Əsas menyunu aç
Disambig.svg Bu məqalə Bakı Soveti haqqındadır. Digər mənalar üçün Bakı Soveti (dəqiqləşdirmə) səhifəsinə baxın.

Bakı Soveti1917-ci ilin martından - 1918-ci il 31 iyula qədər Bakıda fəaliyyət göstərmiş hakimiyyət orqanı[1].

TarixiRedaktə

 
Bakı Sovetinin sədri Prokofi Caparidze

Rusiyada 1917-ci il Fevral inqilabından sonra Bakıda və digər şəhərlərdə ikinci hakimiyyət orqanı kimi fəhlə və əsgər deputatları sovetləri yaradılırdı. Bakı rayonu Fəhlə Deputatları Soveti ilə hərbi deputatları sovetinin birləşməsi nəticəsində yaradılan Bakı Soveti onların içərisində ən nüfuzlusu hesab edilirdi. Sovetin tərkibində azərbaycanlılar yox dərəcəsində idi. Onun tərkibi və rəhbər heyəti bütünlüklə ermənilərdən və ruslardan ibarət idi. Eser-menşevik-daşnak blokunun rəhbərlik etdiyi bu sovet "vahid və bölünməz Rusiya" ideyasını təbliğ edirdi. Sovetin fəaliyyəti Azərbaycan xalqının milli mənafeyinə zidd idi. Bakı bolşevikləri Sovetdə rəhbərliyi ələ almaq üçün gərgin mübarizə aparırdılar. Bolşeviklər Petroqradda hakimiyyəti ələ keçirən kimi, 1917-ci il oktyabrın 27-də Bakı Sovetinin fövqəladə yığıncağı keçirildi. Sovetin eser-menşevik-daşnak bloku, bolşeviklərin kəskin etirazına baxmayaraq, 168 səsə qarşı 246 səslə Bakıda, ali hakimiyyət orqanı kimi, İctimai Təhlükəsizlik Komitəsinin yaradılması haqqında qərarın qəbul edilməsinə nail oldu. Sovet Oktyabr çevrilişinin (1917) dinc yolla ləğvini tələb edirdi. Sovetin bu qərarı ilə razılaşmayan bolşeviklər, mədən-zavod komitələri üzvlərinin dəstəyinə arxalanaraq, oktyabrın 31-də Sovetin geniş iclasını çağırdılar. Onları müdafiəyə gələnlərin sayı Sovetin üzvlərindərı xeyli çox idi. Hakimiyyətin sovetlərə keçməsi ilə razılaşmadıqlarını bildirən menşevik və eserlərin iclas zalından çıxıb getməsi bolşeviklərə olduqca sərfəli idi. İclas Bakı rayonunda bütün hakimiyyətin Bakı Sovetinə keçməsi haqqında qətnamə qəbul etdi. Noyabrın 2-də bolşeviklər öz mövqelərini daha da möhkəmləndirmək məqsədilə yenidən bütün hakimiyyətin Sovetə verilməsi məsələsini qoydular, geniş iclas çağırmaq taktikasından bir daha istifadə edərək, siyasi qüvvələr nisbətini öz xeyirlərinə dəyişə bildilər. Sovetin eser-menşevik fraksiyası bolşeviklərsiz yeni icraiyyə komitəsi yaradılmasının zəruriliyi qənaətinə gələrək, icraiyyə komitəsindən çıxdığını elan etdi.

Bakı Sovetinin 2 noyabr tarixli iclasında Sovetin icraiyyə komitəsi Bakıda ali hakimiyyət orqanı elan olundu. Həmin iclasda Bakı fəhlə və hərbi deputatları sovetinin adının dəyişdirilərək, Bakı fəhlə və əsgər deputatları soveti adlandırılması qərara alındı. Sovetin icraiyyə komitəsinin bolşeviklərdən ibarət yeni tərkibi seçildi. İcraiyyə komitəsinin sədri Şaumyan oldu. Eser və menşeviklərlə "müsavat"çılar arasındakı ziddiyyətlərdən istifadə edən bolşeviklər Bakı Sovetində əsas vəzifələri asanlıqla ələ keçirə bildilər. Bakının digər siyasi hakimiyyət strukturları Sovetin təkhakimiyyətliliyinə əngəl törətdiyindən Bakı Soveti 1917-ci il noyabrın 12-də İctimai Təhlükəsizlik Komitəsinin, noyabrın 21-də isə İctimai Təşkilatların İcraiyyə Komitəsinin ləğvinə nail oldu. Lakin Fətəli xan Xoyskinin rəhbərlik etdiyi Bakı şəhər duması Bakı Sovetinin rəqibi olaraq qalırdı. 1917-ci il dekabrın 12-13-də dəyişdirilmiş seçki qaydası əsasında Bakı Sovetinə keçirilən seçkilərdə bolşeviklər səs çoxluğu qazandılar. "Müsavat" partiyası Sovetin demokratik əsaslarda seçilmədiyinə etiraz etsə də, sonradan hakimiyyəti Sovetə vermək və icraiyyə komi-təsinə daxil olmaq qərarına gəldi. Beləliklə, Bakı Sovetinin yeni icraiyyə komitəsinə 6 bolşevik, 5 daşnak, 4 sol eser, 3 sağ eser, 2 " müsavat"çı daxil oldu. 1917-ci ilin dekabrında S.Şaumyanın V.İ.Lenin tərəfindən Qafqaz işləri üzrə xüsusi komissar təyin edilməsi ilə əlaqədar olaraq Bakı Sovetinin sədri vəzifəsini P.A.Caparidze tutdu. BS Azərbaycan milli qüvvələrinə qarşı mübarizə xətti yeritdi. Bu 1918-ci ilin yazında müsəlman əhalisinin kütləvi qırğınları ilə nəticələndi. Bakı Sovetinin "Daşnaksütun" və Erməni Milli Şurası ilə əlbir fəaliyyəti Azərbaycan milli hərəkatına qarşı yönəlmişdi. Azərbaycanın muxtariyyəti ideyasının qatı düşməni olan bolşeviklər, "Daşnaksutyun" və Erməni Milli Şurası daşnak hərbi qüvvələrini dinc türk-müsəlman əhalisi üzərinə qaldıraraq, kütləvi soyqırımları törətməklə Azərbaycan milli düşüncəsini və onun daşıyıcılarını məhv etmək yolunu tutdular. 1918-ci ilin mart soyqırımında türk-müsəlman əhaliyə qanlı divan tutulduqdan sonra, Bakı ş əhərində və onun neft-mədən rayonunda BS-nin hakimiyyəti gücləndi. Bu zaman Bakı fəhlə, əsgər və matros deputatları sovetinin köhnə tərkibi hələ qalırdı. Belə çoxpartiyalı tərkib isə bolşevikləri qane etmirdi. Onlar yalnız sol eserlərə və "beynəlmiləlçi" daşnaklara üstünlük verirdilər. 1918-ci il aprelin 25-də Bakı fəhlə, əsgər və matros deputatları sovetinin iclasında Bakı Xalq Komissarları Soveti təşkil olundu. Şaumyanın başçılıq etdiyi daşnak-bolşevik rejimi "sovet hakimiyyəti" adı altında "qanuni status" aldı.

ƏdəbiyyatRedaktə

  • Azərbaycan tarixi, 3 cilddə, c. 3, B., 1973;
  • Azərbaycan tarixi, 7 cilddə, c. 5, B., 2001;
  • Azərbaycan Kornmunist Partiyası tarixinin oçerkləri, B., 1964;
  • İbrahimov Z., Sosialist inqilabı uğrunda Azərbaycan zəhmətkeşlərinin mübarizəsi (1917-1918-ci illər), B., 1957.

Həmçinin baxRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. İki cilddə. I cild. Bakı, 2004. səh 255.