Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurucularının məzarları

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurucularının məzarlarıAprel işğalından sonra müxtəlif yerlərdə ermənilər tərəfindən öldürülən və ya vəfat edən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurucularının məzarları nəzərdə tutulur.

Məhəmməd Əmin RəsulzadəRedaktə

ÖlümüRedaktə

Ankara Universitetinin tibb fakültəsinin klinikasında şəkər xəstəliyindən yatan Məhəmməd Əmin 1955-ci il martın 6-da gecə saat on birə on dəqiqə qalmış üç dəfə "Azərbaycan, Azərbaycan, Azərbaycan!" deyərək əbədiyyətə qovuşdu. Ankara radiosu martın 7-sində saat 22:45-də sabiq Azərbaycan milli şürasının sədri M.Ə.Rəsulzadənin vəfat etdiyi xəbərini təəssüflə bütün dünyaya yaydı. Martın 8-də Ankaranın Hacı Bayram məscidində M.Ə.Rəsulzadənin dostları onun tabutu başında fəxri qarovulda dayandılar. Ankara şəhər valisi Kamal Aygün də başsağlığı verməyə gəlmişdi. Bundan əlavə cənazənin önündə "Azərbaycan Kültür Dərnəyi", "Yardımlaşma Dərnəyi", "Milli Kitabxana", "Türk Kitabxanaçılar Dərnəyi", "Qarslı Yüksək Tələbələrə Yardım Dərnəyi", "Qəzetəçilər Cəmiyyəti" təmsilçiləri, İdil-Ural və Krım türklərinin, polşalıların nümayəndələri vardı[1]. Cənazə zamanı Əbdülvahab Yurdsevər, Əhməd Cəfəroğlunun, Mirzə Bala Məmmədzadə, Həmdulla Sübhi Tanrıövərin, Sədri Məqsudi, Cəfər Seyidəhməd Krımər, Abdulla Battal Taymas, Zəki Vəlidi Toğan kimi görkəmli şəxslər də çıxış etdilər.[2]

Vəfatı ilə bağlı Türkiyədə, İranda və Qərbi Avropa ölkələrində xeyli nekroloq çap olunub. Bunlara misal olaraq Türkiyədə nəşr edilən "Dünya", "Birlik", İranda çap olunan "Aram", "İrani-Nov" qəzetləri, Almaniyada yayımlanan "Azadlıq" radiosunu göstərmək olar.[3]

DəfniRedaktə

M.Ə.Rəsulzadə Ankarada, Əsri qəbirstanlığında dəfn edilmişdir.[4]

Cəbəci Əsri qəbiristanlığında M.Ə.Rəsulzadənin qəbirin üstündə, Ankara bələdiyyəsi tərəfindən, memorial ucadılmışdır. Memorialın yanında Azərbaycan RespublikasınınTürkiyə Cümhuriyyətinin bayraqları dalğalanır. M.Ə.Rəsulzadənin qəbirin GPS koordinatları: N39.94443 E32.88616

Fətəli xan XoyskiRedaktə

QətliRedaktə

Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Fətəli xan Xoyski Tiflisə köçdü, orada 19 iyun 1920-ci ildə qətlə yetirildi[5], qatıllər "Daşnaksütun" partiyasının üzvləri Aram Erkanyan və Misak Qriqoryan idilər,[6] onlar Tiflisdəki İrəvan meydanında Fətəli xan Xoyskiyə arxadan atəş açdılar.

DəfniRedaktə

İndiki Tbilisi botanika bağının ərazisində yerləşən köhnə müsəlman qəbirstanlığında dəfn edilmişdir.[7][8] Onun dəfn mərasimini Tiflisdəki İran konsulluğu həyata keçirmişdir.

Əlimərdan bəy TopçubaşovRedaktə

ÖlümüRedaktə

8 noyabr 1934 cü ildə Paris ətrafında vəfat etmişdir.[9]

DəfniRedaktə

Əlimərdan bəy Topçubaşovun məzarı Sen Klu şəhər qəbirstanlığında yerləşir.[10]

Nəsib bəy YusifbəyliRedaktə

QətliRedaktə

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdikdən sonra mühacirətə yollanarkən yolda qətlə yetirilmişdir. Lakin harada və kimlər tərəfindən qətlə yetirilməsi hələ də dəqiq bilinmir.[11] Bəzi məlumatlara görə Kürdəmir və ya Yevlaxda qətlə yetirilmiş, bəzi məlumatlara görə isə Tiflisdə — Siğinakda qətlə yetirilmişdir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə onun Siğinakda qətlə yetirildiyini bildirir.[11]

MəzarıRedaktə

Məzarının yeri bilinmir. Kürdəmir və ya Yevlaxda öldürüldüyünə inananlara görə, qətlə yetirildikdən sonra Gəncədə dəfn edilmiş, bəzilərinə görə isə Tiflisdə — Siğinakda dəfn edilmişdir.[11]

Xəlil bəy XasməmmədovRedaktə

ÖlümüRedaktə

Xəlil bəy Xasməmmədov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu zaman Bakıda olub. Evi də indiki Ə.Cavad küçəsində yerləşib (Vrangelskaya, 22). Cümhuriyyət hökuməti onu 1920-ci ilin aprel ayının ortaları Konstantinopola (İstanbul) səfir təyin etmişdir, amma ara qarışdığına görə ora gedə bilməmişdi. 1920-ci ilin iyunun sonunda İstanbula çatmışdır.

DəfniRedaktə

Ömrünün qalan illərini İstanbulda yaşamış və 1945-ci ildə vəfat etmişdir. Xəlil bəy İstanbulun Fəri Köy məzarlığında dəfn olunmuşdur.[12]

MəzarıRedaktə

Qardaşının nəvəsi olan Toğrul Cuvarlı anası, yəni Xəlil bəyin qardaşı qızı olan Dilguşə xanımın xahişi ilə iki dəfə Fəri Köy məzarlığına getsə də Xəlil bəyin məzarını tapa bilməmişdir. Məzarlığın qeydiyyat kitabçasında 22 və ya 23-cü sırada dəfn olunması yazılsa da, məzar tapılmamışdır. Məlumatlara görə həyatda da yaxın dost olduğu Nağı bəy Şeyxzamanlı ilə yanaşı dəfn edilmişdirlər. Məzarlığın qeydiyyat kitabındakı adı Türkiyədə istifadə etdiyi ad olan Xəlil Gurgörendir.[12]

Həsən bəy AğayevRedaktə

QətliRedaktə

Cümhuriyyətin süqutundan sonra Tiflisə getmişdir.[13]

19 iyul 1920-ci ildə Tiflisdə Fətəli xan Xoyskini qətlə yetirən erməni muzdlu qatilin gülləsi ilə qətlə yetirilmişdir.[13]

DəfniRedaktə

Tiflisdə yerləşən Köhnə müsəlman qəbiristanlığında (hazırda Botanika bağının ərazisi) dəfn olunmuşdur[13]

Xosrov Paşa bəy SultanovRedaktə

ÖlümüRedaktə

Xosrov bəyin ölüm tarixi 2016-cı ilin fevral ayına kimi 1947-ci il, vəfat yeri isə Trabzon göstərilsə də məzarının yeri dəqiq məlum olduqdan sonra 7 yanvar 1943-cü ildə vəfat etdiyi və məzarının da İstanbulun Feriköy qəbiristanlığında olduğu məlum olmuşdur.[14]

DəfniRedaktə

1943-cü ilin 7 yanvarında vəfat etmiş və İstanbuldakı Fəri Köy qəbirstanlığında dəfn edilmişdir.[14]

Şəfi bəy RüstəmbəyliRedaktə

ÖlümüRedaktə

1953-cü ildə İstanbulda vəfat etmişdir.[15][16]

DəfniRedaktə

Harada dəfn olunması uzun müddət məlum olmamışdır. Araşdırılmalardan sonra məlum olmuşdur ki, Şəfi bəy Rüstəmbəyli 1953-cü ildə, İstanbulda yerləşən Fəri Köy məzarlığında dəfn edilmişdir.[15][16]

Firudin bəy KöçərliRedaktə

ÖlümüRedaktə

Gəncə üsyanından sonra həbs edilmişdir. 1920-ci ilin 4 iyununda sovet məhkəməsində haqqında ölüm hökmü çıxmışdır. Hakim qərarı açıqlarkən bunları demişdir:

  Mən, iyirminci diviziyanın xüsusi şöbəsinin hərbi müstəntiqi bu gün Firidun bəy Köçərlinskinin əksinqilabçı kimi ittihamnaməsi üzrə işinə baxaraq və Qazax İnqilab Komitəsinin ona verdiyi xasiyyətnaməni nəzərə alaraq bildirirəm ki, müttəhim Köçərlinski özünün hakimiyyətindən və böyük səlahiyyətindən istifadə edərək zəhmətkeş xalqa zorakılıq göstərmişdir. Köçərlinski Qazaxda "Müsavat" partiyasının sədri olarkən millətçilik ehtiraslarını qızışdırmışdır. Nəticədə qonşu millətlər arasında toqquşmalar baş vermişdir. Onun verdiyi izahat heç də inandırıcı deyildir... Məttəhim Köçərlinskinin şahidlərin dindirilməsi haqqında ərizəsini nəticəsiz qoymaq (rədd etmək) lazımdır. Onun gələcəkdə azadlıqda qalması Qazax qəzasında əksinqilabi hərəkatın baş verməsinə, fəhlə və kəndlilərin günahsız olaraq qanlarının tökülməsinə səbəb ola bilər". Qərara alınır: müttəhim Köçərlinski güllələnsin.

Təsdiq edirəm: 7№-li Xüsusi bölmənin rəisi Liberman

Təsdiq edirəm: Fövqəladə komissar H.Sultanov

 

MəzarıRedaktə

Məzarının yeri dəqiq bilinmir.

İstinadlarRedaktə

  1. "M.Ə.Rəsulzadə ensklopediyası" səh.:358.
  2. "Məhəmməd Əmin Rəsulzadə kimdir?". 2018-02-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-07.
  3. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Ensklopediyası, 272
  4. "M.Ə.Rəsulzadənin pedaqoji ideyaları". Yusif Talıbov, Fərahim Sadıqov, Sərdar Quliyev. Azərbaycanda məktəb və pedaqoji fikir tarixi. Bakı: Ünsiyyət, 2000. — səh. 378.
  5.  Балаев А., Азербайджанское национально-демократическое движение. 1917–1920, Баку, 1990;
  6. Derogy, Jacques (1990). Resistance and Revenge: The Armenian Assassination of the Turkish Leaders Responsible for the 1915 Massacres and Deportations. Transaction Publishers. p. 61. ISBN 9781412833165. (ing.)
  7. "Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin Gürcüstana ilk rəsmi səfəri (8–10 mart 1996-cı il)" "Heydər Əliyev İrsi" Beynəxalq elektron kitabxana
  8.  Ercan Karakaş. Geçmişten günümüze Ermeni komiteleri ve terörü. — IQ Kültür Sanat Yayayıncılık, 2009. — С. 130. — ISBN 9789752552449.
  9. "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurucularının məzarları". Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. I. Bakı: "Lider". 2004. 440. ISBN 9952-417-14-2.
  10. Ramiz Abutalıbovun kolleksiyasından. "Topçubaşovlara məxsus Paris ətrafı Sen Klu şəhərindəki qəbirlərin şəkilləri". ourbaku.com. 2012-11-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-07.
  11. 1 2 3 Nəsib bəy Yusifbəylinin məzarı varmı, varsa hardadır?
  12. 1 2 Qürbətin doğma məzarları" — Qohumları tərəfindən məzarı axtarılan Cumhuriyyət naziri
  13. 1 2 3 GÖRKƏMLİ AZƏRBAYCANLILAR
  14. 1 2 "İlk hərbi nazirimizin məzarı tapılıb - FOTO". news.milli.az. karabakhmedia.az. 21 Fevral 2016. İstifadə tarixi: 22 fevral 2016.
  15. 1 2 "Rəsulzadənin parlamentdə çıxışı zamanı ağlayan baş redaktor - "Gözü yol çəkən məzarlar"". 2018-05-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-07.
  16. 1 2 "Türkiyədəki azərbaycanlı məzarları". 2018-05-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-05-07.