Fan İçji (çin 方以智 Fāng Yǐzhì, 16111671) — Çin filosofu, ensiklopediyaçı-alim.

Fan İçji
çin 方以智
方以智.jpg
Doğum tarixi 1611(1611)
Doğum yeri Min sülaləsi
Vəfat tarixi 9 noyabr 1671
Vəfat yeri Çin Xalq Respublikası
Vətəndaşlığı
Əsas maraqları fəlsəfə

HəyatıRedaktə

Alim vә әyanlar ailәsindәn çıxmışdır. 1640-cı ildә szinşi dәrәcәsini almış vә Hanlin akademiyasında tarixnәvis vәzifәsini tutmuşdur. Sin sülalәsi hakimiyyәtә gәldikdәn sonra 1644-cü ildә cәnuba qaçmışdır; 1650-ci ildә buddist rahibi olmuşdur. Fan İçjinin dövrümüzәdәk saxlanılmış әsәrlәrindәn (“Tun-ya” – “Klassikaya nüfuzetmә”; “Dun-si szyun” – “Tәrәflәrin bәrabәrliyi” vә s.) әn mühümü “U-li syao-şi” (“Şeylәrin prinsiplәri haqqında ilkin mәlumatlar”) әsәridir; burada Fan İçjiyә mәlum olan elmi biliklәr (o cümlәdәn astronomiya, meteorologiya, coğrafiya, mineralogiya, botanika, zoologiya, musiqişünaslıq, tәbabәt, okkult elmlәri vә s. üzrә) yer almış vә onlar 3 sahәyә (fәlsәfә, tәbiyyatşünaslıq vә idarәçilik) bölünmәklә tәsnif edilmişdir.

Fan İçji Çindә ilk dәfә vahid reallığın iki tәrәfini izah edәn “fәlsәfә” (“tun-szi” – “ilkin impulslara nüfuzetmә”) vә “elm”in (“çji se– “tәbiәtşünaslıq”) fәrqlәndirilmәsi üçün terminlәr tәklif etmişdir. Bu zaman o, Qәrb tәlimlәri üçün “ruhi işıq”dan mәhrum olan “tәbiәtşünaslığ”a, Çin “prinsip haqqında tәlim”i (li-syue, bax Neokonfusiçilik) üçün şeylәrdәn qoparılmış “ilkin impulslara nüfuzetmә”yә meyillәnmәni sәciyyәvi sayırdı. Fəlsəfə vә elmin harmoniyasını “Dәyişikliklәr kanonu”nun (“İ-szin”) ümumi metodoloji “rәmzlәr vә әdәdlәr haqqında tәlim”i (syan şu çji syue) tәmin edir. Fan İçji varlıq konsepsiyasında “beş stixiya/element” (u sin) arasında mәrkәzi mövqeyә malik vә ümumdünya pnevması (si) ilә eyni olan odu fәrqlәndirirdi. Ömrünün son illәrindә Fan İçji varlığın әsasını “böyük vahid” (da i), yaxud “hәqiqi vahid” (çjen i) kimi tanımaqla konfusiçiliyi, daosizmi vә buddizmi birlәşdirmәyә çalışırdı.

İstinadlarRedaktə

  1. China Biographical Database