Lizosom

Vikipediya Bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyaya kömək edə bilərsiniz.
Əgər mümkündürsə, daha dəqiq bir şablondan istifadə edin.
Bu məqalə sonuncu dəfə 33 gün əvvəl Elshad Iman (Elşad İman) tərəfindən redaktə olunub. (Yenilə)

Lizosom 1955-ci ildə De Dyuv biokimyəvi tədqiqatlar əsasında membranlı lizosom orqanoidini bütün kimyəvi və heyvan orqanizmlərində müəyyənləşdirdi. Lizosom sözünün mənası yunan dilində, "lizeo" — həll edirəm, "soma" — bədən deməkdir.

QuruluşuRedaktə

Bir membranlı quruluşlu dəyirmi cisimcikdir. Membranın daxilində zülal, yağ, karbohidratları parçalayan fermentlər olur. Bu fermentlər dənəvər endoplazmatik şəbəkədən Holciyə keçir və burada lizosomlar formalaşır. Lizasomlar əsasən hüceyrədaxili həzmdə iştirak edir. Ölçüsü 0.2–0.5 mkm-dir. Lizosomlar morfoloji xüsusiyyətlərinə görə dörd tipə ayrılır. Buraya ilkin lizosom, ikincili lizosom, qalıq cismi və autofaqosom.

1. İlkin lizosom. Tərkibində fermentlər olan qovuqşəkilli orqanoiddir. Fermentlər qranulyar Endoplazmatik retikulumda sintez olunur, sonra Holci aparatının sistemlərindən keçdikdə həmin orqanoidin ilkin funksional forması kimi olur. İlkin lizosomlar hüceyrəyə kənardan daxil olan maddələri həzmetmə qabiliyyətinə malikdir.

2. İkincili lizosom, yaxud heterofasom ( həzm vakuolu ). Bu lizosom hüceyrənin faqositoz, yaxud pinositoz yolla yad cisimləri udması nəticəsində meydana gəlir. Lizosomların bu forması fostfazaya müsbət reaksiyası ilə səciyyələnir. Bu, onların birincili lizosomlardan törəndiyini göstərir. Lizosomlarda udulmuş maddələr hidrolitik fermentlərin təsiri altında tədricən həzm prosesinə uğrayır. Həzmin sürəti udulmuş maddələrin miqdarından, kimyəvi təbiətindən, fermentlərin aktivlik dərəcəsindən və seçiciliyindən asılıdır. Ideal şəraitdə udulmuş maddələr mürəkkəb birləşmələrdən daha aşağı molekulyar birləşmələrin əmələ gəlməsinədək çatmalıdır. Aşağı molekulyar birləşmələr isə lizosom membranından keçərək sitoplazmaya daxil olur və hüceyrədaxili fəaliyyətin müxtəlif proseslərinə qoşulur.

3. Qalıq cismi — lizosomların üçüncü funksional forması. Onların yaranması udulmuş maddələrin natamam həzm olunması zamanı müşahidə edilir. Bəzi hallarda, həzmə keçirilmiş qalıqlar hüceyrədən ( məsələn, ibtidailərdə ) kənar olunur, digər hallarda isə uzun müddət qala bilir. Buna qocalmış heyvanların sinir hüceyrələrində piqment törəmələrinin toplanmasını misal göstərmək olar. Bu, qocalma proseslərində piqmentlərin rolunu sübur edir. Bundan başqa, qalıq cismi bəzi hidrolitik fermentlərin aktivliyinin pozulması və ya çatışmazlığı ilə əlaqədar olan patoloji proseslərdə müşahidə edilir. Nəticədə lizosomlarda fosflipidlər, ofinqolipidlər, qlikogen və s. toplanır. Məsələn, Tey-Saks xəstəliyinin yaranması lizosomlarda spesifik fermentin-beyin sinir hüceyrələrində qalaktozidlərin parçalanmasına yardım göstərən fermentin olmaması ilə əlaqədardır. Nəticədə ikincili lizosomlar ( qalıq cismciklər ) həzm olunmayan sıx, konsentrik maddə qatı ilə dolmağa başlayır. Tədricən sinir hüceyrələrinin sitoplazması çox miqdar həzm edilməmiş maddələr olan qalıq cisimcikləri ilə dolur. Bu isə son nəticədə onun funsiyalarının tamamilə pozulmasına səbəb olur.

4. Autofaqosom — lizosomların sonuncu funksional forması. Bu formada hüceyrənin öz komponentləri həzm olunur. Hüceyrənin belə komponentləri mitoxondrilər, Endoplazmatik retikulumun sahələri, Holci aparatı sisternləri və s. ola bilər. Müxtəlif fizioloji və patoloji proseslərdə böyük miqdarda autofaqosom əmələ gəlir. Məsələn, aclıq nəticəsində qaraciyər hüceyrələrində külli miqdarda autofaqosomlar müşahidə edilir. Onların tərkibində həzm ediləsi mitoxondri qalıqları olur. Bu, hüceyrənin dönməz proseslərə məruz qalmadan özünün kompoonentlərinin dağıtmaq imkanı olmasını göstərir.

Bitki və heyvan hüceyrələrində yuxarıda göstərilən orqanlardan başqa, mikrocisimciklər də vardır. Bu cisimciklər lizosomlar kimi birqat lipoproteid membranla əhatə olunaraq müəyyən fermentlərə malikdir. Mikrocisimciklərin funksiyası bir sıra fermentlərin kompartmentləşdirilməsindən, yəni onların hüceyrənin konkret bölmələrinə göndərilməsindən və müəyyən biokimyəvi reaksiyaları aşkar etməkdən ibarətdir. Mikrocisimciklər öz mənşəyinə görə Endoplazmatik retikulumun membranları ilə əlaqələnir. Onların içəri çökməsi və orqanoidlərin membran strukturlarının biokimyəvi oxşarlığı bunu bir daha sübut edir. Mikrocisimciklərdəki fermentlərin katalizatorluq etdiyi reaksiyalardan asılı olaraq onlar iki tipə bölünür: peroksisomlar və qlikosisomlar.