I Xoyski hökuməti

I Xoyski hökuməti, Birinci hökumət kabineti və ya Müsavat-Sosialistlər hökumətiAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin sayca 1-ci, Fətəli xan Xoyskinin başçılığı ilə 28 may 1918 tarixindən 17 iyun 1918 tarixinədək fəaliyyət göstərmiş, müsavatçılar, bitərəflər, sosialistlər və hümmətçilərdən ibarət koalisya hökuməti.[1]

I Xoyski hökuməti

Formalaşdırılma tarixi 28 may 1918
Buraxılma tarixi 17 iyun 1918
Hökumətin tərkibi
Hökumət başçısı Fətəli xan Xoyski
Nazir sayı 9
Üzv sayı 13
Hakim partiya Müsavat Partiyası
Digər məlumatlar
Müxalif partiyalar İttihad Partiyası
Əhrar Partiyası
Müxalifət liderləri Qara bəy Qarabəyov
Aslan bəy Qardaşov

Zəmin redaktə

Cümhuriyyət Hökuməti son dərəcə ağır tarixi şəraitdə formalaşmışdı. Zaqafqaziya Seymi buraxıldıqdan sonra 1918 il mayın 27-də seymin Müsəlman fraksiyası özünü Azərbaycan Milli Şurası elan etdi. Mayın 28-də Zaqafqaziya Seyminin fəaliyyət göstərmiş olduğu Tiflisdə — keçmiş Qafqaz canişininin iqamətgahında özünün ilk iclasına toplanan Azərbaycan Milli Şurası uzun və hərtərəfli müzakirələrdən sonra Azərbaycanın müstəqilliyi haqqında İstiqlal bəyannaməsini qəbul etdi. Bəyannamənin 6-cı maddəsində göstərilirdi ki,"Məclisi-Məbusan toplanıncaya qədər Azərbaycan idarəsinin başında arayi-ümumiyyə ilə intixab olunmuş Şurayi-Milli və Şurayi-Milliyəyə qarşı məsul Hökuməti-müvəqqəti durur".[2]

Tərkibi redaktə

Milli Şura Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin birinci hökumət kabinəsini təşkil etməyi Milli Şuranın üzvü, bitərəf Fətəli xan Xoyskiyə tapşırdı. Bir saatlıq fasilədən sonra yığılan Milli Şuranın iclasında Fətəli xan Xoyskinin başçılığı ilə Cümhuriyyətin ilk Hökuməti təsdiq edildi.[3]

Vəzifə Şəkil Başlama tarixi Bitmə tarixi Fraksiya (Partiya)
Nazirlər Şurasının sədri
 
Fətəli xan Xoyski
28 may 1918
17 iyun 1918
Bitərəflər fraksiyası
Daxili işlər naziri
 
Fətəli xan Xoyski
28 may 1918
17 iyun 1918
Bitərəflər fraksiyası
Ədliyyə naziri
 
Xəlil bəy Xasməmmədov
28 may 1918
17 iyun 1918
Müsavat və bitərəflər fraksiyası
Müsavat Partiyası
Əkinçilik naziri
 
Əkbər ağa Şeyxülislamov
28 may 1918
17 iyun 1918
Sosialistlər fraksiyası
Hümmət Partiyası
Əmək naziri
 
Əkbər ağa Şeyxülislamov
28 may 1918
17 iyun 1918
Sosialistlər fraksiyası
Hümmət Partiyası
Hərbi nazir
 
Xosrov bəy Sultanov
28 may 1918
17 iyun 1918
Müsavat və bitərəflər fraksiyası
Müsavat Partiyası
Xalq maarifi naziri
 
Nəsib bəy Yusifbəyli
28 may 1918
17 iyun 1918
Müsavat və bitərəflər fraksiyası
Müsavat Partiyası
Xarici işlər naziri
 
Məmmədhəsən Hacınski
28 may 1918
17 iyun 1918
Müsavat və bitərəflər fraksiyası
Müsavat Partiyası
Maliyyə naziri
 
Nəsib bəy Yusifbəyli
28 may 1918
17 iyun 1918
Müsavat və bitərəflər fraksiyası
Müsavat Partiyası
Poçt və teleqraf naziri
 
Xudadat bəy Məlik-Aslanov
28 may 1918
17 iyun 1918
Fraksiyasız
Müsəlman Sosialist Bloku
Ticarət və sənaye naziri
 
Məmməd Yusif Cəfərov
28 may 1918
17 iyun 1918
Müsavat və bitərəflər fraksiyası
Müsavat Partiyası
Yollar naziri
 
Xudadat bəy Məlik-Aslanov
28 may 1918
17 iyun 1918
Fraksiyasız
Müsəlman Sosialist Bloku
Dövlət müfəttişi
 
Camo bəy Hacınski
28 may 1918
17 iyun 1918
Sosialistlər fraksiyası


Fəaliyyəti redaktə

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti 1918-ci il mayın 30-da radioqram vasitəsilə Azərbaycanın öz istiqlaliyyətini elan etməsi barədə dünyanın əsas siyasi mərkəzlərinə -London, Paris, Vaşinqton, İstanbul, Berlin, Madrid, Tehran, Moskva,Roma, Vyana, Buxarest, Sofiya, Tokio, Haaqa, Kopenhagen, Kiyev, Kristianiya (Oslo)Stokholma rəsmi bəyanatlar göndərdi. Həmin radioqramda yeni yaradılmış Hökumətin müvəqqəti olaraq Yelizavetpolda (Gəncə) yerləşdiyi bildirilirdi.[4]

Tiflisdə yeni müstəqil dövlətin yaradılması ilə əlaqədar ən ümdə təşkilati tədbirləri həyata keçirdikdən və bu haqda bütün dünyaya məlumat verdikdən sonra, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurası və Hökuməti öz nüfuz dairəsini bütün Azərbaycan ərazisində yaymaq məqsədilə 1918 il iyunun 16-da Gəncəyə köçdü. Həmin dövrdə Gəncədə real hakimiyyət hələ may ayının axırlarında 300 nəfər hərbi təlimatçı ilə Gəncəyə gəlmiş Türkiyənin Qafqaz İslam Ordusunun komandanı Nuru paşanın əlində idi. O, tezliklə Gəncədə hərc-mərcliyə son qoya bilmiş, şəhərdə qayda-qanun yaratmışdı.

Buraxılması redaktə

Azərbaycan Milli Şurası və Hökumətinin həyata keçirmək istədiyi tədbirlərin "həddindən çox demokratik" istiqamətindən narazı qalan Azərbaycan burjuaziyası və mülkədarlarının müəyyən dairələrinin təsirilə Nuru Paşa Azərbaycan Milli Şurası və Hökumətini şübhə ilə qarşıladı. İyunun 16-da Gəncəyə gələn Azərbaycan Milli Şurasının iyunun 17-də Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin sədrliyi ilə iki iclası keçirildi.

Birinci qapalı iclas iyunun 17-də saat 12-də şəhər idarəsinin binasında toplandı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin sədri Fətəli xan Xoyski söz alaraq bildirdi ki, Məhəmməd Əmin RəsulzadəMəmməd Həsən Hacınski ilə birlikdə onlar Qafqazdakı türk ordusunun komandanı Nuru Paşanın yanında olmuş və Tiflisdə yaradılmış Milli Şura və Azərbaycan Hökuməti haqqında ona məlumat vermişlər. Nuru Paşa cavabında bildirib ki, bir əsgər kimi o, mülki işlərlə kifayət qədər tanış deyil, ona görə də bu barədə onun mülki işlər üzrə müşaviri Əhməd bəy Ağaoğluna müraciət etsinlər. Əhməd bəy Ağaoğlu ilə görüşlərindən bəhs edən Fətəli xan Xoyski məlumat verdi ki, danışıq zamanı Əhməd bəy Ağaoğlu Türkiyə hökumətinin və onun Gəncədəki nümayəndəliyinin Azərbaycanın daxili işlərinə qarışmayacağını bildirdi, lakin Milli Şuranın yeni Hökumət yaradaraq özünü buraxmasını tələb etdi.[1]

İyunun 17-də saat 2-də Milli Şuranın çox gərgin şəraitdə keçən ikinci iclasında Fətəli xan Xoyski Tiflisdə təşkil etdiyi Hökumətin fəaliyyəti barədə qısaca məlumat verərək Şura üzvlərindən onun Hökumətinin istefasını qəbul etməyi xahiş etdi. Uzun və gərgin müzakirədən sonra iclas Azərbaycan Milli Şurasının buraxılması, bütün qanunverici və icraedici hakimiyyətin yeni yaradılacaq Azərbaycan Müvəqqəti Hökumətinə verilməsi haqqında iki mühüm qətnamə qəbul etdi.[1]

Milli Şuranın buraxılması haqqındakı birinci sənəddə göstərilirdi ki, həm daxili, həm də xarici siyasət sahəsində Azərbaycanda yaranmış ağır vəziyyəti nəzərə alaraq, Azərbaycan Milli Şurası bütün hakimiyyəti Fətəli xan Xoyskinin sədrliyi ilə təşkil olunmuş Müvəqqəti Hökumətə həvalə edir və ona tapşırır ki, öz hakimiyyətini tezliklə çağırılacaq Müəssislər Məclisindən başqa kimsəyə güzəştə getməsin.

Müvəqqəti Hökumətin hüquq və vəzifələri haqqındakı ikinci sənəddə qeyd olunurdu ki, Azərbaycan Hökumətinə Azərbaycanın dövlət istiqlaliyyətini və mövcud siyasi azadlıqları ləğv etmək, aqrar və digər bu kimi mühüm inqilabi əhəmiyyətli qanunları dəyişdirmək səlahiyyəti verilmir. Azərbaycan Hökuməti altı aydan gec olmayaraq Müəssislər Məclisini çağırmalıdır. Hökumət qalan məsələlərdə bütün səlahiyyətlərindən istifadə etməkdə sərbəst idi.

Azərbaycan Milli Şurası iyunun 17-də Fətəli xan Xoyskinin sədrliyi ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ikinci hökumət kabinəsinin tərkibini təsdiq etdi.[2]

Mənbə redaktə

  • Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətləri // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. I cild. Bakı: "Lider". 2004. 440. ISBN 9952-417-14-2.

İstinadlar redaktə

  1. 1 2 3 Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920). Parlament. (stenoqrafık hesabat), c.1–2, B., 1998
  2. 1 2 Paşayev A., Açılmamış səhifələrin izi ilə, B., 2001
  3. Aдpec-календары Aзepбaйджанской Pecnyблики нa 1920 год, Б., 1920
  4. Aзepбaйджанская Демократическая Pecnyблика (1918–1920). Законодательные акты (сборник документов), Б., 1998