Kaşğər (uyğurca: قەشقەر, Qeşqer, çincə: 喀什噶尔 / 喀什噶爾 Kāshéngáěr və ya 喀什 Kāshí), Çinin Sincan-Uyğur Muxtar Rayonunun qərbində yerləşən tarixi bir vahə şəhəridir.

Kaşğər
Kashgar-minarete-d01.jpg

39°27′00″ şm. e. 75°58′59″ ş. u.


Ölkə
Tarixi və coğrafiyası
Sahəsi
  • 294,21 km²
Mərkəzin hündürlüyü 1.270 ± 1 m
Saat qurşağı
Əhalisi
Əhalisi
  • 506.640 nəf. (2010)
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu +86 998
Poçt indeksi 844000
Nəqliyyat kodu 新Q
xjks.gov.cn
Kaşğər xəritədə
Kaşğər
Kaşğər
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

AdıRedaktə

  • Şəhərinin tarixi adı çin mənbələrində şəhərin adı Solek və ya Sorak, uyğur mənbələrində isə Yenişəhər və ya Yenikənd kimi qeydə alınır. İndiki Kaşğər Atadağdan axan Qızılsu çayının qolu olan Tümənin sağ sahilində yerləşir . Əski Kaşğər isə bir qədər uzaqdakı təpə üzərində salınmış, qala divarları ilə əhatə edilmişdir. Qədim Kaşğərin xarabalıqları hələ də qalır . Mühüm karvan yollarının qovşağında yerləşən bu şəhərin tarixi b. e. ə. 76-cı ildən başlanır.
  • Tədqiqatçılar Kaşğər adını Koşkar, Köşker və ya Kaşkar oymağından aldığını irəli sürmüşlər. Köşker oymağının ata yurdu Qırğızıstanın cənubunda, Qırgızıstan-Özbəkistan sərhəddinə yaxın Calalabad vilayətində olan Qoşqar-Ata (Кочкората) şəhəridir. Bir başqa mülahizəyə görə isə Kaşğər, adını şəhərin civarından sıx olan "Kaş Taşı" və ya diğər adıyla Yeşim daşından almışdır.

Coğrafi mövqeyiRedaktə

Qərbində Kaşğər Kuna şəhər rayonu, şimalında Atuş rayonu, şərqində Feyzivat rayonu və cənubunda Yengisar rayonu ilə sərhəddir. Təkləməkan səhrasının qərbində Tyan Şan dağlarının ətəklərində yer alan Kaşğər dəniz səviyəsindən 1290 metr yüksəklikdə yerləşir.

Qəsəbə və kəndləriRedaktə

Kaşğər şəhəri, dörd məhəllə komitesi (社区居民委员会; jūmínwěiyuánhùi), dörd şəhərətrafı bələdiyyə (乡 xiāng) kimi yerləşim məntəqələrindən ibarətdir.

TarixiRedaktə

Şəhərin quruluşu tarixi Xan sülaləsi dönəminə qədər uzanmaqdadır. Şəhərdə ilk hökm sürən Müsəlman türk hökmdarı Qaraxanlılardan Əbdülkərim Satuk Buğra xandır. Divânu Lügati't-Türkdə, "قشغار Qaşqar" "Doğu Türk elinde tanınmış şəhər adı." olaraq tanıdılır. Qutadgu Bilikdə; "Kent: şehər. Bu kəlmədən alınaraq Kaşğər üçün "Ordu Kend" deyirlər. Xanın oturduğu şəhər deməkdir. Çünki Əfrasiyab, havası gözəl olduğu üçün burada otururdu".

502550 illər arasında Hunlar, 552648 illər arasında Göytürklər, 648649 illər arasında Tan sülaləsi zamanında Çinlilər, tekrar 659-cu ildən etibarən 744-cü ilə qədər Göytürklər, 790791 – təxminən 842-ci illər arasında Tibetlər1006-cı ildən etibaren Qaraxanlılar 10321210 illər arasında Şərqi Qaraxanlılar, Şərqi Qaraxanlıları yıxıldıqdan sonra Qaraxitaylar, daha sonra; öncə 12271370 illər arasında Cığatay xanlığı, daha sonra 13701514 illər arasında Şərqi Cığatay xanlığı bu bölgədə hakimiyyət sürmüşdür. Kaşğər 1399-cu ildə qısa bir sürə də olsa, Teymurlular dövlətinin idarəsinə girdi. Əmir Teymur Ankara savaşından sonra Anadoludan gətirdiyi Qara tatarların bir bölümünü Qaşgarda yerləşdirdi.

Yarkand xanlığı dönəmiRedaktə

Əsas məqalə: Yarkənd xanlığı

Şərqi Türkistanda 1514-cü ilə 1680-ci illər arasında Altışəhər (Altıshahr) olaraq bilinən Xotan, Yarkent, Yengihisar, Kaşğər, Aksu, və Uçturfan kimi şəhərləri içinə alan bölgədə Yarkənd xanlığı, (mamlakati Yarkand, mamlakati Moghuliya, mamlakati Səidiya) hakimiyyət sürmüşdür.

Çin hücumlarıRedaktə

 
Rus konsulluğu

Kaşğər 1759-cu ildə çinlilərin əlinə keçdi. Bu tarixdən sonra bölgədə yaşayan Müsəlmanlar Çin idarəsinə qarşı mübarizəyə başladılar. Yaqub bəy (Yaqub bəy Bədövlət) bölgədə müstəqil bir dövlət qurdu və 1872-ci ildən etibarən ölkesində Osmanlı sultanı Əbdüləziz adına xütbə oxutmağa başladı. Kaşğər, Yakub bəyin hökmdarlığı qaynaqlarında sıx-sıx danışılan Yeddişəhr ("Heptapolis") yeddi şehərdən birisidir, diğərləri Xotan, Yarkənt (Yarkənd), Yengihisar (Yangihisar), Aksu, Kuçar (Kucha) və Korla'dır[1]. Yaqub bəyin ölümündən sonra Çin tekrar Kaşğəri ələ keçirdi. Çin idarəsi 1884-cü ildə bölgədə Sintszyan vilayətini qurdu. 1949-cu ildə Çin Xalq Respublikasınin qurulmasından sonra 1955-ci ildə Sincan-Uyğur Muxtar Rayonu quruldu.

XIX yüzildən etibarən birdən birə geopolitik önəm qazanan Kaşğər, Böyük Oyun adı verilən İngiltərə və Rusiya arasında Orta Asyianın nəzarəti üçün yaşanan çəkişmədə bir sahmat daşıdır. Bu dönəmdə İngilis və Rus agentləri Orta Asiyanın kontrolü üçün bir-birləriylə yarışdılar və her ikisi birər konsulluq açdılar. Bu yarışmanı təbii ki, İngilislər qazandııar. indi hər iki konsulluq binaları Hotel olaraq işlədilir.

İqlimRedaktə


Kaşğər (şəhər), orta statistik məlumat (1961-1990)
Aylar Yanvar Fevral Mart Aprel May iyun iyul Avqust Sentyabr Oktyabr Noyabr Dekabr
Ortalama En Yüksek °C 0.2 4.2 13.9 22.1 26.5 30.3 32.1 30.8 26.2 19.7 10.1 1.5
Ortalama En Düşük °C -10.7 -6.5 1.6 8.6 12.8 16.0 18.6 17.4 12.0 4.7 -1.9 -8.1
Ortalama Yağış miktarı (mm) 2.5 5.5 5.8 5.5 11.4 6.5 7.5 8.3 5.9 2.5 1.9 1.2
Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 0.8 1.3 1.0 0.9 1.4 1.5 1.3 1.7 1.2 0.6 0.4 0.3
Mənbə: Hong-Kong Gözlemevi

İqtisadiyyatRedaktə

 
Afak xoca türbesi
 
Iydgah məscidi, Kaşğər
 
Kaşğər, 1868

İlk Çağdan beri Tarım hövzasinin ekonomik mərkəzi olan şəhərdə pambıq sənayesi uğur qazanmışdır. Kaşğərdə bazar günü qurulan bazar şəhərin iqtisadi həyatında önəmli bir yer tutur. Minlərcə kəndli çevrədəki verimli tarlalarda çeşitli meyvəbostan məhsulları becərir. Xotandan gətirilən ipək və xalça-xalılar, diğər əl sənətlərinə dayalı əşyalarla birlikdə Kaşğər bazarında satılır.

ƏhaliRedaktə

Kaşğərin əhalisi təxminən 500.000 nəfərdir. Şəhər əhalisinin böyük bir qismini müsəlmanlar təşkil edir. Şəhərdəki ən böyük etnik qurup uyğurlardır.

TanınmışlarRedaktə

  • Yusif Balasaqunlu müasir əsəri Qutadgu Biliyi bu şəhərdə yaratmışdır.
  • Divani lüğəti't-türkün müəllifi Mahmud Kaşğərdə dünyaya gəlmişdir.

İstinadlarRedaktə

  1. Svat Soucek, A History of Inner Asia sayfa 265

Xarici keçidlərRedaktə

QalereyaRedaktə