Ehtizazi tektonik hərəkətlər


Ehtizazi tektonik hərəkətlər - Yer qabığında sahəvi yayılan müxtəlif işarəli və miqyaslı, müxtəlif sürətli və amplitudlu, zaman etibarilə bu parametrləri dəyişən, qırışıqlıq strukturları yaratmayan şaquli hərəkətlərin ümumi adı. Ehtizazi tektonik hərəkətlər termini ilk dəfə Ozerski (1849) tərəfindən işlədilmişdir. Karpinski (1894) bu termindən Yer səthinin böyük sahələrinin süxur qatlarının hiss edilən dəyişmələrinə səbəb olmayan tədrici qalxma və enmələrini göstərmək üçün istifadə etmişdir. Ehtizazi tektonik hərəkətlər qatların təbəqəlilik və ritmliyində, həmçinin dənizçay terraslarında təzahür edir. Cilbert, Ştille və b. "Epeyrogenik hərəkətlər" (və ya «epeyrogenez») terminlərini təxminən bu mənada qəbul edirdilər. XX əsrin 30-40-cı illərində, Tetyaevin (1934, və b.) və Belousovun (1948 və b.) əsərləri sayəsində tektogenezdə şaquli hərəkətlərə üstünlük verildi. Bununla yanaşı, Şatski (1939) və Muratov (1949) təklif edirdilər ki, ehtizazi tektonik hərəkətlər bir sıra növləri üçün "Epeyrogenez" termini istifadə edilsin. Xain (1939) ehtizazi tektonik hərəkətlər ostsillyasion və epeyrogenik hərəkətlərə ayırdı və sonralar Vassoyeviçlə (1948) eyni zamanda ikincilər üçün "dalğalı hərəkətlər" terminini təklif etdi. Belousov (1954) uyğun olaraq "ümumi ehtizazlar" və "dalğa ehtizazları", Xain isə (1954) - "Ostsillyasion" və ya "xüsusi ehtizazi hərəkətlər" və "dalğalı hərəkətlər" növlərini müstəqil tip kimi ayırmışlar. Ehtizazi tektonik hərəkətlər yer səthində əsas aşınma və çöküntütoplanma vilayətlərinin yerləşməsini şərtləndirir və çökmə süxurların sedimentasion proseslərinə əhəmiyyətli təsir göstərir. Hərəkətlərin amplitudu toplanan çökmələrin qalınlığına (və sürətinə) bilavasitə təsir edir. Ehtizazi tektonik hərəkətlər əsasən çökmə qatının ritmik quruluşu olmasını şərtləndirir və çökmə süxurların tərkibinin, hövzənin sahil xəttinin və başqa fiziki-kimyəvi şəraitlərin dəyişməsinə səbəb olur. Daşınma vilayətlərində qalxımların amplitud fərqləri yaş və tərkibcə müxtəlif olan qatların yuyulmasına şərait yaradır.

Çay təbəqəcikliyi
Elm Geologiya

Həmçinin baxRedaktə

MənbəRedaktə

Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.