Qaqauzlar


Qaqauzlartürk xalqı.

Qaqauzlar
Gagauz-children.jpg
Qaqauzlar
Ümumi sayı
300.000 (2010)
Yaşadığı ərazilər
Moldova Moldova 158 607 (2004)[1]
Ukrayna Ukrayna 31 923 (2001)[2]
Yunanıstan Yunanıstan 30 000 [3]
Türkiyə Türkiyə 15,000 [4]
Rusiya Rusiya 12 210 (2002)[5]
Bolqarıstan Bolqarıstan 540 [6]
Qırğızıstan Qırğızıstan 30 (1999)[7]
Dili

Qaqauz dili

Dini

Pravoslavlıq (Xristianlıq)

Mənşəyi
Oğuz türkləri
Qohum xalqlar

Türklər

Qaqauzların ümumi sayı təqribən 300 min nəfərdir, əsasən Moldovada yaşayırlar. Qaqauz dili türk dillərinin oğuz qrupuna aiddir. Dinləri əsasən pravoslavdır. Moldova tərkibində muxtar ərazi vahidi olan Qaqauziya vardır.

MənşəyiRedaktə

Qaqauzların mənşəyi haqqında bir çox fərqli fərziyyələr var:

  • Qaqauzların əcdadları türkdilli xalqlardır: Oğuzlar , Peçeneqlər , Kumanlar ;
  • Türkiyədə Səlcuq nəzəriyyəsi geniş yayılmışdır: Qaqauzlar 13- cü əsrdə Dobrucaya köçüb Polovtsiyalılarla birlikdə Oğuz dövlətini qurmuş Səlcuq türklərinin nəslindəndir  ;
  • Bolqarıstanda ən çox yayılmış fərziyyə budur ki, qaqauzlar türkləşmiş bolqarların nəslindəndir  ;
  • Qaqauzlar 7-ci əsrdə Volqa sahillərindən Balkanlara köçmüş , 9-cu əsrdə isə xristianlığı qəbul etmiş türk bulqarların törəmələridir . Onun müasir linqvistik əsaslandırması yoxdur.

Çox güman ki, yuxarıda göstərilən qrupların hamısı qaqauz xalqının etnogenezində iştirak etmişdir

Genetik mənşəRedaktə

Müxtəlif yaşayış məntəqələrindən olan qaqauzlarla aparılan genetik komponentin son tədqiqatı onların mənşəyi məsələsinə aydınlıq gətirməmişdir. Tədqiqatçılar qaqauzların genetik cəhətdən son dərəcə heterojen olduğunu qeyd ediblər. Bir nümunədə qaqauzların balkan kökləri, digərlərində türk (səlcuq) kökləri var idi  . Bu qaqauzların zahiri, fiziki xüsusiyyətlərində də nəzərə çarpır. Qaqauzlar Y-DNT haploqruplarına aiddir: I2 (23,6%), R1a (19,1%), G (13,5%), R1b (12,4%), E1b1b1a (11,1%), J2 (5,6%) və N (2,2% ) ). Y-DNT-nin filogenetik analizi qaqauzların bolqarlarla ən böyük əlaqəsini göstərir.və digər Balkan xalqları. Haplotiplərin təfərrüatlı tədqiqi Qaqauzlarla türk qolları arasında bəzi əlaqələri üzə çıxardı ki, bu da Səlcuq  fərziyyəsini müəyyən qədər təsdiq edir.

Dil xüsusiyyətləriRedaktə

Qaqauzların bir xalq kimi formalaşmasında onları Balkanların qalan sakinlərindən fərqləndirən birləşdirici amillərin türk dili və xristian dini olduğunu güman etmək məntiqlidir . Tədqiqat müəllifləri türk dilinin alınma olması, qaqauzların əcdadlarının isə Balkanların yerli sakinləri olması barədə fərziyyə də irəli sürürlər

TarixiRedaktə

Qaqauzların etnik formalaşması hələ də elmi müzakirə obyektidir. Qaqauzların mənşəyi haqqında fərziyyələr çoxşaxəlidir: türkləşmiş xristianlar və ya xristianlaşmış türklər; türk dilini qəbul etmiş bolqarlar və s. Türkiyədə səlcuq nəzəriyyəsi məşhurdur, ona görə qaqauzlar Kiçik Asiya türklərinin törəmələridir. 13-cü əsrdə köçdülər. Dobrucada və cənub rus çöllərinin türkdilli kumanları (Polovtsı) ilə birlikdə burada Oğuz dövlətini qurdular.

Qaqauzlar Balkanlardan Rusiyaya (Bessarabiya) köçürülməmişdən əvvəl onlar iki qrupdan ibarət idilər: Xasil qaqauzlar (əsl qaqauzlar) və bolqar qaqauzları. Rus alimlərinin fikrincə, qaqauzların əsasını çox güman ki, türkdilli köçərilər - oğuzlar, peçeneqlər və polovtsılar təşkil edirdi.Avropalı tədqiqatçılar 7-ci əsrdə yaşamış qaqauz türkdilli protobulqarların ehtimal olunan əcdadlarını hesab etdilər. Volqa sahillərindən Balkanlara gəldi. XIII əsrdə. onların nəsilləri xristianlığı qəbul etdilər.

18-ci əsrin sonu - 19- cu  əsrin əvvəllərindəki rus-türk müharibələrində qaqauzlar Rusiyanın tərəfində idilər. Sonralar çar hökuməti Cənubi Bessarabiyanın səhra çöllərinin torpaqlarını qaqauz köçkünlərinə ayırdı.1994-cü ildə Moldovada qaqauzların muxtariyyəti yaradılıb. Qaqauziyanın üç rayonu var, paytaxtı Komrat şəhəridir.

EtimologiyasıRedaktə

Qaqauz xalqının adı uzun müddət tədqiqat obyektinə çevrilməmişdi. Alimlərdən bir qismi "qaqouz" sözünü "xak+oğuz","hak+oğuz"(əsl oğuz), bəziləri "qaqa+uz" (uzun dimdik), əksəriyyəti isə "göy oğuz" kimi izah edirlər.

Yaşadıqları ərazilərRedaktə

Kökü göy oğuzlarla bağlı olan qaqauzlar indi yaşadıqları Moldova Respublikasının cənubunda yerləşən Bucaq düzünə XVIII əsrin sonu-XIX əsrin əvvəllərində Bolqarıstanın şimal-şərqindən köçüb gəlmişlər. Onlardan əvvəl burada türklərin, o cümlədən noqayların yaşadığı bölgənin toponimləri də sübut edir. Moldaviyada qaqauz kənd və bölgələrinin yerləşdiyi ərazinin sahəsi 1,8 min kv kilometrdir. Moldovada 158 607 nəfər (2004-cü il siyahıya almasına əsasən), Ukraynada 31 923 nəfər (2001-ci il siyahıya almasına əsasən) , Rusiya Federasiyasında 12 210 nəfər (2002-ci il siyahıya almasına əsasən), Rumıniyada 45 nəfər (2002-ci il siyahıya almasına əsasən), Ukraynada 32 nəfər (2000-ci il siyahıya almasına əsasən) qaqauz qeydə alınmışdır.

MəşğuliyyətiRedaktə

 
Qaqauzlar

Qaqauzların ənənəvi məşğuliyyətlərinin əsasını qoyunçuluğun üstünlük təşkil etdiyi heyvandarlıq, eləcə də əkinçilik və bağçılıqla üzümçülük və tütünçülüyü birləşdirən əkinçilik təşkil edir.[8]

Milli GeyimRedaktə

XIX əsrin sonlarında. qadınlar kətan köynək, önlüklü qolsuz paltar və böyük qara yaylıq geyinirdilər. Qışda qolları olan paltar, yun pencək və xəz qolsuz pencək geyinirdilər. Dəyişməz əlavə atributlar sırğalar, bilərziklər, muncuqlar, o cümlədən qızıl sikkələrin boyunbağı (lift) idi.Kişi geyimləri köynək, enli parça şalvar, enli qırmızı kəmər, yay papağı və qış qaraşun papaqdan ibarət idi. Çobanların geyiminə içərisi xəzdən olan qoyun dərisi şalvar (meşin), xəz qolsuz pencək və milli dekorasiyalı qısa qoyun dərisi pencək orijinallıq verirdi.[9]

MətbəxiRedaktə

Oturaq qaqauzların xalq mətbəxində köçəri həyatın bir çox xüsusiyyətlərini müşahidə etmək olar: südün xüsusi emalı, ətin, kəsmikin, pendirin dəridə saxlanması və  Çörək bir sıra ailələrin qida rasionunda mühüm yer tuturdu. bayramlar və rituallar onunla bağlıdır. Populyar kalaçi, mayasız tortlar, pirojnalar,  balqabaq dolması və ya pendirli şirniyyat pastası (kyyrma), bayramlarda jele, bibərli souslar (manja), pomidor və bibər sousu ilə ət. Nahar və şam yeməyində qırmızı ev şərabı verilir.

İstinadlarRedaktə

  1. "Демоскоп. Некоторые итоги переписи 2004 года в Молдавии". 2012-01-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-07-19.
  2. "Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык". 2010-07-01 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-07-19.
  3. "Ethnic groups worldwide, David Levinson". 2014-09-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-07-19.
  4. "Arxivlənmiş surət". 2007-10-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-07-19.
  5. "Всероссийская перепись населения 2002 года". 2008-02-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-12-24.
  6. "Bulgarian Census 2001". 2011-07-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-07-19.
  7. "unstats.un.org : 24.03.1999 census of Kyrgyzstan". 2018-07-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-07-04.
  8. "1". Гагаузы (rus). Archived from the original on 2022-10-04. İstifadə tarixi: 9 noyabr 2022.
  9. "1". гагаузы (rus). Archived from the original on 2022-10-04. İstifadə tarixi: 9 noyabr 2022.

Xarici keçidlərRedaktə