Vələsyаrpаq azat (lat. Celtis caucasica) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlara” aiddir. Azərbaycanın nadir növüdür. [1][2]

?Hirkan azatı
Zelkova hyrcana
Zelkova hyrcana .jpg
Elmi təsnifat
Aləmi:Bitkilər
Şöbə:Örtülütoxumlular
Sinif:İkiləpəlilər
Yarımsinif:Dillenid
Sıra:Gicitkənçiçəklilər
Fəsilə:Qarağackimilər
Cins:Zelkova
Növ: Hirkan azatı
Elmi adı
Zelkova hyrcana
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
IPNI  ???
TPL 

Qısa morfoloji təsviriRedaktə

20(15)-25(35) m hündürlükdə ağacdır, oduncağı 2 m diametrində, boz-qonurumtul rəngdədir. Budaqlarının yarpaqları yumurtavari, (1,5) 2-3,5 (4,6) sm uzunluqda, sivri, qaidədə qyeri –bərəabəryanlı, aşağıda damarlar boyunca qısA, yumşaqtüklü , oturaq və ya 0,5 (1) mm uzunluqda saplaqı, kənarları küt dişlidir. Dişicikli çiçəkləri zəngçiçəyi quruluşunda, yaşılımtıl –ağ və ya qonurdur. Fındıqcığı küncvari, qısa yumşaq tüklü və ya çılpaq, qırılı, yaşılımtıl, birtoxumlu, buruncuğu fındıqcığın təpəsinin altında yerləşir. [3]

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləriRedaktə

Çiçəkləməsi mart, meyvə əmələgətirmə dövrü avqust-sentyabr aylarıdır. Toxum və vegetativ yolla çoxalr, mezofitdir, arandan orta dağ qurşağına kimi, meşələrdə Parrotia persica, Carpinus caucasica, Quercus castaneifolia, Mespilus germanica, Ulmus foliaceae bitkilərindən təşkil olunmuş senozlarda komponent kimi iştirak edir. [3][4]Dekorativ bitkidir. Lənkəran ovalığının meşə zolaqlarının qorunmasında və dağ yamaclarında meşələrin salınmasında istifadə oluna bilər. [3][5]

YayılmasıRedaktə

Kiçik Qafqazın mərkəzi və cənub rayonları (Şuşa, Füzuli), Lənkəran ovalığı və Lənkəranın dağlıq hissəsi (Masallı rayonu –İstisu sanatoriyası ətrafında olan eşələrdə və Yardımlı, Lənkəran, Lerik, Astara rayonlarının meşələrində). [3][4] [5]

Sayı və tendensiyasıRedaktə

Populyasiyaları məhdudlaşır, azalma tendensiyası müşahidə olunur. 

Məhdudlaşdırıcı amillərRedaktə

Antropogen təsir (ağacların qırılması). 

Mühafizə tədbirləriRedaktə

Hirkan Milli Parkında mühafizə olunur. [5] Təbii meşələrin kəsilməsi üzərində nəzarəti gücləndirmək tələb olunur.  

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləriRedaktə

Bаşlıcа оlаrаq insаn fəаliy¬yətidir.

BecərilməsiRedaktə

Mədəni şəraitdə Nəbatat bağlarında becərilir.

Qəbul еdilmiş qоrumа tədbirləriRedaktə

Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”na daxil edilmişdir.

Zəruri qоrumа tədbirləriRedaktə

Yeni yasaqlıqların təşkili zəruridir.

ƏdəbiyyatRedaktə

  • Деревья и кустарники СССР. т.2.1951;
  • Флора Азербайджана. т.3. 1952;
  • Красная Книга СССР. 1984;
  • Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”. 1989;
  • Azərbaycanın “Qırmızı” və “Yaşıl Кitabları”na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; *Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008;
  • Azərbaycanın nadir və nəsli kəsilməkdə olan oduncaqlı bitkilərinin in situ və ex situ şəraitində bioekoloji xüsusiyyətlərinin reproduksiyasının, reproduksiyasının və repatriasiyasının elmi əsasları, b.e.d. alimlik dərəcəsi almaq üçün dissertasiya. Bakı. 2011.

MənbəRedaktə

  • Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

http://dendrologiya.az/?page_id=112

  1. Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı. Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri, II nəşr, Bakı-2013
  2. http://redbook.az/?options=project&id=V%C9%99l%C9%99syarpaq%20azat
  3. 1 2 3 4 Флора Азербайджана, 1952
  4. 1 2 Safarov H.M., 2010
  5. 1 2 3 Azərbaycan SSR-in Qırmızı Kiatbı, 1989