Kəlbəli xan Kəngərli

Naxçıvan xanı

Kəlbəli xan Kəngərli (Naxçıvan1820, Naxçıvan) — 25 il müddətinə fasilələrlə Naxçıvan xanlığının xanı olmuşdur. O, daha çox xanlıq uğrunda əmisinin oğlu Abbasqulu xan Kəngərli ilə apardığı mübarizəyə görə tanınmışdır.

Kəlbəli xan Kəngərli
fars. کلبعلی خان کنگرلو
1787 – 1796 (1797)
ƏvvəlkiAbbasqulu xan Kəngərli
SonrakıAbbasqulu xan Kəngərli
Naxçıvan xanı (2-ci dəfə)
1801 – 1804
ƏvvəlkiAbbasqulu xan
SonrakıAbbasqulu xan
Naxçıvan xanı (3-cü dəfə)
1804 – 1807
ƏvvəlkiAbbasqulu xan
SonrakıAbbasqulu xan
Naxçıvan xanı (4-cü dəfə)
1808 – 1808
ƏvvəlkiAbbasqulu xan
SonrakıKərim xan Kəngərli
Naxçıvan xanı (5-ci dəfə)
1809 – 1810
ƏvvəlkiKərim xan Kəngərli
SonrakıAbbasqulu xan
Naxçıvan xanı (6-cı dəfə)
1812 – 1817/1820
ƏvvəlkiAbbasqulu xan
SonrakıEhsan xan Kəngərli
Şəxsi məlumatlar
Doğum yeri
Vəfat tarixi 1820
Vəfat yeri
Atası Ehsan xan Kəngərli
Uşaqları
Dini şiəlik

Kəlbəli xan Kəngərli Ağa Məhəmməd şah Qacarın əmri ilə kor edilmişdi. Bu da onun ailəsində Qacar şahları ailəsinə qarşı nifrət hissinin formalaşması ilə nəticələnmişdi. Bunnu nəticəsi idi ki, Kəlbəli xanın oğlu Ehsan xan Kəngərli qardaşı Şeyxəli bəy Kəngərli ilə birlikdə Qacarlara qarşı Rusiya imperiyasını dəstəkləmiş, iki imperiya arasındakı iki müharibə zamanı ruslara önəmli xidmət göstərmişdilər.

Həyatı

redaktə

Doğrum tarixi bəlli olmasa da, Naxçıvanda dünyaya gəldiyi bəllidir. O, Ehsan xan Kəngərlinin oğludur.

Kor edilməsi

redaktə

Kəlbəli xan Kəngərli tayfasına məxsus. idi və soyu Naxçıvanın ilk xanı olan Heydərqulu xan Kəngərliyə gedib çıxırdı. O, 1787-1796-cı illərdə xanlığı tamamilə müstəqil şəkildə idarə etmiş, digər vaxtlarda isə Qacar şahlarından vassal asılılığında olmuşdur. Lakin o, bu vassal asılılığı zamanı da şahın sözlərinə qulaq asmamağa çalışmış, xanlığı özü bildiyi kimi idarə etmə meyilləri göstərmiş, buna görə də 1807-1812-ci illərdə fasilələrlə ikinci dəfə Tehranda həbsdə saxlanılmışdır.

O, ilk dəfə 1796-1797-ci illərdə ilk dəfə Ağa Məhəmməd şah Qacar tərəfindən həbs edilmiş, gözləri isə oyularaq kor edilmişdi. Ağa Məhəmməd şah Qacar xanlara məktub yazaraq onlardan girov göndərmələrini istəyəndə, Kəlbəli xan əmisinin oğlu Ababsqulu xan Kəngərlini onun yanına girov və ya əmanət kimi göndərdi. Tiflisi yandıraraq geri dönən Ağa Məhəmməd şah Qacar Kəlbəli xanı yanına çağırdı. Kəlbəli xan onun yanına getdikdən sonra o, kor edildi və həbsə atıdlı. Onun yerinə Ababsqulu xan Naxçıvan xanı təyin edildi. Lakin 1812-ci ildə Qacar şahı Fətəli şah Qacarın oğlu Abbas Mirzə Qacar Ababsqulu xan Kəngərlinin xidmətlərindən narazı qalaraq onu xanlıqdan çıxardı və Tehranda edam etdirdi.

Naxçıvan xanlığına təyin etmək üçün başqa namizəd tapa bilməyən Abbas Mirzə məcbur Kəlbəli xanı yenidən xanlığa təyin edərək onu tamamilə tabe şəkildə xidmət etməyə məcbur etdi. 1816-cı ildə general Yermelov və diplomat Aleksandr Qriboyedov xanın sarayını ziyarət edərək öz düşüncələrini Kəlbəli xanla paylaşdılar. Onlar Kəlbəli xanın Qacar şahlarından və ölkəsindən narazı olduqlarını hiss etmişdilər. Yermelov Qacar sarayına olan səfəri zamanı Kəlbəli xanın sarayında iki dəfə qonaq kimi qaldı.






Həyatı

redaktə

Ən qüdrətli Naxçıvan xanı olmuş Kəlbəli xan fasilələrlə dövləti təxminən 25 il idarə etmişdir. Ehsan xanın (Böyük Xan) ailəsində dünyaya göz açan Kəlbəli xan usta sərkərdə, mahir diplomat, bir sıra memarlıq abidələrinin tikdirən (Naxçıvan xan sarayı (1760) Surb Qevorq kilsəsi (1990-cı illərdə Naxçıvan xalqı tərəfindən partladımışdır) (1804–1805) və.s.), ən əsası Naxçıvan xalqının sevdiyi hörmət etdiyi və Naxçıvan xalqını sevən uzaqgörən bir şəxsiyyət olmuşdur. Belə ki hər zaman onunla mübarizə aparan əmisi oğlu Abbasqulu xan digər dövlətlərə arxalanıb 1781–1783 II İrakli, 1787-İbrahimxəlil xan, 1797–1801 Fətəli şah, 1804 Kəlbəli xanın Tehrana getməsindən istifadə edərək, 1808–1812 Abbas Mirzə Abbasqulu xanı Naxçıvan taxtına gətirmişdir) xanlıq etsə də Kəlbəli xan gücünü xalqdan almışdır. (Kəlbəli xan çox qüdrətli olduğu üçün Naxçıvan camaatı arasında lovğalanan birinə belə deyilir — Buna bax elə bil Kəlbəli xanın oğludur (ya da qızı).

İdarəçiliyi

redaktə

1787–1796-cı illərdə xanlığı tam müstəqil idarə etmişdir. Digər zamanlarda İran vassallığında olsa da hər zaman öz müstəqil fikirlərini həyata keçirməyə çalışmış, çox zaman isə şahın sözünə əməl etməmişdir və buna görə 1807–1812-ci illərdə Tehranda dustaq saxlanılmışdır. Qeyd edək bu xanın ikinci Tehran dustaqlığı idi. Vaxtilə Ağa Məhəmməd şah Qacar da 1796–1797-ci illərdə xanın gözlərini çıxardaraq dustaq etmişdi. Çünki Qacar Azərbaycan xanlarına məktub yazıb qardaşlarından birini girov olaraq tələb etmişdir. Qacar elə fikirləşirdi ki xanlar ona tabe olacaq lakin belə olmadı Qacar vuruşmalı oldu və müvəffəqiyyətli ola bilmədi. Kəlbəli xan Qacara Abbasqulu xanı girov göndərmişdi. Qacar da bilirdi ki Abbasqulu xan onun qardaşı yox əmisi oğludur. Buna görə Tiflisdən qayıdarkən Kəlbəli xanı çadırına çağırıb gözlərini çıxartmışdı və əsir götürmüşdü.

1812-ci ildə Abbasqulu xanın xidmətlərindən narazı olan Abbas Mirzə onu hakimiyyətdən devirib Tehranda edam etdirdi. Naxçıvan xanlığına başqa alternativ tapa bilməyən Abbas Mirzə yenidən Kəlbəli xanı Naxçıvan xanlığına hakim təyin edib ondan özünə tam sədaqət ilə xidmət etməsini gözləsə də Kəlbəli xan yenə də tam müstəqil olmasa da müstəqil hərəkət etməyə davam etmişdir. Belə ki 1816-cı ildə rus generalı Yermolov və diplomat Qriboyedovu Xan sarayında qonaq etmiş öz fikirlərini onlarla bölüşmüş İrana aid narazılıqlarını bildirmişdir.

Nüfuzu

redaktə

1797–1801-ci illərdə İrəvanda bir növ sürgün həyatı yaşayan Kəlbəli xan İrəvan xanı Məhəmməd xana təsir edərək xanlığın idarəsində söz sahibi olmuş və hörmət qazanmışdır.

1803-cü il fevralın 6-da Sisianov Kəlbəli xana yazırdı: "… Ali məqamınızdan xahiş edirəm ki, sizdən asılı olan bütün imkanlardan istifadə edərək Ümumrusiya əlahəzrət imperatoru və ali sultanın razılığına əsasən, Ararat patriarxı Danil katalikosun öz vəzifəsinə qaytarılması üçün kömək edəsiniz. Mənə gəlib çatan xəbərə görə inanıram ki, sizin katalikos Danilin geri qaytarılması üçün imkanlarınız var"

Cavab məktubu tapılmasa da daha sonra xan Tehrana getmiş və Danili Naxçıvana gətirmişdir. Lakin İrəvan xanı Məhəmməd xan 8 ildi həbsdə olan Danilin yerinə öz adamı Davidi katalikos seçmişdi və Danili İrəvana buraxmadı. 1804–1805-ci illərdə Danil Naxçıvanda qaldı. Məhəmməd xan hakimiyyətdən devriləndən sonra Danil İrəvana qayıtdı. Danilin Naxçıvanda olduğu müddətdə Kəlbəli xan onun üçün Naxçıvan şəhərində kilsə tikdirmişdi.

Fətəli şah İrəvan xanı Məhəmməd xanı devirdikdən sonra İrəvan xanlığının idarəsini müvəqqəti olaraq Kəlbəli xana tapşırır.

Xanın heyiflsilənməsi

redaktə

Arxiv sənədlərində Kəlbəli xanın vəziri ilə söhbətində gözlərinin yaxşı ki kor olduğunu hər tərəfi bağ bağat , gözəl tarixi abidələrlə zəngin olan Naxçıvanın Rus İran müharibəsində necə viran olduğunu görməmişəm dediyi qeyd olunmuşdur(Ehtimal ki Memar Əcəminin tikdirdiyi Naxçıvan Cümə Məscidi məhz bu zaman və ya ikinci rus — İran müharibəsi zamanı dağıdılmışdır.)

Vəfatı

redaktə

1820 ci ildə yorğun və yaşlı xan Həcc ziyarətinə gedir və geri qayıdarkən Təbriz yaxınlığında vəfat edir və qürbətdə dəfn olunur.

Ailəsi

redaktə

Oğlanları Nəzərəli xan Kəngərli, Ehsan xan Kəngərli, Şeyxəli xan Kəngərli, Fərəculla xan Kəngərli, Mehdi ağa Kəngərli, İskəndər bəy Kəngərli.

Kəlbəli xan Kəngərli
 
 
Ehsan xan Kəngərli
(1789—1846)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İsmayıl xan
Naxçıvanski

(1819—1909)
 
Kəlbəli xan
Naxçıvanski

(1824—1883)
 
Qönçəbəyim
(1827—?)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ehsan xan
Naxçıvanski

(1855 — 1894)
 
 
Cəfərqulu xan
Naxçıvanski

(1859—1929)
 
Hüseyn xan
Naxçıvanski

(1858-1919)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kəlbəli xan
Naxçıvanski

(1891—1931)
 
 
Cəmşid
Naxçıvanski

(1895—1938)
Davud xan
Naxçıvanski

(?—1934)


İstinadlar

redaktə