Uşaq psixologiyası : İnkişaf üzrə ekspertlərin bu mövzuda apardığı geniş araşdırmaların analizləri 2 ümumi yaş qrupunun xususi önəmini vurğulayır. 1.) Erkən uşaqlıq yaşları, əsasən 2-6 yaş qrupu uşaqlar, 2.) Məktəb yaşında olan uşaqlar, əsasən 6 yaşdan 12 yaşa qədər.

Mütəxəssislərin bu mövzuda araşdırmaları göstərirki əsas inkişaf sahələri əzələlərin inkişafı (motor development), dərk etmə qabiliyitində dəyişikliklər (cognitive changes), danışıq qabiliyyətinə yiyələnmə (language acquisition), yetkinlikdə olan emosiyalar (emotional maturity) və sosyal fəaliyyətlərdir (social interactions).

Erkən uşaqlıq illəri

Erkən uşaqlıq illərinə həmçinin məktəbəqədər illərdə deyilir və bu illər “oynamaq illəri” adlandırılır. Bütün bəşər insanları erkən uşaqlıq yaşlarında olarkən oyaq olduqları vaxtları oyun oynamaqla keçirir. İnkişaf ekspertləri bu oyunların uşaqların böyüməsinə və əsas inkişaf sahələrinin artımına səbəb olduğunu qəbul edirlər.

5 yaşa qədər olan uşaqlarda gedən fiziki və əzələ inkişafı onlara oyun meydançalarında qaçmasına və bir-biriləri ilə müstəqil şəkildə oynamasına imkan yaradır. İnkişaf nəzəriyyəsinə əsasən (bu sosiyal-mədəni nəzəriyyədə adlanır) bu yaşda olan uşaqların yetişkin təlimatı olmadan digər uşaqlarla oynaması əsas inkişaf sahələrinin daha yaxşı artımına gətirib cıxarır.

Erkən uşaqlıq illərində olanların beynində gedən nevroloji dəyişikliklər onların dil öyrənmə qabiliyyətinə təsir edir. Çünki bu yaşda olan uşaqlar danışarkən heç bir feli səhv etməkdən qorxmurlar, onlar daha çox ünsiyyətə can atır, qorxunun gətirdiyi xəcalət hissinin bu yaşda olan körpələrdə olmaması onların dildən sərbəst şəkildə istifadəsinə gətirib çıxarır və nəticədə bu uşaqların lüğət bazasını genişləndirməyə, qrammatik və tələffüzdə olan səhvlərini aradan qaldırmağa yardımçı olur.

Sürətlə gedən nevroloji dəyişikliklər ilə bağlı olan zəngin təxəyyüllü və yaradıcı oyunlar uşaqların dərk etmə bacarıqlarını inkişaf etdirir. 3-5 yaşda olan uşaqlarda anlama, dərk etmə qabiliyyətləri inkişaf edir. Bu yaşlardakı uşaqlar digərlərindən fərqli düşünür və başqalarının düşüncələri onlara anlaşılmaz və ya yanlış gəlir.

Əlavə olaraq, 2-6 yaşında olan uşaqlar qorxu və əsəb impulslarını idarə edərək emosiyalarını nizamlaya bilirlər. Misal olaraq 2 yaşında olan uşaq təpiklə zərbələr endirir, qışqırır, agressiv rəftarlar ortaya qoyur. Bu uşaq 5 yaşına gəldiyi zaman isə əsəblərini daha yaxşı necə idarə etməyi və emosiyaları konstruktiv nizamlamağı bacarır. Eynilə 2 yaşlı uşaq valideyinlərinin və ya dayələrinin qucağından düşmək istəmirlərsə, onlar 5-6 yaşa çatdıqları zaman daha az qorxurlar və sərbəst hərəkət edirlər.

İnkişaf üzrə ekspertlər bu yaşlarda olan uşaqlarda sosyal fəaliyyət bacarıqlarının inkişaf etdiyini vurğulayır. 5 Yaşa qədər olan uşaqlar uğurlu şəkildə qrup fəaliyyətlərində iştirak edir, həmyaşıdları ilə mübahisələr yaşayır, özlərinə oyun yoldaşı seçirlər.

Məktəb yaşı

Bütün inkişaf üzrə ekspertlər, 7-11 yaşlı uşaqların daha istəkli , bacarıqlı və genış sosiyal əlaqələr yaratmağa hazır olduqları mövzusunda həmfikirdirlər. Psixoloqlar, uşaqlarda davam edən nevroloji dəyişikliklər bir-birinə sıx bağlı olan dərk etmə və əzələ dəyişikliklərinə təsir edir.

Əzələ bacarıqlarının inkişafı bu yaşda olan uşaqlarda fiziki reaksiya muddətinin artmasına əhəmiyyətli təsir edir. Nevroloji dəyişikliklər həmçinin gözün kordinasiya bacarığını, balansını və yaxşı kordinasiya olunmuş hərəkəti tənzimləyir. İnkişaf ekspertləri bu yaşda olan uşaqlarında oyunlar oynadıqlarını, idmanla məşqul olduqlarını, oyun meydançalarında vaxt keçirdiklərini, dostluq münasibətlərini inkişaf elətdirdiklərini və bu proseslərin böyüməyə , öyrənməyə və yetkinliyə təsir etdiyini vurğulayırlar.

Nevroloji dəyişikliklərin reaksiya muddətini və bədən kordinasiyasını inkişaf etdirdiyi kimi, uşaqlarda məntiq, mühakimə qabiliyyətləri və dili mükəmməl səviyyədə qavrama bacarıqlarını artırır. Bu yaşda olan uşaqlar daha tez öyrənir, böyük həcimli məlumatları beyində daha yaxşı saxlayır və bu məlumatlara çox qısa zamanda çata bilirlər. Onlar mahnı sözləri əzbərləyir, yukşək bacarıq tələb edən kompüter oyunları oynayır, müsiqi alətlərində ifa edir, mənalı hekayələrşeirlər yazırlar.

Bu müddətdə inkişaf edən bir digər əqli cəhətdə “düşüncəni mühakimə etmə” bacarığıdır. Bu bacarığı inkişaf etdirən uşaqlar qarşıya çıxan problemləri analız edir, onların həlli yolları haqqında düşünür, bu problemləri uğurlu şəkildə necə həll etməyi öyrənirlər.

7-11 Yaşlı uşaqlar üçün dostluq münasibətlərinin qurulması və sosiyal fəaliyyətlər önəmlidir. Uşaqlar artıq sosyal kontekslər əlaqələr haqqında daha çox düşünür və əlaqələrə bu konteksdən yəktəbə qanaşıb, özlərini digər uşaqlar ilə müqayisə edirlər. 11-12 Yaşlı uşaqlar 5-6 yaşlı uşaqlara nisbətən öz emosiyalarını daha yaxşı idarə edir

Məktəqədər yaşlı uşaqlarda zaman və məkan qavrayışının inkişafıRedaktə

Uşağın qavrayışımın inkişafı sensor əməliyyatları mənimsəməyə xidmət edən uzun müddətli prosesdir.Məlumdurki,öz həyatının birinci yarısında uşaq əşyaların əlamətlərini fərqləndirməyə qadir olmur.Sonralar müxtəlif tədqiqat-axtarış xarakterli reflekslərin formalaşması və inkişafı zəminində,əşyavi əhatəsində və onların yardimnı ilə sesor sosial təcrübəyə və qabiyyətlərə sahib olur.Sensor sosial təcrübə tərəfindən tarixən yaradılmış persepti əməliyyat sistemi başa düşülür

Uşağın qavrayışı yeni persepptiv əməliyyatları mənimsəmək vasitəsilə genişlənir və təkmilləşir."Perseptiv əməliyyatlar" dedikdə,inssanın qavrayış əsasında hissi dərketmə fəaliyyətin təmin edən struktur vahidlər başa düşülür.Ətraf xarici aləmin cisim və hadisələrini dərk olunması prosesi qavrayışdan başlanır.Dərketmənin digər bütün formaları-hafizə,təfəkkür və təxəyyül qavrayış sürətləri əsasında yaranır,onlarım yenidən işlənməsinin nəticəsindədir.Ona görə də normal əqli inkişaf mükəmməl qavrayışa istinad etmədən mümkün deyildir.Psixoloji tədqiqatlar vasitəsilə müəyyən edilmişdir ki,birinci sinif şagirdlərinin təlimdə qarşılaşdıqları çətinliklərin böyük bir qismi qavrayış dəqiq və dərinliyinin olmaması ilə bağılıdır Səthi və dəqiq olamayan qavrayış nəticəsində uşaqlar əlifba təlimində.riyaziyyat dərslərində səhvlərə yol verir.rəqəmləri və hərfləri olunmuş formada yazır,şəkil çəkərkən,əmək təlimi dərslərində çox qüsurlara yol vermiş olurlar

Canlanma komplekesiRedaktə

Dünyaya yeni gəlmiş körpə öz həyatını ilk günlər şərtsiz reflektor xarakter daçıyan ilı başlayır.Fiziloqlar uşağın ilk çığırtısının səs axının spazması (sıxılması) kimi qiymətləndirirlər.Bu spazma tənəffüs refleksləri ilə müşayət olunur.Bir sıra alimlər belə hesab edirlər ki,çığırtı mənfi emosiyanın ilk təzahürüdür.Körpədə müşahidə olunan ilk müsbət emosiya təbəssümdür.Təbəssüm ifadəli bir emosiya kimi çığırtdan xeyli sonra,ikinci ayda müşahidə olunur.Bu uşağa qarşı yaşlının nəvazişi, gülümsər baxışları

fonunda baş verir.Psixoloqlar bu zəmində bir qədər sonra uşağın emosional sferasında yaranan sintetik hərəkətləri "canlanma kopleksi" adlandırlar.Bu fenomen ilk dəfə rus Psixoloqu N.M.Şeliano tərəfindən ötən əsrin 20-ci qeydə almıışdır:

1.Görmənin mərkəzləşməsi;

2.Təbəssüm;

3.Hərəki canlamal;

4.vokalizasiya (qırıq-qırıq uca səslər).


" Canlanma kompleksi"nin mahiyyəti ondan ibarət ki, uşaq əyilərək ona tərəf baxan adama gülümsəyir,əlləri ə ayaqları ilə canlı hərəkət edir,sakit səslər çıxarır.Bu,uşağın emosiyanal ünsiyyəti,yaşlı ilə ünsiyyət ilk sosial təlabatı kimi üzrə çıxır."Canlanma kompleksi" çağalıq dörü ilə körpəlik dövrünün sərhəddində,yəni körpəlik dövrünün yaranır

Körpəlik dövrünün sonunda uşağın hərəki fəallığının artması zımındə elementar manipulyasiyadan əşyaların funksional,həqiqi xüssusiyyətlərinin müəyyən edilməsinə yönəlmiş əşyavi fəaliyyətə keçid onların əqli inkiafının,əyani-əməli təfəkkürünün formalaşmasına geniş imkanlar açır

Xarici keçidlərRedaktə