Əsas menyunu aç

Erektus (lat. Homo erectus) - insan cinsinə aid nəsli kəsilmiş növ.

?†Erektus
}}
Homo erectus, Miçiqan ştatındakı Ann Arbor şəhərində Tarix Muzeyi
Elmi təsnifat
Aləmi:Heyvanlar
Yarımaləm:Eumetazoylar
Bölmə:İkitərəflisimmetriyalılar
Yarımbölmə:Sonağızlılar
Tip:Xordalılar
Yarımtip:Onurğalılar
İnfratip:Ağızçənəlilər
Sinifüstü:Dördayaqlılar
Sinif:Məməlilər
Yarımsinif:Vəhşi heyvanlar
İnfrasinif:Plasentalılar
Dəstə:Primatlar
Fəsilə:Hominidlər
Cins:İnsan
Növ: †Erektus
Elmi adı
Homo erectus (Dubois, 1892)
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı

Yer üzündə antropogenez təxminən 4 milyon il əvvəl başlayıb və eyni zamanda oykumenanın (insanların ilkin yaşayış əraziləri) və noosferin (insanın şüur dünyasının formalaşması) formalaşması prosesi baş verib. Ümumiyyətlə insanın yaranması haqqında 2 qisim nəzəriyyə mövcuddur:

1. Dini-fəlsəfi

2.Elmi-antropoloji

Birincilər əsasən insanın necə formalaşmasından daha çox hazır insanın yer üzərindəki fəaliyyətini öyrənir. İkinci yanaşma isə insanın yalnız bir mərhələdə ekoloji və zooloji sistematikasının öyrənilməsi ilə fərqlənir. Antropogenez ilk əvvəl Mərkəzi Afrikada Böyük göllər zonasında iki milyon il bundan əvvəl başlayıb. Ən geniş yayılmış olan nəzəriyyəyə görə məhz həmin göllərdə çimən meymunlar (proto insanlar) bu duzlu suda çimərkən tüklərini tökmüşdürlər. Biokimyəvi təhlilə görə də insan qanında süd turşusu topladığına görə, o, qurudan çox su heyvanlarına yaxındır. Təkamülçü alimlərə görə antropogenez prosesi bütövlükdə 4 mərhələdən keçmişdir:

1. Avstralopiteklər

2. Arxantroplar

3. Neandertallar

4. Neantroplar

Darvin tərəfindən təkamül nəzəriyyəsi irəli sürüləndən sonra insanların meymunlardan yaranması nəzəriyyəsi (simial) meydana gəldi. İlk simial nəzəriyyənin yaradıcısı alman təbiətşünası Karl Fokt olmuşdur. 1862-ci ildə Karl Fokt insanların insanabənzər meymunlardan yaranması haqqında nəzəriyyəsini irəli sürdü. İnsanla meymunlar arasındakı aralıq mərhələni təşkil edən canlı varlıqların nə vaxtsa mövcud olmasını əsas götürən Ernest Hekkel 1866-cı ildə onları “meymun insan” - pitekantrop adlandırdı. Əvvələr insanla balığın rüşeymi arasındakı oxşarlığı saxta şəkillər ilə “sübuta yetirən” bu alım ifşa olunduqdan sonra da yazırdı: “Bu etdiyim saxtakarlığı boynuma alandan sonra əslində, mən özümü günahkar hesab etməliydim. Lakin bu gün bizimlə yanaşı, mənim saxtakarlığıma oxşar, tanınmış kitabları və məqalələri ilə qeyri-dəqiq məlumatlar ilə dolu olan rəngli şəkillər çap etdirən yüzlərlə tərəfdarımızın olması mənə təsəlli verir”. Pitekantropların axtarıb tapılması üçün dünyanın müxtəlif bölgələrində tədqiqatlara başlanıldı. Yalnız 1891-ci ildə holland tədqiqatçısı Dübua İndoneziyanın Yava adasından Solo çayının sahillərindən Ternifin adlı yerdən “Homo erektus” (“düz qamətli insan”) adını almış ən qədim insanın diş qalıqlarını, 1892-ci ildə isə buradan diş qalıqlarından başqa 3 kəllə sümüyü və bud sümüklərinin qalıqlarını aşkar etdi. Bu tapıntıya E.Dübua Ernest Hekkelin hələ 1868-ci ildə təklif etdiyi “Pitekantropus erektus” (“düz yeriyən meymun insan”) adını verdi. Bu tapıntılar 1893-cü ildə Avropaya gətirildi və 1894-cü ildə bu tapıntılar ilk dəfə olaraq bioloji cəhətdən tədqiq edilməyə başlanıldılar. Yava tapıntılarının yaşı həmin dövrdə geoloji şkala ilə 600 min il müəyyənləşdirilmişdir. Müasir dövrdə isə kalium-arqon metodu ilə müəyyənləşdirilmişdir ki, onlar təxminən 1 milyon il bundan əvvəl mövcud olmuşdurlar. Bunlar ən qədim insanlar hesab olunurlar və arxantropların ilkin tapıntılarıdırlar. Onların morfologiyasının tədqiqi aşağıdakı xüsusiyyətləri müəyyənləşdirməyə kömək etmişdir. Onlar müasir insanlardan kəskin şəkildə fərqlənsələr də, xüsusilə skelet sümüklərinin kobudluğuna və möhkəmliyinə görə müasir meymunlar ilə ümumiyyətlə bağlılıqları yoxdur. Pitekantropların skeletində birinci insani üçlük əlamətləri (düzqamətlilik, beyin tutumunun nisbi böyüklüyü və əlin baş barmağının mütəhərrik olması) artıq tam şəkildə formalaşmışdır. Bipedalizm onlarda müasir insanlardan fərqlənmir. Onların dabanlarında artıq əyridabanlılıq formalaşmış şəkildədir. Əllərinin skeletlərinin tədqiqi göstərir ki, onlarda əllərin uzunluğu ayaqlarının uzunluğundan qısa olub və baş barmağın digər barmaqlar ilə müqayisədə həm yerləşməsində, həm də mütəhərrikliyində müasir insanların əllərindən fərqlənməyib. Beyin tutumları 900-950 sm³ civarında olmaqla müasir insanların beyin tutumundan qismən az olsa da, meymunların beyin tutumlarından 2 dəfə böyükdür. Pitekantropların morfologiyasında arxaik əlamətlər isə aşağıdakılardır:

1.Onların qaşaltı çıxıntıları kifayət qədər böyükdür;

2.Kəllə skeletində üz nahiyəsi kifayət qədər böyükdür;

3.Alınları kifayət qədər mailidir;

4.Alt çənə çıxıntısı tam inkişaf etməyib;

5.Kəllə sümüklərinin daxili topoqrafiyasının öyrənilməsi nəticəsində müəyyənləşdirilmişdir ki, onların gicgah və alın nahiyələrinin inkişafında müasir insanlarda olan bir çox cəhətlər yoxdur.

Bərpa nəticəsində əldə edilmiş olan Homo-erektusa aid olan qadın
Bərpa nəticəsində əldə edilən Homo erektusa mənsub olan kişi.[1]

Yava tapıntıları alimlər arasında geniş elmi diskussiyalara (mübahisələrə) səbəb olmuşdur. O dövrün tanınmış antropoloqu olan R. Virxov Yava tapıntılarının nəhəng hibbon meymununa mənsub olduğunu sübuta yetirə bildi. Ən qədim insan qalıqlarına habelə, Azərbaycanda da (Azıxantrop) rast gəlinmişdir. 1937-ci ildən 1941-ci ilə qədər Keniqsvald tərəfindən Yava adasında aparılan qazıntılar nəticəsində təkamülçü alimlər tərəfindən tez-tələsik pitekantroplara aid edilən qalıqlar aşkar edildi. Lakin tanınmış antropoloq olan Veydenreyx bu tapıntıların oranqutan meymununa, Keniqsvald özü isə ümumiyyətlə, pitekantroplara aid olmadığını sübut etdilər. Bu tapıntılar içərisində isə daha çox diqqəti cəlb edən naməlum varlığa aid edilən iri alt çənə sümüyü idi. Elmi ədəbiyyatda meqantrop (nəhəng insan) adlandırılan bu varlıq Veydenreyxin fikrincə, çəkisinə və boyunun uzunluğuna görə erkək qorillaya bənzəmişdir. 1918-ci ildə Çində, Pekindən 60 kilometr cənub-qərbdə Çjoukodyan kəndi yaxınlığındakı daş karxanasından İsveç alimi İ. Q. Anderson müxtəlif heyvan sümükləri tapmışdır. Bir neçə ildən sonra həmin yerdən O. Zdanski və V. Qranje Homo sapiensə (“Dərrakəli insan”) aid edilən iki diş aşkar etmişdirlər. 1927-ci ildə Li və Bolinin tapdıqları bir diş əsasında D. Blek insanın mənşə şəcərəsindən yeni növ (“Sinantropus Pekinensis” (“Pekinin Çin adamı”)) formasını ayırmışdır. Sinantroplar 1927-ci ildə Çində Pekin şəhəri yaxınlığında Çjoukodyan mağarasında çinli arxeoloq Pey Ven Çjun tərəfindən aşkar edilmişdir. 1929-cu ildə Pey Ven Çjun sinantroplara aid edilən kəllə sümüyünü, 1930-cu ildə isə sinantropların hazırladıqları əmək alətlərini aşkarlamışdır. Ümumiyyətlə 1929-1933-cu illər arasında buradan 3 kəllə sümüyü aşkarlanmışdır. 1936-cı ilə qədər isə 40 fərdə məxsus olan 200-dən artıq sümük müəyyənləşdirilmişdir. Qeyd olunmalıdır ki, bu günə qədər də burada arxeoloji qazıntılar davam etdirilir. Təsadüfi deyil ki, UNESCO bu mağaranı bəşəriyyətin mədəni irsi siyahısına daxil etmişdir. Tapıntıların yaşı 770 min ildən – 300 min il bundan əvvəlki dövrü əhatə edir. Onların antropoloji cəhətdən tədqiqi isə alman antropoloqu Veydenreyx və fransız antropoloqu Şadden tərəfindən aparılmışdır. Veydenreyx sinantropların qalıqları ilə Blekin ölümündən sonra məşğul olmağa başlamışdır. Veydenreyx tərəfindən 44-ə qədər müxtəlif yaş və cinslərə mənsub olan sinantropların qalıqları tədqiq edilmişdir. Araşdırmalar zamanı müəyyənləşdirilmişdir ki, sinantroplar ilə müasir insanlar arasındakı fərqlər (süd dişlərinin daimi dişlər ilə əvəz olunması, boyun əzələsinin quruluşu və s.) olduqca cüzidir. Çox vaxt bu fərqlər nəinki müxtəlif, hətta eyni irqə mənsub olan əhali arasında da müşahidə olunur. Əsas antropoloji xüsusiyyətləri – onların beyin tutumu 950-1150 sm³ olmuşdur. Onların ən fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri də bədənlərinin sağ tərəflərinin hərəkət mərkəzlərinin sol tərəfə nisbətən daha yaxşı inkişaf etməsidir. Boy uzunluğu təqribən 160 sm, çəkiləri isə 60-80 kq arasında dəyişmişdir. Onların əsas arxaik əlamətləri alınlarının nisbətən maili olması, həmçinin qaşaltı sümük çıxıntısının böyük olması və alt çənə çıxıntısının nisbətən zəif olmasıdır. Diş sisteminə görə sinantroplar demək olar ki, müasir insanlardan fərqlənmirlər. Rus tədqiqatçısı Koteç Kovanın apardığı tədqiqatlar nəticəsində sinantropların kəllə sümüyünün daxili topoqrafiyası kifayət qədər öyrənilmişdir. Müəyyənləşdirilmişdir ki, onların gicgah və ənsə nahiyyələrində beyinin inkişafı kifayət qədər zəif olmuşdur. Çin ərazisində antropoloq Vu tərəfindən 1963-cü ildə Lantian ərazisində alt çənə sümüyü və kəllə qapağı aşkar edilmişdir. Sonrakı dövrlərdə daha 3 fərdə məxsus olan diş və sümüklər aşkarlanmışdır. Beyin tutumları 800 sm³-ə yaxın olmuşdur. Bu tapıntılar sinantroplardan əvvəl yaşamış və Asiya ərazisində ən qədim ikiayaqlı varlığa aid nümunələrdir. Yaşları 1 milyon 500 min il bundan əvvələ təsadüf edir. Homo erektusların fraqmental qalıqları XX əsrin 60-cı illərində Azərbaycanda Azıx mağarasında və Macarıstanda Verteş-Sölleş mağarasından aşkarlanmışdır.

Qazıntılar zamanı aşkar edilmiş arxantroplar içərisində Heydelberq adamı xüsusi yer tutur. 1907-ci ildə Almaniyada Heydelberq şəhəri yaxınlığındakı Mauer kəndinin qumluğundan ən qədim insana mənsub dişlərlə birlikdə alt çənə sümüyü aşkar edilmişdir. Tapıntının müəllifi alman antropoloqu O. Şetenzak hesab edilir. Tədqiqatlar diş düzümü sırasına və dişlərin quruluşuna görə Heydelberq adamının müasir insanlardan heç nə ilə fərqlənmədiyini sübut etmişdir. Heydelberq adamının yaşı 500-700 min il müəyyənləşdirilmişdir. Diş sistemindəki bəzi xüsusiyyətlərinə görə Heydelberq adamı, hətta pitekantroplardan da arxaik xüsusiyyətlərə malikdir. Əsas arxaik xüsusiyyətləri malyarların nisbi böyüklüyü və çənənin nisbətən U şəkilli formada olmasıdır. Bu tapıntı Avropada ən qədim insanların ilkin tapıntılarından hesab olunurdu. Ən qədim insan qalıqlarına habelə, Əlcəzairdə (Atlantrop), Mərakeşdə (Sidi Əbdürrəhman adamı), Cənubi Afrikada (Telantrop), Keniyada (Turkana adamı) və s. yerlərdə rast gəlinmişdir. Bütövlükdə “Homo erectus” adını almış bu qalıqlar ilə bağlı təkamülçü alim Riçard Liki etiraf edir ki, “istənilən adam insanların kəllə quruluşu, sifət bucağı, qaşüstü sümüklərin kobudluluğu və s. fərqliliyini sezə bilər. Bu fərqli cizgilərə bu gün də müxtəlif coğrafi şəraitdə yaşayan insanlar arasında rast gəlmək olar. Bu müxtəliflik insanların uzun müddət fərqli şəraitdə yaşamaları nəticəsində meydana gəlir”. Eskimos və aleutlar üzərində uzunmüddətli müşahidələr aparmış U. Laflin onlarla Homo erektusların arasında hədsiz oxşarlıqlar olduğunu sübuta yetirmişdir. U. Laflinin fikrincə, Homo erektuslar əslində müxtəlif irqlərə məxsus olan Homo sapienslərdir: “Əgər Homo sapiensə aid edilən eskimoslar ilə Avstraliya aborigenləri arasındakı böyük fərqləri nəzərə alsaq, aralarında fərqlər müşahidə edilən Homo erektusların Homo sapienslərə aid edilmələri daha məqsədəuyğun olardı”. Lakin bu həqiqətin dərk edilməsi ehkamçı fəlsəfə və təkamülçü ideologiyaya zidd olduğundan çox vaxt əslində meymun olan avstralopiteklər daha çox insani cizgilər ilə, morfoloji baxımdan insanlardan fərqlənməyən Homo erektuslar isə meymunabənzər şəkildə təsvir edilirlər.

SinonimləriRedaktə

  • Pithecanthropus erectus
  • Sinanthropus pekinensis
  • Javanthropus soloensis
  • Meganthropus paleojavanicus

MənbəRedaktə

  1. Reconstruction by W. Schnaubelt & N. Kieser (Atelier WILD LIFE ART), 2006, Westfälisches Museum für Archäologie, Herne, Germany.