Vistlerin anası

1 №-li boz və qara aranjiman: Rəssamın anasının portreti (ing. Arrangement in Grey and Black, No.1: Portrait of the Artist's Mother) çox vaxt "Vistlerin anası" (ing. Whistler's Mother[2][3][4][5]) kimi xatırlanır — amerikalı rəssam Ceyms Vistlerin 1871-ci ildə çəkdiyi ən məşhur rəsm əsəri. Rəsmdə rəssamın anası Anna Vistler (1804–1881) təsvir olunub. Fransanın Paris şəhərindəki Orse muzeyində saxlanılır. Rəsmin ölçüsü 144,3 × 162,4 sm-dir.[6][7]

1 №-li boz və qara aranjiman: Rəssamın anasının portreti
ing. Arrangement in Grey and Black, No. 1: Portrait of the Artist's Mother
Əsərin görünüşü
Əsərin görünüşü
Rəssam Ceyms Vistler[1]
Tarixi 1871
Üslubu portret
Texnikası Yağlı boya
Ölçüləri 144,3 sm × 163 sm
Materialı Kətan
Saxlanıldığı yer Orse muzeyi
Saytı photo.rmn.fr/archive/86-…
İnventar nömrəsi RF 699
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

TarixiRedaktə

 
Anna Vistler təxminən 1850-ci illərdə

Əsərlə əlaqəli bir neçə təsdiqlənməyən hekayə var, onlardan biri belədir ki, bir gün portret üçün poza verməli olan model planlaşdırılan sessiyaya gəlmədiyindən Ceyms Vistler öz anası Anna Makneyl Vistlerdən onun portretini çəkmək üçün poza verməsini istədi. Əvvəlcə o, modeli ayaq üstə çəkmək niyyətində idi, lakin o zaman 67 yaşı olan yaşlı ana üçün uzun müddət ayaq üstə dayanmaq çox ağır idi.[8] Şəklin çəkilməsi onlarla poza seansı aparıldı. Anna bacısı Keyt Palmerə 3 noyabr 1871-ci il tarixli məktubunda yazırdı:[8][9]

  Ceyms ananın portreti üzərində işləyərkən heç bir qorxusu yox idi - bu, ona həzz verirdi, baxmayaraq ki, ona maaş verilmirdi, yalnız bir neçə dəfə mən onun belə dediyini eşitdim: “Yox! Mən başa düşə bilmirəm! Hər şeyi olması lazım olduğu kimi - ideal etmək mümkün deyil! Ürəyim sıxıldı, onun cəhdləri Rəbbin izni ilə gölə tor atmaq kimi idi və birdən əziz oğlum dedi: “Ay ana, alındı, çox gözəldir!” və məni buna görə öpdü!  
 
2№-li boz və qara aranjiman: Tomas Karlaylın portreti. 1872–1873. Kətan, yağlı boya

Başlığında musiqiyə bənzər "aranjiman" ifadəsini işlətməklə, Vistler "incəsənət naminə sənət" fəlsəfəsini vurğulamaq istəyirdi. Ümumiyyətlə, o, əsərlərinin adı üçün tonal keyfiyyətləri və kompozisiyanı vurğulamaq, hekayə və təsviri aspekti vurğulamaq üçün "simfoniya", "harmoniya", "etüd" və ya "noktürn" kimi digər musiqi terminlərindən də rəsmlərində istifadə etmişdi.[10] Viktoriya dövrünün tənqidçiləri və ictimaiyyəti portretin başlığını "aranjiman" kimi qəbul etmədiyinə görə, Vistler başlığı "Ananın portreti" kimi adlandırdı. Ancaq sonda əsər daha sadə bir qalıcı ləqəb aldı — "Vistlerin anası".[11][12]

Tənqidçilərin soyuq reaksiyasına baxmayaraq, əsər iki yeni müştəri cəlb etdi. Kolleksiyaçı Luis Hut arvadı Helenin portretini sifariş verdi, "2 №-li qara aranjiman: xanım Luis Hutun portreti". Tarixçi Tomas Karlayl rəssamın anasının portretini gördükdən sonra, Vistlerə ona oxşar bir kompozisiya yaratmağı sifariş etdi, bu kompozisiya "2 №-li boz və qara aranjiman: Tomas Karlaylın portreti" adlanır.

Öz anasının porteti üçün alıcı tapa bilməyən Vistler tablonu 1878-ci ildə lombard kimi qoysa da, anasının ölümündən sonra, 1881-ci ildə 50 funta onu geri aldı. Vistler anası və rəssamın özünü əbədiləşdirəcək tablonu Fransa hökumətindən almasını istəyirdi. Bütün bunları qardaşı Uilyama izah etmək onun üçün bir az çətin idi, o, müxtəlif arqumentlər gətirdi, o cümlədən belə bir alış-verişin ailənin qüruru olacaq, amma bu, ilk növbədə onun qüruru olacağı açıq-aydın görünürdü.[13] 1884-cü ilin dekabrında Vistler qardaşına yazırdı:[14]

  Sadəcə düşünün - gedin və Lüksemburq muzeyində asılmış şəklinizə baxın. İngiltərədə necə rəftar edildiyini xatırlayaraq - hər yerdə hörmət və ehtiramla qarşılandı ... və bilin ki, bu ... Akademiyanın və digər qalanlarının üzünə heyrətamiz bir şillədir! Əslində bu yuxu kimidir.  

Nəticədə, 1891-ci il noyabrın 2-də Fransa hökuməti tərəfindən Lüksemburq bağlarında yerləşən Paris muzeyi üçün 4000 frank qarşılığında əsər satın alındı ​​və bu, Vistlerin ictimai kolleksiyada ilk əsəri oldu.[15][16]

TənqidiRedaktə

1 №-li boz və qara aranjiman: ananın portreti, İngiltərədə sentimentallıq və parlaq rənglər dəbdə olduğu üçün, əsasən anti-Viktoriya sadəliyinə görə ictimaiyyət tərəfindən mənfi qarşılandı. Tənqidçilər şəklin sənət əsəri deyil, uğursuz bir "təcrübə" olduğuna inanırdılar. Kral İncəsənət Akademiyası əvvəlcə rəsm əsərini 1872-ci ildə Londonda keçirilən 104-cü akademiya sərgisində nümayiş etdirməkdən imtina etdi, lakin daha sonra Ser Uilyam Boksall tərəfindən lobbiçilik edildikdən sonra o sərginin uğursuz yerində asılaraq qəbul edildi.[12] Bu epizod Vistler ilə Britaniya sənət dünyası arasındakı uçurumu daha da dərinləşdirdi. Bu əsər onun təsdiqi üçün Akademiyaya təqdim etdiyi sonuncu rəsm əsəri idi, baxmayaraq ki, onun "Köhnə Putni körpüsü" qravürası 1879-cu ildə orada nümayiş etdirilmişdi.[12]

İncəsənət naminə sənətin tərəfdarı olan Vistler, əsərinə "portret" kimi baxıldığında başqalarının təkidlərindən çaşdığını və əsəbiləşdiyini bildirdi. 1890-cı ildə yazdığı "Düşmən qazanma sənəti" kitabında o qeyd edirdi:[17]

  Anamın Kral Akademiyasında boz və qara aranjıman adı altında sərgilənən portretini götürün. O, məhz budur. Mənə anamın portreti kimi maraqlıdır, bəs onun kimdən yazılması camaatı nə maraqlandırır?  

2015-ci ildə Nyu-York tənqidçisi Piter Şeldal rəsm əsərinin "ABŞ-dan kənarda ən mühüm Amerika əsəri olaraq qaldığını" yazmışdır.[18] İncəsənət tarixçisi Marta Tadeski yazır:[19]

  "Vistlerin anası", Vudun "Amerika qotikası", Leonardo da Vinçinin "Mona Liza" və Edvard Munkun "Fəryad" əsərləri əksər rəsm əsərlərinin əldə etmədiyi nailiyyətlərə nail olublar - tarixi əhəmiyyətindən, gözəlliyindən və ya maliyyə dəyərindən asılı olmayaraq, demək olar ki, hər bir tamaşaçıya dərhal konkret məna çatdırırlar. Bu bir neçə əsər muzey ziyarətçilərinin elit səltənəti ilə populyar mədəniyyətin geniş dünyası arasında körpü yaratdı.  

TəsviriRedaktə

 
""Qara aslan" dayanacağı" qravürası (ing. Black Lion Wharf, 1859)

"1 №-li boz və qara aranjiman: ananın portreti"ndə Vistlerin anası profildə, demək olar ki, təbii ölçüdə, stulda oturmuş vəziyyətdə göstərilir. Divarda Vistlerin öz qravürü olan ""Qara aslan" dayanacağı" (1859) asılıb.[20] Portret məhdud palitrası ilə sadə və sərt alınıb. Lakin aldadıcı sadə kompozisiya əslində rəsmdəki müxtəlif formaları — düzbucaqlı pərdəni, divar və döşəmədəki naxışları və üzün, paltarın və stulun xətlərini ahəngdar şəkildə tarazlaşdırır. Vistler qeyd etmişdir ki, rəsmin hekayəvi aspekti çox az əhəmiyyət kəsb edir,[21] lakin rəsm onun dindar anasına hörmət ehtiva edir. Oğlunun həyat tərzinin ilkin sarsıntısından sonra o, ona çox kömək etmiş, bir qədər sakitləşdirmiş, məişət ehtiyaclarına diqqət yetirmişdir.[8]

TəsiriRedaktə

 
Analıq memorialı
Aşlend, Pensilvaniya, ABŞ

Böyük depressiya zamanı "1 №-li boz və qara aranjiman: ananın portreti" bir milyon dollar dəyərində qiymətləndirilmiş və Çikaqo ümumdünya sərgisində böyük uğur qazandı. Vistlerin estetik nəzəriyyələri ilə tanış olmayan ictimaiyyət, kətanı analıq simvolu kimi güclü şəkildə qəbul etdi.[22]

Vistlerin işləri, o cümlədən bu əsər, bir çox təqlidçiləri, xüsusən də mühacir Amerika rəssamlarını cəlb etdi və tezliklə oxşar kompozisiya və məhdud rəng palitrası ilə çoxsaylı rəsmlər meydana çıxdı.

"Vistlerin anası" ən əvvəldən müxtəlif reaksiyalar, o cümlədən parodiyalar, istehza və heyranlıq doğurdu və bu, bu günə qədər davam edir. Bəziləri kətanı "qocalığa xərac", "ağır kədər hissi" və ya "analığın mükəmməl simvolu" hesab edirdilər, bəziləri ondan müxtəlif parodiyalarda istifadə edirdilər: təbrik açıqcalarında, jurnallarda və hətta Donald Dak və Bullvinkl haqqında cizgi filmlərində və s.[23] Vistler şəklin populyarlaşmasına əhəmiyyətli töhfə vermiş, onu tez-tez nümayiş etdirmiş[24] və yaxşı satılan reproduksiyaların buraxılmasına icazə vermişdir.

 
ABŞ poçt markasında "Rəssamın anası" əsərinin şəkli
1934

Əsər Viktoriya dövründən bəri bir sıra ölkələrdə, xüsusilə də ABŞ-da analıq, valideynlərə məhəbbət və ümumiyyətlə, "ailə dəyərləri" simvolu kimi istifadə olunur. Məsələn, 1934-cü ildə ABŞ poçt idarəsi "Amerika analarının xatirəsinə və şərəfinə" başlığı ilə Vistlerin anasının stilizə edilmiş şəklini əks etdirən marka buraxmışdır. "Vistlerin anası" və "Tomas Karlayl" ingilis qravüraçısı Riçard Cosi tərəfindən qravürada həkk olunub. Pensilvaniya ştatının Aşland şəhərində Aşland oğlanları assosiasiyası 1938-ci ildə Böyük depressiya zamanı analara hörmət əlaməti olaraq, rəsmin əsasında səkkiz futluq heykəl ucaltmışdır.[25]

Populyar mədəniyyətdəRedaktə

 
Onun uğrunda mübarizə (ing. Fight for Her) Kanadada Birinci Dünya müharibəsi zamanı işə qəbul posteri, kişiləri İrlandiyalı-Kanadalı Reyncerslərinə qoşulmağa və həyatlarında qadınlar üçün mübarizə aparmağa çağırır. Poster o dövrdə məşhur olan və çox vaxt bu rəsmə aid edilən analıq və ailə dəyərləri anlayışlarını özündə əks etdirir.
  • Əsər Simpsonlar cizgi serialının bir neçə epizodunda görünür: "Qızılgül qönçəsi", "Trilyon bəla", "Yanıqlar və arılar".[26][27][28][29]
  • 1997-ci ildə çəkilmiş "Bin" filminin süjet xətti bu şəkil ətrafında qurulmuşdur. Filmdə London Milli Qalereyasının kuratoru Mister Bin 50 milyon dollara (USD) "Rəssamın anası" əsərinin Los-Ancelesdəki rəsm qalereyasına köçürülməsinə nəzarət etmək üçün Amerikaya göndərilib. Bu filmdə mister Bin rəsm əsərini həlledici maddə ilə xarab edir və ehtiyatla onu reproduksiyası ilə əvəz edir.[mənbə göstərin]
  • Col Porterin "Hər şey gedir" musiqili filmində əsərdən istifadə olunub.[mənbə göstərin]
  • Çılpaq silah 2½ filmində personajlardan birində Vistlerin anasının şəklində doğum ləkəsi var.[mənbə göstərin]
  • "Adamsın ailə dəyərləri" filmində, demək olar ki, filmin lap əvvəlində evdə, divarda bənzər bir şəkilin asıldığı bir an var.[mənbə göstərin]
  • 1966-cı ildə çəkilmiş "Bəxt peçenyesi" filmində baş qəhrəmanın otağındakı divardan şəklin reproduksiyası asılıb.[mənbə göstərin]
  • Pelham Qrenvill Vudhausun kitabında "Civsi çağıracağıq?" (ing. Ring for Jeeves; ABŞ-da — "The Return of Jeeves") süjet Epsomdakı at yarışlarının "Vistlerin anası" adlı madyanın qələbəsinin elan olunması ilə başlayır.[mənbə göstərin]
  • Aktyor Hurd Hatfild dramaturq Meqqi Uilyamsın "Vistlerin anasının oğlu" tamaşası ilə bir neçə dəfə beynəlxalq qastrol səfərində olub.[30]

İstinadlarRedaktə

  1. Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә]. IX ҹилд: СпутникФронтон. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1986. С. 428.
  2. Paul Messaris. Visual Persuasion: The Role of Images in Advertising. SAGE. 1997. ISBN 9780803972469.
  3. World Book Inc. The World Book Encyclopedia. World Book. 1987. ISBN 9780716600879.
  4. The National Geographic. National Geographic Society. 1971.
  5. Laurence Urdang, Frederick G. Ruffner. Allusions: cultural, literary, Biblical, and historical : a thematic dictionary. Gale Research Co. 1982. ISBN 9780810311244.
  6. "Musée d'Orsay: non_traduit". www.musee-orsay.fr. İstifadə tarixi: 2019-07-22.
  7. М. Терешина. Импрессионизм. 100 шедевров. Litres. 2017-09-05. səh. 98. ISBN 9785457779969.
  8. 1 2 3 Anderson & Koval, 1995. səh. 180
  9. Walden, 2003. səh. 65
  10. Anderson & Koval, 1995. səh. 186
  11. Russell, 2017
  12. 1 2 3 Anderson & Koval, 1995. səh. 183
  13. MacDonald, 2003. səh. 65
  14. Paris, 1978. səh. 114
  15. MacDonald, 2003. səh. 147
  16. Sarah J. Moore, John White Alexander. John White Alexander and the Construction of National Identity: Cosmopolitan American Art, 1880-1915. University of Delaware Press. 2003. ISBN 9780874137965.
  17. Whistler, James McNeil. The Gentle Art of Making Enemies. Dover Publications. 1967.
  18. Johnson, Steve. "She's ba-aack: 'Whistler's Mother,' a more exciting painting than you might think, returns to Art Institute". chicagotribune.com.
  19. MacDonald, 2003. səh. 121
  20. MacDonald, 2003. səh. 47
  21. Peters, 1996. səh. 34
  22. MacDonald, 2003. səh. 80
  23. MacDonald, 2003. səh. 137
  24. MacDonald, 2003. səh. 125
  25. Whistler’s Mother statue, Roadside America
  26. ""The Simpsons" Rosebud (TV episode 1993) – IMDb". IMDb. İstifadə tarixi: 9 January 2012.
  27. "[1F01] Rosebud". 10 July 1997 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 January 2012.
  28. ""The Simpsons" The Trouble with Trillions (TV episode 1998) IMDb". IMDb. İstifadə tarixi: 9 January 2012.
  29. "5F14". 30 November 2001 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 January 2012.
  30. Hurt Hatfild (1918–98)

ƏdəbiyyatRedaktə

Xarici keçidlərRedaktə