türk xalqının müstəqilliyinə həsr etdi və bunun üçün əvvəlcə qiyam qaldırıb sonra müstəqillik qazanmağı planlaşdıran bir qrup yaratmağı planlaşdırır. Kürşad, imperatorun qızı Yulu Han və Hyungyu'yu qaçırır və türklərin müstəqilliyini hədəf alır. Kürşaddan başqa, imperatorun qızı sevən Çinli vəziri Ven Çing də var. Bir rəqabət meydana gələndə Hyungyu Kürşadı sevdiyini söyləyir. Türklərin müstəqilliyi ilə sevdikləri arasında yaranan Kürşad nəhayət türklərin müstəqilliyini seçir. Digər tərəfdən Ven-Çing, Kürşadın qurduğu digər planları öyrənir və onlara qarşı tədbir görür. Zamanla hadisələr dəyişir və qanlı qarşıdurmalar başlayır. Qara paltarlı bir gənc bu qarşıdurmalarda çətin vəziyyətdə olan Kürşadı qoruyur. Ven Çing, Kürşadı gənc adama hücum etmədən öldürmək istəyir. Kürşada kömək edən gəncin pərdəsi düşdükdən sonra Hyungyu olduğu ortaya çıxdı. Kürşad ilə Ven Qing arasındakı qarşıdurmalara müdaxilə edən Hyungyu vəfat edir. Ven Ching qaçmağa başlayanda Kürşad tərəfindən tutuldu və öldürüldü. Kürşad, Hyungyu'nun ölüləri ətrafında toplanan insanların gözü qarşısında onu həqiqətən sevdiyini və ölümünə özü səbəb olduğunu söyləyir. Kürşad qanlı toqquşmalardan sonra müvəffəq olmadı, ancaq bütün bunları dinləyən imperator, nazirlərin türklər haqqında danışmaq üçün toplanmasını əmr etdi.

Nihal Adsızın Kür Şadı :Redaktə

Eyni zamanda bir tarixçi olan Hüseyin Nihal Atsız, mövzunu özü yazdı və bu sayədə Türk Ədəbiyyatının ən təsirli tarixi povestlərindən biri olan "Boz Kurtların Ölümü" doğuldu. Kursad o qədər insana uşaq verdi ki, Türkiyədə Kursad adı o qədər məşhur oldu. 1939-cu ildə Hüseyin Nihal Atsız, Kopuz jurnalına yazdığı məqaləsində "Kür Şad" dan bəhs etdi və universitet meydanında tək bir düz daşla qırx bir qılıncdan ibarət bir abidə qoyulmasını təklif etdi. [4] Daha sonra 1946-cı ildə yazdığı "Bozkurtlar ölümü" romanında "Kür Şad" obrazını istifadə etdi. 1947-ci ildə Kür Şad jurnalının nəşrinə başladı və jurnalın ilk nömrəsi üçün şəxsən "Ən Böyük Türk Kahramanı Kür Şad" məqaləsini yazdı və "Sabah Türkeli" də Kür Şad üçün böyük bir abidə düşündüyünü bildirdi. [ 5]

Boz Qurdların Ölümü

Uşaqlıq adı "Shu Tigin" idi və "Kara Khan" tərəfindən "Kür Şad" adlandırıldı. [6] Tarixi şəxsiyyət Chieh-she-shuai'nin atası Şipi Kağan olsa da, "Kür Şad" roman obrazının atası "Çuluk Kağan" dır. [7] [8] [9]

Kara Xanın Türk adətinə riayət etmək üçün evləndiyi I-çing Katun [11] tərəfindən zəhərlənərək öldürüldüyü şübhə altına alındı. [10]

Kür Şad, qardaşı Tulu Han (Yaşar Şad, Yaşar Tigin) Pepingə gedərkən öldürüldükdən sonra, Peping oğlu Urku [12] -i Çin əsarətindən qurtarmağa və bir kaqan etməyə çalışdı.

İstinadlarRedaktə

  1. Akdes Nimet Kurat isə Ki-Şe-So olaraq tərcümə edir. Akdes Nimet Kurat, "Göktürk kağanlığı", DTCF Jurnalı, X/1-2, 1952, s. 28.
  2. Qədim Tanq kitabı, Cild 3 http://zh.wikisource.org/zh/%E8%88%8A%E5%94%90%E6%9B%B8/%E5%8D%B73 甲申,阿史那結社爾犯禦營,伏誅。 Tərcümə şərhləri: 甲申 : Çin təqviminə görə ay və tarixi ifadə edir, 639 ilində isə 19 Maya bərabər gəlir. 阿史那結社爾犯禦營 : Ashina Jiesheshuai (TTKin kitabına görə A-shihina Chieh-she-shuai), imperatorun qərargahını zəbt etdi. 伏誅 = (xəyanət) günahından öldürüldü.