Türküstan MSSR (rus. Туркестанская АССР) — 30 aprel 1918-ci ildən 27 oktyabr 1924-cü ilədək mövcud olmuş muxtar respublika.

Türküstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası
Türküstan MSSR
19181924
Türküstan MSSR bayrağı
Türküstan MSSR 1922-ci ildə
Türküstan MSSR 1922-ci ildə
PaytaxtıDaşkənd
Tarixi 
• Yaranması
1918
• Süqutu
1924
Xələfi
Özbəkistan SSR
Türkmənistan SSR
Tacikistan MSSR
Qara-Qırğız Muxtar Vilayəti
Qaraqalpaqıstan Muxtar Vilayəti

TarixiRedaktə

1905-ci ildə Daşkənddə Mustafa Çokayın rəhbərliyi ilə Türküstan Müsəlmanları Konqresi təşkil edildi. Bu konqresdə Türk bölgələrinin soylu ailələrdən gələn özbək, tatar, qazax, qırğız, türkmən və başqırd liderləri Türküstan Müsəlman Şurası altında birləşdi. Bu hərəkata türk ziyalıları da qoşulmuşdu.

Türküstan Müsəlman Şurası üç əhəmiyyətli qərar qəbul etmişdi:

  • 1. Orta Asiyada İslamı müasirləşdirmək;
  • 2. Köçəri xalqların mədəniyyətini qorumaq;
  • 3. Türküstandan rusları uzaqlaşdırmaq.

20 Aprel 1918 və 1 May 1918 tarixləri ərzində təşkil edilən 5-ci Konqresdə "Türküstan Sovet Respublikasına dair vəziyyət" təsdiq edilmiş və Rusiya İmperiyasına bağlı olan Türküstan Krayının torpaqlarında 30 Aprel 1918 tarixində Türküstan Sosialist Federativ Respublikası adı altında Türküstan MSSR qurulmuşdur. 4 Oktyabr 1918 və 15 Oktyabr 1918 tarixləri ərzində təşkil edilən 6-cı Sovet Türküstanı Fövqəladə Konqresi Türküstan MSSR konstitusiyasını qəbul etmişdir. Həmin dövrdə ərazidə 5 milyon insan məskunlaşmışdı. Türküstan Kommunist Partiyası ölkədə öncül partiya idi. 1921-ci ildə Türküstan MSSR Sovet İttifaqının tərkibinə daxil oldu.

Türküstan Müsəlman ŞurasıRedaktə

Şura Qazax və qırğızların Alaş Orda bölgəsi, tatar və başqırdların İdil-Ural bölgəsi (Türk-Tatar Komitəsi) və ya İtələnil-Xəncər hökuməti, özbək və türkmənlərin Türküstan Milli Muxtar Hökuməti müstəqil olduqdan sonra gələcəkdə Türküstan Milli Dövləti olaraq birləşməyi təklif edirdi.

Türküstan Milli Muxtar Hükuməti 1917-ci ildə, rus inqilabının meydana gəldiyi dövrlərdə Xivə, KokandBuxara xanlıqlarının ərazisində müstəqilliyini elan etmiş və gələcəkdə digər iki türk bölgəsi (Alaş Orda və İtələnil-Ural) ilə birləşməyi nəzərdə tuturdu. Türküstan hökuməti Mustafa Çokay tərəfindən qurulmuşdu və məclis Xivə, Kokand və Buxara xanlıqlarının nümayəndələrindən təşkil olunmuşdu. Kokandı paytaxt olaraq seçən Türküstan müstəqilliyini elan edəndən sonra Sovet Rusiyası Daşkənddəki qüvvələrini dərhal Kokand üzərinə yönəltdi. Qısa bir müddət sonra Buxara və Xivə ərazisində qurulan yarımmüstəqil dövlət ləğv edildi. Ərazidə Sovet işğalına qarşı Basmaçı hərəkatı başlandı və 1931-ci ilə qədər davam etdi.

Türküstan hökuməti torpaqlarında 1918-ci ildə Türküstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası quruldu.

Həmçinin baxRedaktə