Azərbaycanda UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısı

Azərbaycandan UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına 13 qeyri-maddi mədəni irs nümunəsi daxildir (2018-ci il üçün). İlk nümunə olan Azərbaycan muğamı 2008-ci ildə siyahıya daxil edilib.[1]

SiyahılarRedaktə

Nümunə siyahısıRedaktə

# Ad İllüstrasiya Növ Bölgə İl
1 Azərbaycan muğamı   ifaçılıq sənətləri 2008 39
2 Azərbaycan aşıq sənəti   ifaçılıq sənətləri 2009 253
3 Novruz bayramı[qeyd 1]   sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
2009 1161
4 Azərbaycan xalça toxuculuğu   ənənəvi sənətkarlıq 2010 389
5 Azərbaycan tar ifaçılıq sənəti
və onun hazırlanma ustalığı
  ifaçılıq sənətləri,
ənənəvi sənətkarlıq
2012 671
6 Qadın baş örtüyü kəlağayının
düzəldilməsi və geyinməsi
ənənəvi incəsənəti
və onun simvolizmi
  ənənəvi sənətkarlıq ŞəkiBasqal 2014 669
7 Lahıc misgərlik sənəti   ənənəvi sənətkarlıq Lahıc 2015 675
8 Lavaş[qeyd 2]   sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
2016 1181
9 Dolma hazırlama
və paylaşma ənənəsi
  sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
2017 1188
10 Kamança[qeyd 3]   ifaçılıq sənətləri,
ənənəvi sənətkarlıq
2017 1286
11 Dədə Qorqud
dastan mədəniyyəti,
nağılları və musiqisi[2]
  sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
2018 [4]
12 Nar bayramı,
ənənəvi nar festivalı
  sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
Göyçay 2020 [5]
13 Azərbaycanda miniatür sənəti   ənənəvi sənətkarlıq 2020 [6]

Təcili qorunma ehtiyacı olan qeyri-maddi irsRedaktə

# Ad İllüstrasiya Növ Bölgə İl
14 Qarabağ atı ilə oynanılan
Çovqan atüstü oyunu
  sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
2013 905
15 Naxçıvanın ənənəvi
qrup rəqsləri
yallı, köçəri, tənzərə
  ifaçılıq sənətləri Naxçıvan 2018 1190

Ən yaxşı mühafizə praktikalarıRedaktə

Azərbaycandan bu siyahıya heç bir nümunə daxil deyil.

NominasiyalarRedaktə

Davam edən nominasiyalarRedaktə

# Ad Rəsm Növ Bölgə İl
16 Zorxana   sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
2021 [7]
17 Azərbaycanda çay mədəniyyəti   sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
2022 [8]
18 Molla Nəsrəddin lətifələri şifahi ənənəsi   sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
2022 [9]
19 Baramaçılıq, ipəkçilik və toxuculuq üçün ənənəvi ipək istehsalı   ənənəvi sənətkarlıq 2022 [10]

Ehtiyatdakı nominasiyalarRedaktə

# Ad Rəsm Növ Bölgə İl
20 Balabanın hazırlanma
və ifa edilmə ustalığı
  ifaçılıq sənətləri,
ənənəvi sənətkarlıq
2022 [11]
21 Nicin mədəni mühiti   sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
Nic 2012 [12]
22 Qırmızı Qəsəbənin
mədəni mühiti
  sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
Qırmızı Qəsəbə 2012 [13]

XəritəRedaktə

Azərbaycan mədəni irsi digər ölkələrin siyahısındaRedaktə

Ermənistan 2014-cü il və 2017-ci ildə müvafiq olaraq lavaşKöçəri rəqsini öz UNESCO siyahısına daxil etmişdir. Bunlardan birincisi 2016-ci ildə, ikincisi isə 2018-ci ildə Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir. Bundan başqa Ermənistanın iddiasında olduğu dolmakamança Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs siyahısı 2017-ci ildə daxil edilmişdir.

Hekayə danışma, məddahlıq (Türkiyə, 2008)Redaktə

Britaniya muzeyində saxlanılan, 1848-ci ilə məxsus azərbaycan dilində yazılan Samnamə əlyazması məddahlıq üçün yazılmışdır.[3]

Zorxana (İran, 2010)Redaktə

  Xarici video
  Yallı Zorxana rəqsi
  Zorxana ifası
  Zorxana "Qorxma mən səninleyem 1919" filmində
  Zorxana Novruz bayramında
Əsas məqalə: Zorxana

İran sivilizasiyasının tədqiq edən İranika ensiklopediyasına görə, İrandan sonra zorxananın yayıldığı ikinci ərazi Azərbaycandır.[4]

Zorxana Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestrində FO0105000001 nömrəsi ilə qeyd edilib.[5]

Türk köçəri evləri yurdlar (Qazaxıstan və Qırğızıstan, 2014)Redaktə

Əsas məqalə: Alaçıq

Alaçıq — Azərbaycanda yarımköçərilərin, el əhlinin istifadə etdiyi müvəqqəti olaraq yaşayış yeridir. Əsasən yaylaqda istifadə olunur. Digər türk xalqlarında alaçıq yurt adlanır.

Koroğlu (Türkmənistan, 2015)Redaktə

Əsas məqalələr: KoroğluKoroğlu dastanı
  Xarici video
  Cəngi Koroğlu
  Çartoyu Koroğlu
  Misri Koroğlu
  Dəli Koroğlu
  Koroğlunun Durnatel səfəri
  Novruzu Koroğlu

2015-ci ildə Koroğlu dastanının türkmən versiyası Türkmənistanda YUNESCO-un dünya irsi siyahısına daxil edilib. Koroğlu dastanı azərbaycanlılar arasında çox məşhurdur. Koroğlunun mənşəyi olaraq İran Azərbaycanı, Qafqaz və ya Şərqi Anadolu göstərilir. İlya Berezin Koroğlunu Azərbaycan xalq ozanı olaraq təqdim edir.[6] Koroğlunun fars-Azərbaycan dilindəki əlyazması Fransanın Milli Kitabxanasında saxlanılır. Bu əlyazmada fars nəsri və Azərbaycan dilindəki qoşmalar bir-birini əvəz edir.[7][8]

Koroğluya aid bir çox xalq mahnıları vardır. Üzeyir Hacıbəyov bu dastanın motivləri əsasında "Koroğlu" operasını yazmışdır. Bundan başqa Koroğluya Azərbaycan bir çox rəsm və heykəl əsərləri, həmçinin film həsr edilmişdir.

Koroğlu Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestrində FL0104010002 nömrəsi ilə qeyd edilib.[9]

Plov (Özbəkistan, 2016)Redaktə

Əsas məqalə: Plov

Hazırlanma üsuluna, tərkib zənginliyinə, süfrəyə təqdim etmə qaydalarına görə Azərbaycanda plovun üç növü – daşma plov, süzmə plov və döşəmə plov geniş yayılmışdır. Bu plov növləri içərisində daşma plov hazırlanma qaydasına görə daha bəsit olub digər plov növlərinə nisbətən qədimliyi ilə seçilir. Onu hazırlamaq üçün saxsı çölməyə tökülən düyünün üzərinə su əlavə edilir, suyu tam çəkilənə qədər bişirilir. Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində plovun bu növü “çəkmə”, südlə su qarışığında bişirilirsə, “südlü plov” adlanır. Daşma plovdan fərqli olaraq, çəkmə plovun düyüsünə xırda-xırda doğranmış ət, südlü plova isə zövqdən asılı olaraq kişmiş, qaysı, xurma, hətta doğranmış balqabaq da əlavə olunur. Daşma plov süfrəyə, bir qayda olaraq, isti-isti və ya soyuq şəkildə verilir. Lənkəran bölgəsində bu plov səfər yeməyi kimi də hazırlanır. Bunun üçün axşamdan bişirilən plov bir müddət çölməkdə saxlanır, çölməyin formasını aldıqdan sonra onu dəsmala büküb səfər yeməyi kimi yola tədarük edirlər. Çörəyin düyü ilə əvəzləndiyi bu bölgədə daşma plov yemiş-qarpızla, soğanla, şor balıqla, yağla, qatıqla yeyilir.

Plov Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestrində ST0901120001 nömrəsi ilə qeyd edilib.[10]

İpdə gəzmə cambazlığı (Özbəkistan, 2017)Redaktə

Xıdırəlləz (Makedoniya və Türkiyə, 2017)Redaktə

 
"Aşıq Qərib" dastanına çəkilmiş illüstrasiyada Xızır Nəbi obrazı
Əsas məqalə: Xızır Nəbi bayramı

2017-ci ildə Xıdırəlləz "Yaz bayramı" olaraq Türkiyə və Makedoniyada YUNESCO-un dünya irsi siyahısına daxil edilib. Bu ölkələrdən fərqli olaraq Azərbaycanda Xıdırəlləz "Qış bayramı" kimi, 10 fevralda (Kiçik Çillənin 10-cu günündə, Novruz bayramından 6 həftə əvvəl) keçirilir. Kiçik Çillə və ya Xızır Nəbi bayramı adlandırılan bu bayramda müxtəlif şənliklər təşkil edilir, gənclər və uşaqlar evləri gəzərək hədiyələr toplayır, şeirlər oxunur, oyunlar oynanılır. Yemək olaraq xəşilplov bişirilir.[11]

Azərbaycanlıların etnik qrupu olan qarapapaqların Türkiyədə yaşayan qrupu Anadolu türklərindən fərqli olaraq Xızır Nəbi bayramını mayda yox, fevralda qeyd edirlər.[12] Quba rayonunun Xınalıq kəndində Xıdır Nəbi türbə-məscid yerləşir. Bundan başqa Xızır Nəbi "Aşıq Qərib" dastanının Azərbaycan versiyasının qəhrəmanıdır. "Xıdır İlyas" Azərbaycan xalq oyunlarından biridir, ona aid nəğmələr vardır. Azərbaycan aşığı Miskin Abdal öz şeirində onun adını çəkir:

  Bu tac, bu taxt qılınc vəfa,

Şıx oğlu Şah İsmayıla.

Xızır Nəbi ol Mustafa,

Olsun pənah İsmayıla.

 

Xıdır Nəbi Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestrində DB0204010002 nömrəsi ilə qeyd edilib.[13]

Manqala və Doqquz Qorqol/Qumalaq (Türkiyə, Qazaxıstan və Qırğızıstan, 2020)Redaktə

Əsas məqalə: Mərəköçdü
 
4x3 sistemində Mərəköçdü oyunu

Azərbaycanın Mərəköçdü strategiya oyunu Manqala və Doqquz Qorqol/Qumalaq oyunlarına yaxındır. Mərəköçdü oyunun tarixi çox qədimlərə gedib çıxır. Metin Anda görə oyun Asiya mənşəlidir. 1979-cu ildə "Beynəlxalq Mədəniyyət Jurnalı"nda Türkiyədə manqala, Azərbaycanda mərəköçdü adlandırılan oyunun mətni verilmişdir.[14][15] Azərbaycanın digər strategiya oyunları Noxud çuxuruPula-puladır.

Böyük Çillə və Çillə gecəsi (İran, 2020)Redaktə

Əsas məqalələr: Böyük ÇilləÇillə gecəsi

Böyük Çillə qışın ilk mərhələsidir, 40 gündür. Çillə gecəsində qışın başlanması münasibətilə saysız-hesabsız tonqallar yandırılırdı. Hər yerdə atəşfəşanlıq başlanırdı, şənlik etmək üçün adamlar bir yerə yığışır, maraqlı oyunlar, tamaşalar ifa edir, qurban kəsir, çalıb-oynayırdılar.

Hüsnxətt, İslam kalliqrafiyası (Türkiyə, 2021)Redaktə

Azərbaycanda xəttatlıqla usta Baba (XVIII əsr, Bakı), usta Abuzər Bədəlov (XVIII–XIX əsrlər, Şahbuz), Usta Zeynal Nəqqaş (XIX əsr, Ordubad),[16] usta Əhməd (XIX əsr, Lənkəran), usta Məhəmməd (XIX əsr, Gəncə) kimi sənətkarlar məşğul olmuşdular.[17] XIX əsr Azərbaycan mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan Şuşada Mirzə Məhəmmədkərim bəy Kəbirli, Hacı Mirzə Əliqulu Yusifzadə, Molla Əli Qarabaği, Mirzə İsmayıl Məhzun, Mirzə Hüseyn bəy Salar, Mir Möhsün Nəvvab, Həsənəli xan Qaradaği kimi xəttatlar fəaliyyət göstərirdi. Molla Əlinin şagirdi Mirzə Kazım onun yazılarını "İnşai-Mirzə Kazım" adı ilə dərc etdirmiş və bu kitab mədrəsələrdə hüsnü-xətt örnəyi kimi istifadə edilmişdir.[18] Həsənəli xan Qaradaği Mir Mehdi Xəzaninin "Kitabi-tarixi-Qarabağ" əsərini şikəstə-nəstəliq yazısı ilə köçürmüşdür. Mirzə Qədim İrəvani Ermitajda saxlanılan qovluqşəkilli hədiyyəsində nəsx xətti ilə Sədidən şeir parçalarını yazmışdır. Lənkəran qəza məhkəməsi katibi Mirzə İsmayıl Qasir isə nəsx, təliq və naxun xətlərinin ustadı idi.[19] Gəncədə və Tiflisdə xəttatlıq dərsi verən Mirzə Şəfi Vazehi alman şərqşünası Fridrix Bodenştedt belə təsvir edirdi: "Mirzə Şəfi çox gözəl yazırdı və eyni zamanda (yazıya) gözəllik və rəngarənglik gətirirdi: hərfləri mətnin məzmununa uyğunlaşdırırdı. Əgər o, adi şeylər barədə yazmalı olurdusa, onda o, onlara adi, qəşəng şeylərə bayramsayağı paltarlar geydirirdi, qadınlara göndərilən məktubları xüsusi nazik xətlə yazırdı."[20]

XIX əsr ortalarında Azərbaycanda mədrəsələrində hüsnü-xətt dərsinə xüsusilə diqqət edilməyə başlanmışdı. Belə mədrəsələrdən biri Nuxada "Məcməül-xoş xətt" əsərinin müəllifi Əbdülqəni Xalisəqarızadə Nuxəvinin (1817–1879) mədrəsəsi idi. Nuxəvinin əsasən nəsx və nəstəliq xətlərindən istifadə edərək yazdığı əlyazma kitabları bədii estetik zövqlə tərtib edilmişdi.[21] Qafqaz müsəlmanlarının V şeyxülislamı Əbdüssəlam Axundzadə 1894-cü ildə Tiflisdə "Xətti-təliq və nəstəliq" dərsliyini dərc etdirmişdir.[18] Bakı şəhərinin ətraf kəndlərində isə xəttatlıq sənəti daha çox məscidlərin nəzdindəki məktəblərdə dini dərslərlə bərabər tədris edilmiş və bu sənətin mahir ustaları da belə yetişmişdir. Suraxanıdan Mirzə Əsədullah "İsmailiyyə" bina fasadının hədislərinin xəttatı olmuşdur. Onun şagirdi Əhməd Əlizadənin əl işləri AMEA Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılır.[19]

Sovet dövründə latın qrafikasına keçid və elmi-texniki tərəqqinin baş verməsi kalliqrafiya sənətinin tənəzzülünə səbəb olur. Müasir dövrdə Seyfəddin Mənsimoğlu, Hacı Eldar Mikayılzadə, Yavər Əsədov, Gülxan Baydəmir kimi rəssamlar əsərlərində xəttatlıqdan istifadə edirlər. Xəttatlığı ağacoyma sənəti ilə birləşdirən Seyfəddin Mənsimoğlu Məhəmməd Füzuli, Şah İsmayıl Xətai, Mövlana Cəlaləddin Rumi kimi şəxsiyyətlərə əsərlər həsr etmişdir. Hacı Eldar Mikayılzadə Təzəpir məscidinin bərpasında nəbati və islami naxışlarla bədii xəttatlığın sintezini yaratmışdır.

Rübab (İran, 2022)Redaktə

Əsas məqalə: Rübab
 
XİX əsrə aid rübab

Orta əsrlərdə Azərbaycanda geniş istifadə edilmişdir. Nizaminin, Nəsiminin, Füzulinin, Seyid Əzim Şirvaninin və bir çox klassiklərin yaradıcılığında rübabın təsviri verilmişdir. XVIII əsrdən başlayaraq rübab Azərbaycanda tədricən unudulmuş, dövrümüzə qədər gəlib çatmamışdır. Musiqi mədəniyyəti tarixində əhəmiyyətli rol oynamış rübab yenidən bərpa edilərək səsləndirilir.

QeydlərRedaktə

  1. 11 ölkə ilə birlikdə
  2. İran, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Türkiyə ilə birlikdə
  3. İran ilə birlikdə

İstinadlarRedaktə

  1. Azerbaijan - Information related to Intangible Cultural Heritage  (ing.)
  2. Qazaxıstan və Türkiyə ilə birlikdə
  3. "Tomayto, Tomahto: Identifying Azerbaijani Manuscripts in the British Library Collections".
  4. [1]
  5. intangible.az. "Zorxana oyunları". 2019-02-13 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-02.
  6. Березин И. Н. Путешествие по Северной Персии. — Казань, 1852. — С. 90.
  7. [2]
  8. [3]
  9. intangible.az. "Koroğlu". 2019-06-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-02.
  10. "Plov". intangible.az. 2019-06-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-02.
  11. Alaattin UCA (2007). "TÜRK TOPLUMUNDA HIDIRELLEZ - I" (PDF). A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. İstifadə tarixi: 2018-01-04.
  12. Erkan ASLAN. "KARAPAPAK-TEREKEME TÜRKLERİNDE HIDIRELLEZ GELENEĞİ". İstifadə tarixi: 2018-01-04.
  13. "Xıdır Nəbi". intangible.az. 2019-02-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-02.
  14. TÜRKİYE VE AZERBAYCAN’DAKI ÇOCUK OYUNLARI VE OYUNCAKLARININ KARSILASTIRMALI İNCELEMESİ. DİDEM BAYAR ÇELEBİ. MUGLA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
  15. Oyun ve Bügü. Türk kültüründe oyun kavramı. Metin And.
  16. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (2002). Naxçıvan ensiklopediyası. Bakı. səh. 566–567.
  17. "Xəttatlıq. Yazı - elmin yarısıdır". Şərq. 2011. İstifadə tarixi: 2020-09-09.
  18. 1 2 Çingizoğlu, Ənvər (2013), Qarabağda maarif (1750-1950), Bakı: “Zərdabi LTD” MMC, 288
  19. 1 2 Süleymanova, Nailə, AZƏRBAYCAN’DA XƏT SƏNƏTİ VƏ ONUN ÇAĞDAŞ NUMAYƏNDƏLƏRİ, Bakı Dövlət Universitetinin İlahiyyat fakültəsi
  20. Ениколопов И. К. Поэт Мирза-Шафи. — Баку: Изд-во АзФАН СССР, 1938.
  21. Mətnşünaslıq. Bakı, "Tural-Ə Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi", 2001, 15,7 ç.v.