Ceyms Hetton

Ceyms Hetton (ing. James Hutton; 3 iyun 172626 mart 1797) — şotland əsilli geoloq, həkim, kimyaçıtəbiyyətşünas. Müasir geologiyanıngeoxronolgiyanın banisi olan Hetton, həmdə aktualizmplutonizm nəzəriyyəsinin yaradıcısı hesab olunur.[1]

Ceyms Hetton
James Hutton
Hutton James portrait Raeburn.jpg
Doğum tarixi
Doğum yeri Edinburq Şotlandiya Şotlandiya
Vəfat tarixi (70 yaşında)
Vəfat yeri Edinburq Şotlandiya Şotlandiya
Vəfat səbəbi qida borusu xərçəngi[d]
Dəfn yeri
Vətəndaşlığı Böyük Britaniya Böyük Britaniya
Elm sahəsi Geologiya , Kimya
İş yeri Edinburq Universiteti , Paris Universiteti
Təhsili
Tanınır Müasir geologiya elminin banisi, Plutonizm nəzəriyyəsinin yaradıcısı.
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

HəyatıRedaktə

Ceyms Hetton 1726-cı ildə Şotlandiyanın Edinburq şəhərində anadan olmuşdur. Atasını tez itirən Hatton Edinburq Kral məktəbini bitirmiş və 14 yaşında Edinburq universitetinin hüquq fakultəsinə daxil olmuş. 18 yaşında fizika labaratoriyasında assistent olmuş, sonra Parisə gedərək orda üç il yaşamışdır. 1749-cü ildə Leyden Universitetində tibb elimləri doktoru olmuş.

1750-ci ildə sonra Hetton kənd təsarrüfatı və geologiya ilə maraqlanmağa başladı. 1768-ci ildə şəxsi fermasını kirayəyə verərək Hatton geologiya ilə ciddi maraqlanmağa başladı. Ceyms Hetton Şotlandiyanın tanınmış alimləri olan Ceyms VattAdam Smit ilə yaxın dost idi.

Elmi fəaliyyətiRedaktə

Ceyms yüksək müşahidə qabiliyyətin malik idi. Onun əldə etdiyi ən mühüm nəticələrdən biri qranit və bazaltların maqmatik mənşəli olması qənaətinə gəlməsidir. Bununla da o, plutonizm nəzəriyyəsinin əsasını qoyur. O, bu nəzəriyyəsi barədə əvvəlcə Edinburq kral elmi cəmiyyətdə məruzə edir. Sonra isə həmin məruzəni cəmiyyətin jurnalda dərc etdirir. Hetton Yerin tsiklik inkişaf modelini verir:

  Bizim planet dinamiki tarazlıq vəziyyətindədəir. Vulkanların püskürməsi sayəsində planetimiz daim daxili hərəkətlərdən azad olur və qurunun qalxması hadisəsi baş verir. Dənizlərdə çıküntülər əmələ gəlir. Yerin mənzərəsi kataklizmlər nəticəsində deyil, tədricən dəyişir. Təbiətdə baş verən bütün hadisələr sabit xarakterlidir...[2]  
 
Edinburq Kral Cəmiyyətinın jurnalın üz qabığı. Bu nömərədə Ceyms Hettonun "Yer nəızəriyyəsi" əsəri çap olunubu

Hetton elmə uniformizm (aktualizm) adlanan "geoloji proseslərin saxlanması" prinsipini gətirmişdir. Sonralar bu fikiri onun varisi Çarlz Layel inkişaf etdirmişdir. Bu nəzəriyyə üzərində Hetton uzun müddət işlədikdən sonra ikicildlik " Yer nəzəriyyəsi" traktatı işıq üzü görür.[3] Lakin öz həmkarlarının müsbət rəyini eşitməmiş Hetton dünyasını dəyişir.

ƏsərləriRedaktə

  • Kömürün təbəti. (Nature of Coal, 1777)
  • Yağış nəzəriyyəsi. (Theory of Rain, 1784)
  • Elmın araşdırma prinsipləri.(Investigations of the Principles of Knowledge, 1794)
  • İşıq, istilik və od fəlsəfəsi traktatı.(A Dissertation on the Philosophy of Heat, Light and Fire, 1794)
  • Təbiət tarixinın müxtəlif cisimlərfi haqqında traktat. (Dissertations on Different Subjects in Natural History, 1792)
  • Yer nəzəriyyəsi.(Theory of the Earth, 1788)

Şərəfinə adlanıbRedaktə

1970-ci ildə Beynəlxalq astronomiya cəmiyyəti Ayın görünməyən tərəfində olan bir krateri Hettonun adı ilə adlandırmş.

İstinadlarRedaktə

  1. "James Hutton" "Northern Lights". "How modern life emerged from eighteenth-century Edinburgh"
  2. Geologiya. Bakı. Şərq-Qərb. 2008.s.50.
  3. ГЕТТОН, ДЖЕЙМС