Biya (c.alt. Бий-суу: Bıy — «bəy», suu — «su»[1]) — Altay RespublikasıAltay diyarı ərazisindən axan, Ob çayını sağ qolunu təşkil edən çay.

Biya çayı
Reka Biya.jpg
Ölkə Rusiya Rusiya
Mənbəyinin yüksəkliyi 436 m
Mənsəbi Ob
Uzunluğu 301 km km
Su sərfi 477 m³/s
Hövzəsinin sahəsi 37000 km²
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

CoğrafiyasıRedaktə

 
Katuni və Biyanın hövzəsi.

Çayın uzunluğu — 301 km, hövzəsinin sahəsi — 37 000 km² təşkil edir. Teleskoe gölündən başlayaraq Katun çayı ilə birləşir, sonradan isə Ob çayın məbərində bu çayı əmələ gətirir. Yuxarı axarkarda çayı suyu nisbətən soyuqdur (10-15 °C), aşağıya doğru isə temperaturu qalxır.

Çay turistik məqsədlərlə istifadə edilir. Burada çoxlu sayda astana vardır. Onların hündürlüyü bəzən bir metrə çatır[2]. Əsas astabaları: Yurtok, Pıjinski, Kebezenski, Sarıkoşinski, Turaçok kəndində yerləşən Kipyatok. Sonuncu astana Udalovka kəndində yerləşir. Ən sürətli axın 1-1.5 m/s təşkil edir.

HidrologiyaRedaktə

 
Biya çayı.

Çayın qidalanmasında ısas rolu qar və yağış suları tutur. Çaya axan suyun böyük qimini Çulişman çayı verir. Bu çay Teleskoe gölünə tökülür. Gursululuq davamlıdır. İllik su sərfiyyatı 477 m³/s təşkil edir. Çay yuxarı axarda noyabrın sonu dekabrın əvvəlləri donur. Buzdan azad olma yuxarı axarlarda aprelin əvvələri, aşağı axarda isə aprelin ortalarına təsadüf edir.

1936—1989 illər üzrə susərfiyyatı[3]

Əsas qollarıRedaktə

Yaşayış məntəqələri (mənbədən mənsəbə)Redaktə

Biya çayının axarı boyunca yerləşən yaşayış məntəqələri: Artıbaş, İoqan, Ust-Pıja, Kebezen, Tuloy, Verx-Biysk, Tondoşka, Turaçok, Ust-Lebed, Udalovka, Dmitrievka, Şunarak, Ozero-Kureevo, Ust-Kuyurt, Balıksa, Saydıp, Sisnovka, Staraya Ajinka, Feşrunze adına, Ust-Kaja, Novaya Ajinka, Lebyaje, Promışlennı, Novikovo, Sauskanixa, Usyatskoe, Мальцева Курья, Klyuçi, Stan-Bextemir, Maloyeniseyskoye, Yeniseyskoye, Malouqrenno, Biysk, Sorokino.

Çayın mənbəyi iki kəndin yaxınlığından başlayır Artıbaşİoqan. İoqanda iri kolxoz mövcuddur. Turizm inkişaf etdirilir. Poçt daimi fəaliyyət göstərir. Artıbaşda «Zolotoe ozero» istirahət düşərgəsi mövcuddur.

Verx-Biyskdə bir çox mağazalar vardır. Bu kənddən Qorno-Altaya yol gedir.

Turoçak Altay Respublikasında rayon mərkəzidir. Burada internet, beynəlxaq telefon xətti və Qorno-Alyaya gedən yol vardır. Qorno-Altay, Biyska avtobuskar işləyir.

 
İkanostas qayası.

Udalovka kəndi yaxınlığında Biyanın sol sahilində İkanostas qayası yerləşir. 1940-ci ildə məktəb müəllimi Turoçaka kəndinin sakini İvan Sıçyov Qayada Lelinin barelefini hazırlamıışdır.

Biysk şəhəri Biya və Katuni çaylarının bitişdiyi 30 km yuxarı axarda yerləşir.

NaviqasiyaRedaktə

2009-cu ilə olan məlumata görə Biya çayı mənsəbdən Biyski çay limanına qədər gəmiçilin üçün yararlıdır (22 км).

60-х — 80-х illərdə mövcud olmuş daimi naviqasiya (sərnişin və meşə materiallarının daşınması):

  • yaz-yay dövrü (iyunun ortalarına qədər) — bütün axar boyunca;
  • yay dövrü (iyunun ortalarından — avqustun ortalarına) — Turoçak kəndinə qədər;
  • payız dövrü (avqustun ortalarından donana qədər) — Ozero-Kureevo kəndinə qədər.

Biysk su idmanı direktoru Viktir Frankın sözlərinə görə Kommulanı körpüsündə sonuncu gursululuq 2006-cı ildə müşahidə edilmişdir[4].

 
Biya üzərində körpü

Körpülər (Mənbədən mənsəbə)Redaktə

  • Artıbaş kəndi ilə İoqaç kəndi arasında körpü.
  • Qorno-Altaysk — Turoçak magistralı üzərində körpü.
  • М-52 magistralında (Biysk) körpü.
  • Kommunalnı körpüsü.
  • Biyskdə körpü.

İstinadlarRedaktə

  1. Топонимический словарь Горного Алтая, О. Т. Молчанова, Горно-Алтайск, 1979, с.158.
  2. Отчет о водном путешествии второй категории сложности по Горному Алтаю (р. Бия), 29.06 — 4.07.2002 г.
  3. Biya at Biysk.
  4. Почему Бия и Катунь сегодня реки не судоходные