Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu

Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu[5][6] və ya Sincan-Uyğur Muxtar Rayonu[7][8][9] (çin. sadə. 新疆维吾尔自治区, pinyin: Xīnjiāng Wéiwú'ěr Zìzhìqū; tələffüzü: Şincyanq Veyvuar Tsıciçü, uyğ. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى, qısa olaraq: çin. sadə. 新疆, pinyin: Xīnjiāng Şincyanq) — Çin Xalq Respublikasında inzibati-ərazi vahidi. 1 oktyabr 1955-ci ildə yaradılıb. Ərazisi 1.66 milyon km²-dən çoxdur və bu göstərici ilə ÇXR-da əyalət səviyyəsində ən iri inzibati-ərazi vahidləri arasında ilk yeri tutur.

Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu

çin. sadə. 新疆维吾尔自治区
uyğ. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
Sintszyan
Sintszyan bayrağı
Bayrağı
Sintszyan gerbi
Gerbi
Sintszyan xəritədə yeri
PaytaxtıUrumçi
Ən böyük şəhəriUrumçi
Korla
Aksu
Külcə
Qaşqar
Rəsmi dilləriÇin dili, Uyğur dili
Etnik qrupları
uyğurlar - 45.84%,
xanlar - 40.48%,
qazaxlar - 6.50%,
xueylər - 4.51%,
qırğızlar - 0.83%,
xalxalar - 0.72%,
digərləri - 1.12% (2010 sa.)[1][2]
Tarixi 
• Yaranması
1 oktyabr 1955
Ərazisi
• Ümumi
1664897.17[3][4] (1)
Əhalisi
• 2012 təxmini
22 327 800[3] (25)
• 2010 siyahıya alma
21 815 815[1]
• Sıxlıq
13.10/km2 (33.9/kv. mil) (29)

TarixiRedaktə

Antik eraRedaktə

Uyğurlar Hun imperiyasının varlığında dəyərli bir rol oynayıblar. Bu tarix bizim eradan əvvəl 220-ci ildən başlayaraq bizim eranın 386-cı ilinə kimi davam edib.

Yeni dövrRedaktə

Uzun bir tarix boyunca Şərqi Türküstan Mərkəzi Asiyada qurulmuş olan türk dövlətlərinin və xanlıqlarının mərkəzi olmuşdur. E.ə. VIII-III əsrlərdə İskit, e.ə. 300 – eramızın 93-ci illərdə hunlara, 522-744 dövründə Göytürk İmperatorluğuna, 744-840-ci illər ərzində Uyğur dövlətinə, 751-870-ci illər Qarluq və Qaraxanlılar İmperatorluğuna və Səudiyyə Xanlığına mərkəz olan (1509-1679) bu Türk yurdu tarixdə daim əhəmiyyət kəsb etmişdir. 1397-ci idə Qaraxoca və Qaraxanilər dövlətləri birləşdilər. Bu dövlət 1759-cu ilə qədər müstəqilliyini qoruyub saxlaya bildi. Bu dövrdə isə ölkəyə hər tərəfdən mancur hücumları başladı. 1397-ci idə Qaraxoca və Qaraxanilər dövlətləri birləşdilər. Bu dövlət 1759-cu ilə qədər müstəqilliyini qoruyub, saxlaya bildi. Bu dövrdə isə ölkəyə hər tərəfdən mancur hücumları başladı. Mancurlar bölgəni 1862-ci ilə kimi əldə saxladılar, idarə etdilər. 1759-cu ildən 1862-ci ilə kimi uyğurlar üst-üstə 42 dəfə ölüm-dirim mübarizəsinə qalxdılar, üsyan qaldırdılar. VIII və XVIII əsrlər arasındakı min illik dövr Çin İmperiyası ilə əhəmiyyətli dərəcədə mədəni və siyasi əməkdaşlığın həyata keçirildiyi bir sülh dövrü olmuşdur. Ancaq bu sülh dövrü Şərqi Türkistanın 1759-ci ildə Çin Mançu İmperiyasının işğalı ilə sona çatmışdır. 1759-cu ildən bu yana Şərqi Türküstanda 200-dən çox silahlı qiyam olmuş və Şərqi Türküstan xalqı 3 dəfə azadlığın dadını dadma fürsəti bulmuştur. 1863-cü ildə müstəqilliyinə qovuşan Şərqi Türküstanda Yaqub Xanın sədrliyi ilə "Şərqi Türküstan İslam Dövləti" qurulmuş və bu dövlət Qacar İmperiyası, Osmanlılar, İngiltərəRusiya tərəfindən rəsmi olaraq tanınmışdır. Bu dövrdə ingilislər uyğurların Rusiya ilə qonşu olduğunu nəzərə alaraq düşündülər ki, uyğurlar Rusiyanın təsiri altına düşəcəklər. Bu səbəbdən də ingilislər mancurları silahlandırdılar, həm də böyük maliyyə dəstəyi göstərdilər, onları yenidən Şərqi Türküstana geri qayıtmağa sövq etdilər. Ancaq bu müstəqil Türk dövlətinin ömrü qısa sürmüş və 1876-ci ildə Çin-Mançu dövləti tərəfindən yenidən işğal edilmiş və 1884-cü ildə Sintszyan "Yeni Torpaq" adı ilə Çin imperiyasına birləşdirilmişdir. Çində "Şincan" – "yeni ərazi, sərhəd" anlamındadır". O dövrdə işğal edilən Uyğur dövlətinin ərazisi indiki Qazaxıstandan çox böyük idi.

Şərqi Türküstan İslam RespublikasıRedaktə

XX əsrin əvvəllərində Mərkəzi Asiyada böyüyən millətçilik axını nəticəsində 1933-cü ildə Kaşgarda Şərqi Türküstan İslam Respublikası qurulmuşdur. Bu Respublikanın ömrü 1937-ci ildə başa çatmışdır.

Şərqi Türküstan RespublikasıRedaktə

1944-cü ildə Gulca şəhəri çinlilərdən təmizlənmiş, "Üç Vilayət İnqilabı" olaraq tanınan bu qiyamlar nəticəsində Şərqi Türküstan Türkləri Əli xanın başçılığı ilə Şərqi Türküstan Respublikasını qurmuşlar. Bütün Çinə hakim olan Kommunist Çin Qüvvələri 1949-cu ildə Stalinin də xeyir-duası ilə Şərq Türkistana girərək, bu tarixi Türk ölkəsini rəsmi olaraq işğal etmişdir.

Çin işğalıRedaktə

Çin ötən yüzilin 50-ci illərindən Şərqi Türküstana çinliləri göndərdi ki, milli azlıqların sayını azaltsın. Çağdaş Şərqi Türküstan Qazaxıstanla, Qırğızıstanla, Monqolustanla, Tibet, Hindistan, Pakistanla sərhəddir. 1949-cu ildən bu yana Çin Xalq Respublikasının idarəçiliyi altında olan Şərqi Türküstan 1,828 milyon kvadrat kilometrlik bir ərazidir. Dünyanın hər hansı yerində işğal altında qalan ikinci belə böyük bölgə yoxdur. Çin ötən yüzilin 50-ci illərindən başlayaraq iç bölgələrindən Şərqi Türküstana çinliləri göndərməyə başladı ki, oralarda milli azlıqların sayını azaltsınlar. Çində uyğurlara münasibətdə keçmiş sovet ənənələrindən bəhrələnməyə indi də davam edir. Şərqi Türküstan bölgədə torpağının varına görə ən üstün bir yerdir. Bura təbii ehtiyatlarıyla, xammalıyla (kömür, neft ehtiyatları, qaz, qızıl, xrom, qalay, nikel, çox nadir metallar, kimyəvi duzlar və s.) çox zəngindir.

CoğrafiyasıRedaktə

Sintszyan–Uyğur Muxtar Rayonu 1664897.17[3] km² ərazini əhatə edir. Muxtar rayonun ərazisinin çox hissəsini Cunqariya və Qaşqariya düzənlikləri tutur. Düzənliklər Şərqi Tyanşan silsilələri (hündürlüyü 7.000 m-dən çox) ilə bölünmüşdür.

RelyefRedaktə

İqlimRedaktə

Torpaq örtüyüRedaktə

Faydalı qazıntılarRedaktə

Daxili sularRedaktə

TəbiətRedaktə

FloraRedaktə

FaunaRedaktə

EkologiyaRedaktə

İqtisadiyyatRedaktə

Çin respublikasının iqtisadiyyatından asılıdır. Maldarlıq inkişaf etmişdir. 2011-ci ilə olan məlumata əsasən adambaşına düşən ÜDM-un həcmi 4.663 ABŞ dollarıdır.[10]

Dövlət qruluşuRedaktə

Yerli özünüidarəRedaktə

ƏhaliRedaktə

1 noyabr, 2010-cu il siyahıyaalınmasına
əsasən cəmi əhalinin etnik tərkibi[1]
Etnik qrup Nisbəti
Uyğurlar
  
45.84%
Xanlar
  
40.48%
Qazaxlar
  
6.50%
Xueylər
  
4.51%
Qırğızlar
  
0.83%
Xalxalar
  
0.72%
Digər
  
1.12%
1 noyabr, 2010-cu il siyahıyaalınmasına
əsasən şəhər əhalisinin etnik tərkibi
Etnik qrup Nisbəti
Uyğurlar
  
23.54%
Xanlar
  
66.48%
Qazaxlar
  
3.35%
Xueylər
  
4.51%
Qırğızlar
  
0.34%
Xalxalar
  
0.71%
Digər
  
1.07%
1 noyabr, 2010-cu il siyahıyaalınmasına
əsasən kənd əhalisinin etnik tərkibi
Etnik qrup Nisbəti
Uyğurlar
  
62.53%
Xanlar
  
21.02%
Qazaxlar
  
8.86%
Xueylər
  
4.50%
Qırğızlar
  
1.19%
Xalxalar
  
0.72%
Digər
  
1.18%

ÇXR-sı qurulandan sonra Sintszyanda gerçəkləşmiş ilk rəsmi siyahıyaalınma zamanı burada 4.873.608 nəfər əhali qeydə alınmışdı, bütün Çində qeydə alınmış etnik uyğurların, yəni 3.640.125 nəfərin hamısı isə bu bu inzibati-ərazi vahidində məskunlaşmışdı. Uyğurlar Sintszyan əhalisinin 74.69%-ni təşkil edirdi, etnik xanların sayı isə 299 min nəfər olmaqla bölgə əhalisinin təxminən 6.10%-nə bərabər idi.

1 noyabr 2010-cu il siyahıyaalınmasının yekunlarına əsasən Sintszyan əhalisi 21.815.815 nəfər (11270147 nəfəri kişilər, 10545668 nəfəri qadınlar) idi.[11] Onlardan 9.335.752 nəfəri (4786291 nəfəri kişilər, 4549461 nəfəri qadınlar) və ya ümumi əhalinin 42.79%-i şəhərlərdə, 12.480.063 nəfəri (6483856 nəfəri kişilər, 5996207 nəfəri qadınlar) və ya ümumi əhalinin 57.21%-i isə kəndlərdə yaşayırdı.

2012-ci ilin sonuna olan rəsmi məlumata əsasən muxtar rayonda 22.327.800[3] nəfər əhali yaşayır. Onlardan 9.819.766 nəfəri və ya ümumi əhalinin 43.98%-i şəhər əhalisidir, qalan 12.508.034 nəfər və ya ümumi əhalinin 56.02%-i isə kəndlərdə məskunlaşmışdır.[12][13]

ŞəhərlərRedaktə

No Şəhər Rəsmi adı İnzibati-ərazi vahidi Əsası qoyulub Əhalisi
2010 sa.[14]
Şəkil
1 Urumçi 乌鲁木齐
3 029 372
2 Korla 库尔勒
549 324
3 Aksu 阿克苏
535 657
4 Külcə 伊宁
515 082
5 Qaşqar 喀什
506 640
6 Qumul 哈密
472 175
7 Sanci
426 253
8 Qaramay 克拉玛依
391 008
9 Şihənzə 石河子
380 130
10 Xotan 和田
322 300
11 Usu 乌苏
298 907
12 Turfan 吐鲁番
273 385
13 Artuç 阿图什
240 368

NəqliyyatRedaktə

Dəmiryol nəqliyyatıRedaktə

Avtomobil nəqliyyatıRedaktə

Hava nəqliyyatıRedaktə

MədəniyyətRedaktə

MusiqiRedaktə

ƏdəbiyyatRedaktə

MemarlıqRedaktə

Sosial sferaRedaktə

TəhsilRedaktə

Çində təhsillə bağlı belə bir qərar qəbul olunub: "İkili təhsil" o deməkdir ki, bir insan öz doğma dilindən əlavə həm də Çin dilində oxumalıdır. Hər halda uyğurların ana dillərində məktəbləri var. Uyğurların öz dillərində qəzet-jurnalları çıxır. Əlifba məsələsində əvvəlcə ərəb əlifbasında yazırdılar, sonra kiril əlifbasını qəbul etdilər, sonra latına keçdilər, indi təzədən ərəb əlifbasının hərfləri əsasında uyğur dil intonasiyasına uyğun olaraq əlifba yaratdılar. Bu gün sözügedən əlifbada yazırlar. Həmçinin məktəbləri, universitetləri var. Uyğurların xüsusən dəqiq elmlər, informasiya texnologiyaları, təbabət, ədəbiyyat, tarix sahəsində ciddi imzalı alimləri var. Qazaxıstanın və Orta Asiya respublikalarının Çinlə bağladığı bir müqavilə var: immiqrasiya edərək Orta Asiya ölkələrinə gəlib oxuyan, evlənən uyğur gəncləri hər hansı iş qurmaq istəyəndə dərhal Çinə göndərilir, orda da "pantürkist", "bölücü" kimi mühakimə edilir, həbsxanalara atılırlar. Ancaq uyğurların Avropa ölkələrində hərəkatları, Orta Asiya ölkələrində təşkilatları, Uyğur teatrı, mədəniyyət evləri, dərnəkləri var. Qazaxıstanda Sadvakasov adına Şərqşünaslıq İnstitutu var, əvvəllər bura Uyğurşünaslıq İnstitutu adlanırdı. Hazırda orda "Uyğurşünaslıq" bölümü, Yazıçılar İttifaqının nəzdində Uyğur bölməsi var. Bu gün uyğur gəncləri elmlə geniş məşğul olmaq üçün Yaponiyaya üz tuturlar.

İnsan haqlarıRedaktə

SəhiyyəRedaktə

CinayətkarlıqRedaktə

KİVRedaktə

Televiziya və RadioRedaktə

QəzetlərRedaktə

İnternetRedaktə

TelekommunikasiyaRedaktə

İdmanRedaktə

Dövlət bayramları və xüsusi günlərRedaktə

RəsmiRedaktə

Dini bayramlarRedaktə

Xüsusi günlərRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. 1 2 3 中华人民共和国国家统计局: 1-6 各地区分性别、民族的人口  (çin.) — yoxlanılıb: 09.11.2014
  2. Eurasian Corridors of Interconnection: From the South China to the Caspian Sea. Edited by Susan M. Walcott and Corey Johnson., page 64
  3. 1 2 3 4 新疆 — 中国政府网  (çin.) — yoxlanılıb: 07.11.2014
  4. China administrative divisions by area – Paul and Bernice Noll Website  (ing.) — yoxlanılıb: 14.11.2014
  5. "Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu". Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы[10 ҹилддə]. VIII ҹилд: Прадо – Спринт. Б.: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксиjасы. Баш редактор: Ҹ.Б.Гулијев. 1984. сəh. 452. (#invisible_char)
  6. "Çin". Azərbaycan Milli Ensiklopediyası[25 cilddə]. VI cild: Çin – Dərk. Bakı: “Azərbaycan Milli Ensiklopediyası” Elmi Mərkəzi. 2015. səh. ?. ISBN 978-9952-441-11-6.
  7. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı ilə təsdiq edilmiş Azərbaycan Respublikasının İqtisadi İnkişaf Nazirliyi və Çin Xalq Respublikasının (ÇXR) Sincan-Uyğur Muxtar Rayonu (SUMR) Hökuməti arasında Azərbaycan-Çin ticarət-iqtisadi əməkdaşlığı üzrə Hökumətlərarası Komissiya çərçivəsində Azərbaycan Respublikası və SUMR arasında ticarət-iqtisadi əməkdaşlıq üzrə İşçi Qrupunun yaradılması haqqında Protokol
  8. "Azərbaycan Respublikası və Çin Xalq Respublikası arasında 2012-ci il iyunun 12-də Pekin şəhərində imzalanmış sənədlərin təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı"(azərb.)). president.az. 2012-11-02. 2015-06-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-22.
  9. "Azərbaycan və Çinin Sincan Uyğur Muxtar Rayonu arasında ticarət-iqtisadi əməkdaşlıq üzrə İşçi Qrupunun ikinci iclası keçirilmişdir"(azərb.)). economy.gov.az. 2013-07-12. 2015-06-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-22.
  10. China Provinces, Autonomous Regions and Municipalities. Population numbers have been Updated for the 2010 Census. GDP numbers have been updated by 2011 figures (GDP Rank includes Provinces)  (ing.) — yoxlanılıb: 19.11.2014
  11. 中华人民共和国国家统计局: 1-2 各地区分性别、户口登记状况的人口  (çin.) — yoxlanılıb: 10.11.2014
  12. National Bureau of Statistics of People's Republic of China: China Statistical Yearbook 2013: 3-5 Population at Year-end by Region (xls.)  (ing.) — yoxlanılıb: 10.11.2014
  13. National Bureau of Statistics of People's Republic of China: China Statistical Yearbook 2013: 3-7 Total Population by Urban and Rural Residence and Birth Rate, Death Rate, Natural Growth Rate by Region (2012) (xls.)  (ing.) — yoxlanılıb: 10.11.2014
  14. China - Xinjiang Weiwu'er Zizhiqu in GeoHive Global Statistics. United States of America, Arizona, Phoenix.

Xarici keçidlərRedaktə

Həmçinin baxRedaktə