Jül Düpüi (fr. Arsène Jules-Émile Juvenal Dupuit; 18 may 1804(1804-05-18)[1][2], Fossano[d], Pyemont[3]5 sentyabr 1866(1866-09-05)[1][2], Parisin XVI dairəsi[d]) — fransız mühəndis, mexanikiqtisadçı, marjinalizmin qabaqcıllarından biri.

Jül Düpüi
fr. Jules Dupuit
Julesdupuit.jpg
Doğum tarixi 18 may 1804(1804-05-18)[1][2]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 5 sentyabr 1866(1866-09-05)[1][2] (62 yaşında)
Vəfat yeri
Vətəndaşlığı
Təhsili
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

BioqrafiyasıRedaktə

Jül 18 may 1804-cü ildə İtaliyada anadan olub (o dövr Napoleon qoşunları tərəfindən işğal edilmişdi). Jül 10 yaşında olanda ailəsi Fransaya köçdü. 1822-ci ildə Parisdə yerləşən Politexnik məktəbini bitirmişdir. Mühəndis olaraq işləyərək yol obyektlərini dizayn etmiş və 1843-cü ildə bu fəaliyyətinə görə Fəxri Legion Ordenini almışdır.

Elmi fəaliyyətiRedaktə

MexanikaRedaktə

1830-cu illərdə Jül Düpüi, üfüqi müstəviyə yuvarlandıqda radiusu   olan silindrik bir silindirin yaşadığı müqaviməti təyin etmək üçün bir sıra təcrübələr aparmışdır. Bu məlumatları emal edərək 1837-ci ildə yuvarlanan sürtünmə qüvvəsi üçün   ilə tərs mütənasib bir düstur təklif etdi. Bunun ardından Dupuis ilə başqa bir Fransız mexanik - A. Morin arasında canlı və olduqca sərt bir müzakirə (1839-1841) davam etdi, təcrübə məlumatları Kulon düsturunun etibarlılığını inandırıcı şəkildə təsdiqlədi (ona görə yuvarlanan sürtünmə qüvvəsi   ilə tərs mütənasibdir), sonra niyə Düpüinin yuvarlanan sürtünmə üzərində işi uzun müddət unuduldu[4][5].

Lakin, XX əsrin ortalarında. Devid Teybor (ing. David Tabor) tərəfindən yuvarlanan sürtünmə nəzəriyyəsi üzərində aparılan fundamental tədqiqatlar Dupuisin fikirlərinin qismən bərpasına səbəb oldu. Deformasiyanın elastik histerez ilə xarakterizə olunduğu, açıq-aşkar çatışmaz elastikliyə malik materiallar (kauçuk, taxta, qismən dəmir) üçün Düpüi formulu Kulon formulundan daha yaxşı təcrübə ilə razılaşma təmin etdiyini ortaya çıxardı[5].

Həm də yeraltı suların hərəkətini izah edən diferensial tənliyi araşdırdığı yeraltı hidrodinamikayla da məşğul idi.

İqtisadiyyatRedaktə

1844-cü ildə "Mülki quruluşların faydalılığının ölçüsü haqqında" məqaləsi dərc olundu, burada iqtisadi tədbirlərin effektivliyini (faydalılığını) müəyyənləşdirmək üçün o dövrdə tətbiq olunan metodun uyğunsuzluğunu sübut etdi. Məqalə iqtisadiyyatda marjinal analizi tətbiq edən ilk şəxs idi (Tünen və Antuan Oqüst Kurnodan sonra). Əvvəlcə istehlakçı mənfəətini təhlil edildi — rifah iqtisadiyyatının əsas konsepsiyası. Düpüi mülki strukturların (körpülər, yollar) faydalılığı fikrini onların fəaliyyətindən gələn pul cəmləri kimi təkzib etdi.

BiblioqrafiyaRedaktə

  • Дюпюи Ж. О мере полезности гражданских сооружений // Вехи экономической мысли. Т. 1. Теория потребительского поведения и спроса / Под ред. Гальперин, Вадим Максович — СПб: Экономическая школа, 2000—380 с. — С. 28—66. — ISBN 5-900428-48-6 (fr. De la mesure de l'utilite des travaux publics, 1844).
  • Dupuit J.  (1837). Essai et expériences sur le tirage de voitures et sur le frottement de second espèce. Paris: Carilian — Goeury.

İstinadlarRedaktə

ƏdəbiyyatRedaktə

  • Блауг М. (2008) [Great Economists before Keynes: An introduction to the lives & works of one hundred great economists of the past]. "Дюпюи, Жюль". 100 великих экономистов до Кейнса. Библиотека «Экономической школы», вып. 42 (1 500 nüs.). СПб.: Экономикус. 104–106. ISBN 978-5-903816-01-9.
  • Блауг М. (1994) [Economic Theory in Retrospect]. "Дюпюи и французская инженерная традиция". Экономическая мысль в ретроспективе. М.: Дело. 297–299. ISBN 5-86461-151-4.
  • Ишлинский, Александр Юльевич  (1985). Механика: идеи, задачи, приложения. М.: Наука.
  • Силин А. А.  (1976). Трение и его роль в развитии техники. М.: Наука.