Əsas menyunu aç

ABŞ-da vətəndaş müharibəsi

(ABŞ vətəndaş müharibəsi səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)

ABŞ-da Vətəndaş müharibəsi (1861-1865) – Şimalla (İttifaqla) Cənub quldar ştatları arasında vətəndaş müharibəsi. Avraam Linkolnun prezident seçilməsinə cavab olaraq quldarlar cənub ştatlarını İttifaqdan ayırmağı qərara aldılar və müharibəyə hazırlaşmağa başladılar. 1861-ci ilin fevralında Montqomeri şəhərində Cənub ştatları Konfederasiya yaradıldı. Konfederasiya ABŞ-ın 34 ştatından 11-ni birləşdirdi. 1861-ci il aprelin 14-də cənublular Fort-Samteri tutdu. Bununla da müharibə başlandı. 1861-ci il iyulun 21-də Şimal ordusu (35 min) Manassas şəhərində, oktyabrda isə Bols-Blaff yaxınlığındakı döyüşlərdə məğlub edildi. İkinci dövründə (1863-1865) Şimal ordusuna 190 min zənci əsgər daxil oldu. 250 min zənci arxa cəbhədə hərbi qulluğa cəlb edildi. 1863-cü ilin iyulunda cənublular Gettisberq və Missisipi çayı vadisindəki döyüşlərdə məğlub oldular. 1865-ci il aprelin 3-də Konfederasiyanın paytaxtı Riçmond şəhəri tutuldu. Həmin müharibədə tarixdə ilk dəfə zirehli gəmilərin döyüşü (1862-ci il martın 9-da) oldu. 1867-ci il martın 2-də Cənubun Yenidənqurması haqqında birinci qanun verildi.

ABŞ Vətəndaş müharibəsi
Battle of Gettysburg, by Currier and Ives.png
Tarix 12 aprel, 1861 - 12 aprel, 1865
Yeri ABŞ əraziləri
Səbəbi Avraam Linkolnun prezident seçilməsi
Nəticəsi
Flag of the United States (Pantone).svg ABŞ qalib qəldi, köləlik ləğv edildi.
Flag of the Confederate States of America (March 1861 – May 1861).svg Konfederasiya dağıldı.
Münaqişə tərəfləri

Flag of the United States (Pantone).svg
ABŞ

Flag of the Confederate States of America (March 1861 – May 1861).svg
Konfederasiya

Komandan(lar)

Flag of the United States (Pantone).svg Avraam Linkoln,
Flag of the United States (Pantone).svg Uliss Qrant
Flag of the United States (Pantone).svg Corc Makklelan

Flag of the Confederate States of America (March 1861 – May 1861).svg Cefferson Devis,
Flag of the Confederate States of America (March 1861 – May 1861).svg Robert Li
Flag of the Confederate States of America (March 1861 – May 1861).svg Stonvol Cekson

Tərəflərin qüvvəsi

Flag of the United States (Pantone).svg 2.100.000

Flag of the Confederate States of America (March 1861 – May 1861).svg 1.064.000

İtkilər

Flag of the United States (Pantone).svg 110.000 ölü
Flag of the United States (Pantone).svg 360.000 Cəmi ölü s
Flag of the United States (Pantone).svg 275.000 Yaralı və itkin sayı

Flag of the Confederate States of America (March 1861 – May 1861).svg 93.000 Ölü
Flag of the Confederate States of America (March 1861 – May 1861).svg 260.000 Cəmi ölü
Flag of the Confederate States of America (March 1861 – May 1861).svg 137.000 Yaralı və itkin sayı

Ümumi itkilər
616,222 ölü[1]
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

TarixiRedaktə

XIX əsrin əvvəllərində ABŞda ikili quruluş- şimalda kapitalizm, cənubda isə quldarlıq mövcud idi. Bu iki quruluş bir dövlətin tərkibində olan tamam bir-birinə zidd olan quruluşlar idi. Amerika-Meksika müharibəsi zamanı ABŞ cənub hissədə çoxlu torpaqlar ələ keçirr. Burada çoxlu boş torpaqlar var idi. Cənub hissədə əlverişli iqlim əsasən aqrar sahənin, xüsusən də, pamqçılığın inkişafına şərait yaradırdı. İmmiqrantların əsasən şimala getməyi burada işçi azlığını yaratmışdı. Ona görə də XVII əsrdən başlayaraq bura Afrikadan zənci- qullar gətirilməyə başlandı. Cənubda olan ağdərilərin ¼ hissəsi quldar idi.

Şimalda maşın istehsalının inkişafı, Cənubda isə aqrar sahənin inkişafı bu iki ərazi arasında qarşılıqlı əlaqələri zəruri edirdi. Cənubun yeni texnologiyalara, Şimalın isə hazır tütün, pambıq kimi məhsullara ehtiyacı olurdu. Lakin quruluşlar arasında olan fərq münasibətlərdə öz sözünü ciddi şəkildə deyirdi. Qaçan qullara azadlığın verilməsi, yeni tutulan ərazilərdə hansı quruluşun yaranacağı kimi təzadlar vətəndaş müharibəsinin başlamasına səbəb oldu. Müharibə zamanı 620 minə qədər insan həlak olmuşdu.

Vətəndaş müharibəsi zamanı ABŞda iki cəbhə: Şimalda- İttifaq, Cənubda isə Konfederasiya yaranmışdı. Linkolnun əsas niyyəti hər bir vəchlə İttifaqı qoruyub saxlamaq idi. O, ikili quruluşun tamamilə əleyhinə idi və hesab edirdi ki, Birləşmiş Ştatlar ya tamamilə kapitalimzə keçməli, ya da, quldar dövləti olmalı idi. Müharibənin gedişi göstərdi ki, quldarlığın ləğv edilməməsi “İttifaq”ın dağılmasına gətirəcək. 1862ci ildən başlayaraq Linkoln zəncilərə azadlığın verilməsi barədə hazırlıqlara başlamışdı. Nəticədə 1865ci ildə ABŞ konsitutsiyasına XIII düzəliş edilməklə quldarlıq rəsmən ləğv olundu və vətəndaş müharibəsi Şimalın qələbəsi ilə başa çatdı.

4 il davam edən vətəndaş müharibəsi 9 aprel 1865ci ildə Konfederasiyanın kapitulyasiyası ilə başa çatdı. Cənub zəncilərin ABŞ cəmiyyətinə inteqrasiyasına hazırlaşmalı idi. Müharibənin başa çatmasından 5 gün sonra-14 aprel 1865ci il tarixində Ford teatrının səhnəsində qoyulan “Mənim amerikalı kuzenim” tamaşası zamanı cənub tərəfdarı olan aktyor Con Uilks But prezident lojasına daxil olaraq onun başına tapancadan güllə açmışdı. Güllə atandan sonra Butt səhnəyə çıxaraq latınca “Sic semper tyrannis!” (tərcümədə: “Tiranların taleyi belədir”- cənub ştatı olan Vircinyanın şüarı) kəlməsini səsləndirmişdi. Səhəri gün, saat 7:22də Avraam Linkoln öldürüldü.

Buttu Vircinya ştatında 26 aprel tarixində anbarda gizlənərkən tapmışdılar. Anbara dərhal od vurulmuş Butt silahlı şəkildə oradan çıxmışdı. Anbardan çıxan zaman onu boynundan ölümcül yaralamışdılar. Con Buttun son sözləri belə olmuşdu: “Anama deyin ki, mən vətənim üçün mübarizə apararaq həlak oldum.”[2]

Tərəflərin müqayisəsiRedaktə

ABŞ tarixi
 
Bu məqalələr ölkə seriyasındandır
Xronologiya
İbtidai icma
Məskunlaşmaya qədər
Məskunlaşma
1776–1789
1789–1849
1849–1865
1865–1918
1918–1945
1945–1964
1964–1980
1980–1991
1991–2008
2008–bügünə qədər
Milli mənsubiyyət üzrə
Afroamerikalılar
Amerikalı asiyalılar
Amerikalı çinlilər
Amerikalı flippinlilər
Amerikalı yaponlar
Amerikalı meksikalılar
Amerikalı polyaklar
Mövzu üzrə
Vətandaş hüquqları
1896–1954
1955–1968
Vətəndaş müharibəsi
Mədəniyyət
Demoqrafiya
Diplomatiya
İqtisadiyyat
Historiography
Medicine
Military
Southern
Frontier (Old West)
Technology and industry
Women
{Şablon:Data99

ABŞ portalı
ABŞ Konfederasiya
Cəmi əhali 22.000.000 (71%) 9.000.000 (29%)
Qul olmayan əhali 21.567.414 5.500.000
1860-cı ildə şimal ştatlarında qulların sayı 432.586 NA
1860-cı ildə cənub ştatlarında qulların sayı NA 3.500.000
Əsgər sayı 2,200,000 (67%) 1.064.000 (33%)
Dəmiryol xəttləri (mil) 21.788 (71%) 8.838 (29%)
təsərrüfat güçü 90% 10%
Silah istehsal güçü 97% 3%
1860-cı ildə istehsal olunan pambıq miqdarı Az sayda 4.500.000
1860-cı ildə istehsal olunan pambıq miqdarı Az sayda 300.000
Müharibədən əvvəl tərəflərin pul rezevləri 30% 70%
  1. Toward a Social History of the American Civil War Exploratory Essays, Cambridge University Press, 1990, page 4.
  2. VƏTƏNDAŞ MÜHARIBƏSI VƏ AVRAAM LINKOLNUN ÖLDÜRÜLMƏSI