"Şaman" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

9.984 bayt əlavə edildi ,  9 il öncə
k
Düzəlişin təsviri yoxdur.
k (Bot redaktəsi əlavə edilir: cv:Шаман)
k
 
Kamlançu toponimi. Toponimin ilkin komponentində şaman sözü olan kam\\qam öz izini saxlamışdır. M.Kaşğarlı «Divan»ın 3-cü cildində bu toponimin «kam» hissəsinin kahin, şaman mənasında işləndiyi qeyd edir və belə bir izah verir: Kamlançı =İki Öküze yakın iki küçük kasaba adı. Amma böyük türkoloq həmin toponimin bütövlükdə mənasını açmır. Bizə görə, Kamlançı - toponimi şamanların, kahinlərin adət-ənənə, mərasim və ayinlərinin icra etdiyi yer anlamında başa düşülməlidir.
 
== Şamanlarda qaval ==
 
Qaval şamanların əsas atributlarından biridir. Şaman üçün qaval kainatı
vizual olaraq səyahət etdiyi zaman çapdığı qanadlı at anlamındadır. O, hər an
bu qanadlı atın tərkində kainatın ənginliklərinə və ya yeraltı dünyaya
səyahətlər edir. Bu səyahətlərə Şaman xüsusi hisslərin vasitəsi ilə ruhən
kainatın qatlarına uçmaq və oradan qayıtmaq üçün qavalın ifasının köməyi
ilə nail olur. Şaman ifası zamanı ritmin tempini tədricən artıraraq elə bil
qanadlı atını ruhən ərşə qalxmağa və onu yenidən real həyata qayıtmağa
məcbur edir.
Əgər Şaman yeni qaval əldə edirsə, bu zaman o, xüsusi ayinlər icra
etməlidir. Həmin ayinlər vasitəsi ilə öz qanadlı atını – qavalı canlı bir əşyaya
çevirir, ona ruhən yaxınlıq edir.
Şamanın bir çox atributları kimi qaval aləti də onun üçün “müqəddəs”
əşyalarından sayılır. Qavalla ifa edən və ondan hər cür vasitə ilə
istifadəsindən bəhrələnən xüsusi seçilmişlər - ŞAMANLAR öz qədim irsi
adətlərini atibutları ilə birgə qoruyub saxlamaqda maraqlıdırlar. Şamanlar
belə adət-ənənələrini çox ciddi şəkildə qoruyaraq atributlarını nəsildən-nəsilə
ötürürlər. Bu baxımdan qavallar hər bir Şamanın öz sələfindən ona miras
qalmış formalarda varislərinə ötürülürdü. Yeni qaval düzəldiləndə də Şaman
bu aləti ata-babadan ona miras qalmış formada – heç bir əlavələr olunmadan
və dəyişdirilmədən hazırlayırdı. Qavalların hazırlanması zamanı demək olar
ki, quruluşunda dəyişikliklər olmurdu və ya çox cüzi dəyişikliklər təsadüfi
hallarda baş verirdi. Zaman keçdikcə, xalqların tarixi inkişafı millətlər
arasında etnik qrupların formalaşması adət-ənənələrində və mədəniyyətində
yeniləşmə baş verdiyi hallarla əlaqədar Şaman qavalında müəyyən
dəyişikliklər baş verir. Beləliklə, qaval nəinki adi musiqi alətidir, həm də adət-ənənələri özündə təcəssüm etdirən atributlardan diridir. Başqa qöndən
yanaşdıqda qaval Şaman ideologiyasının mürəkkəb simvoludur.
Şaman qavalı ilə öz dünyasına qədəm basır, onunla həmdəm olur. Qavalın
forma və bəzəyi üzərində olan əlavə muncuqları,zınqrovları, dəriləri ilə demək
olar ki, Şamanın gözündə canlı bir varlığa çevrilir.Bu da Şamanın ritual
zamanı ruhi varlığa,ruhi dünyaya qovuşmaq üçün onun imkanlarını artırır.
Qavalın ifası zamanı Şaman bir neçə jestlə ritmik funksiyalarını yerinə
yetirərək ekstaz vəziyyətinə düsür. Belə anlarda Şaman bu dünyanın fiziki
gərginliyindən azad olmağa başlayır. Bunun izahı insanın yuxuda olduğu
anda bədənin tam fiziki fəaliyyətsizlik müqayisədə bunu izah etmək olar.
Yuxuda olan insanla Şamanın fərqi ondan ibarətdir ki, şamanın bədəninin
fiziki fəaliyyəti daim hərəkətdədir, sadəcə olaraq fiziki gərginlik ruhi
gərginliklə əvəz olunur. İnsan yatarkən ruhi gərginlik keçirmir, ruhu daim
hərəkətdədir. Şamanın fərqli cəhəti ritual zamanı fiziki hərəkəti ilə ruhi
hərəkəti ruhi gərginliyinin nəticəsi hesabına haldan-hala keçə bilir. Şamanın
bu hal vəziyyətini belə izah etmək olar. İnsan beyni gündəlik informasiyaları
xüsusi tezlikli dalğalarla mənimsəyir.Şamanın ruhi səyahəti zamanı həmin
tezlikləri beynində qeyri-adi tezliklərlə əvəz edir. Şamanın bu dəyişkən halvəziyyəti
heç də psixoloji gərginliyə və ya hipnotik prosseslərə gətirib
çıxarmır. Əksinə, Şaman ruhi səyahəti zamanı öz hərəkət və davranışına
nəzarət edir, tam düşdüyü haldan sui istifadə etmir.
Səyahətə başlayan şaman qavalın ifasında olan ritmik çalarların və
ölçülərin vəziyyətinə əsaslanaraq ondan gedəcəyi xəyali dünyasına nəqliyyat
vasitəsi kimi istifadə edir.
Beləliklə,qaval Şaman üçün fiziki reallığıı ruhi reallıqla əvəz edən alətdir.
Şaman anlamında qaval-qanadlı atdır. Qavalla-qanadlı atla Şaman öz ruhi
aləminə qapılıb üç təbəqəli virtual dünyasına səyahətə çıxır. Qaval eyni
zaman da həm də Şamanın məsləhətçisidir. Bu qanadlı at Şamana hər bir
gördüyü və eşitdiyi hadisə haqda danışır. Onu xətalardan, bəzi xoşa gəlməz
hadisələrdən, hətta digər şamanların hücumundan qoruyur, Şamanın rituallar
zamanı ibadətində və müalicə etdiyi anda ona kömək edir.
Hər bir Şaman ifa vaxtı qavalın tembrindən, tempindən asılı olmayaraq
özünəməxsus səs effektlərindən istifadə edir. Səs effektlərinin və ifa
tərzlərinin rituallarda iştirak edən hər bir kəs, hər bir tamaşaçı Şamanın nə ilə
məşqul olduğunu, hansı ibadət formasını yerinə yetirdiyini ayırd edə bilir.
İfası ilə ibadət edən Şaman səs effektlərinin və ifa formalarının dəyisməsi
vasitəsi ilə üçölçülü virtual dünyasına, Yeraltı (aşağı), Orta və Yuxarı
aləmlərə səyahət edir.
Qavalın səs effektlərinin və ifa formalarının dəyişkənliyi zamanı Şamanın
səviyyəsi təyin edilir. Əgər Yuxarı aləmə səyahəti zamanı Şamanın ifasında
Orta və Yeraltı aləmə səyahəti zamanı etdiyi ifalarla yaxınlıq, uyğunluq və
ya eynilik olarsa, onun hansı səviyyədə Şaman olduğu bəlli olur. Şamanın müalicə seansı zamanı ifasında səs dəyişiklikləri ruhları çağırdığı an eyni
olarsa, onun proffessionallığı şübhə altına alınır. Peşəkar ŞAMAN ibadət
vaxtı sakit və təmkinli ifaları ilə ruhlar aləminə daxil olur. Şaman ona kömək
edən, məsləhətçi olan qavalin vasitəsi ilə ruhlarla əlaqəyə girir.
Ömrünün sonunadək bütün fəaliyyəti boyu Şamanın bir neçə qavalı
olur.Qaydalara görə,Şamanın eyni zamanda iki və ya bir neçə qavalı olması
Şamanlığda yol verilməzdir. Lakin belə qaydalar bəzi hallarda dəyişdirilə
bilir. Bu o zaman baş verir ki, Şaman xüsusi ritual üçün yeni qaval
hazırlamalı olur. Bu ritual başa çatdıqdan sonra Şaman əvvəlki qavalı məhv
edir. Ömrünün son anınadək Şamanın doqquz qavaldan artıq aləti olmur.
Əgər sonuncu qaval sınar və ya üzlük çəkilmiş dərisi korlanıb cırılarsa, belə
hal Şamanlarda ömrünün başa çatmasına işarə olduğu kimi başa düşülür.
Şamanlar qavalı düzəldərkən onlar bu işdə köməkçilər dən də istifadə
edirlər. Qavalın hazırlanması zamanı,adətən onlara qadınlar kömək edir.
Şamanlar qavalın əsas sağanaq hissəsini hazırlayırlar. Əvvəl sağanağın
taxtası hazırlanır sonra isə bu taxtanı əymək vasitəsilə o yumru halqa
vəziyyətinə salınır. Taxtanı açıq odda istiyə verərək onu əyir lər. Sonra isə
hər iki uc hissələrini ağac kötüyünün nazik rişələrı və ya soyulmuş ağac
qabığı ilə bir-birinə tikilir. Adətən,qavalın eni 2.5 sm-dən 20 sm-dək,
diametri isə 30 sm-dən 70 sm-ədək olur. Dairəvi şəklə düşən sağanağın içəri
divarlarına sira ilə dəmir halqalar düzülür.
Qadınlar sağanağın üzərinə çəkiləcək dərini hazırlayır və qavalı
üzləyirlər. Xüsusi bəzəklər və muncuqlarla qavalı bəzəyirlər.
Bəzi xalqlarda Şaman qavalının üzü çəkilərkən onun ifaçısı qadın Şaman
və ya kişi Şaman olduğu nəzərə alınır. Kişi Şaman üçün erkək heyvanın,
qadın Şaman üçün isə dişi hey vanın dərisi istifadə olunur.
Dəri qavalın üzərinə çəkilərkən müxtəlif xalqlarda bir çox vasitələrlə
bərkidilir. Çukçalar və eskimoslar ceyran dərisini və ya morjun mədəsinin
dərisini sağanağa bağlayır ya da yapışdırırlar. Amur çay hövzəsindəki
xalqlar; aynlar, buryatlar,mancurla dərini sağanağa yalnız yapışdırırlar.
Hantlar, manslar, nenslər xususu dəri iplərlə dartılıb sağanağın qıraqlarına
məxsusi taxta mismarlarla bərkidir və tikirlər. Altaylar, yakutlar, evenklər,
ketlər, selkuplar və s. xalqlar dərini sağanağın qırağına tikirlər. Dərilər
bərkidildikdən sonra onların üzəriə xüsusi şəkillər çəkilir.Bu şəkillər
ümumən ibtidai şəkillərdən ta mürəkkəb formalara qədər olur və qavalın əsas
rəmzini əks edir.
Ayinlər və rituallar zamanı qavalın yaxşı səslənməsi üçün Şaman ibadəti
boyu onu dəfələrlə açıq odda və ya ocaqda qızdırmalı olur. Bacaraqlı və yaşlı
insanlar bunu çox məharətlə, qavala heç bir zədə toxundurmadan yerinə
yetirirlər. Buna baxmayaraq, müəyyən müddətdən sonra qaval deformasiyaya
uğrayır.
 
Şaman öləndə, bu dinin ardıcılları “o bu dünyanı tərk edib bir daha
qayıtmayacağına görə onun qavalından ruhları azad etmək üçün” - aləti məhv
edirlər. Onu odda yandırır və qığılcımları, tüstüsü vasitəsi ilə qanadlı atı və
ya maralı sağanaqdan azad edib öz yiyəsinin – ŞAMANIN ruhu ilə
qovuşdururlar.
 
== Ədəbiyyat ==
*Из рассказов историков Ф.А. Сатлаева, В.А. Кочеева. Подробно лечебное кам-
лание изучено у ненцев и тувинцев.
*Кенин-Ложан М.Б. Обрядовая практика и фольклор тувинского шамана. Новосибирск, 1987
*Алексеев Н.А. Шаманизм тюркоязычных народов Сибири (опыт ореального
исследования). Новосибирск, 1994.
*Составлено по: Дьяконова В.П. Некоторые этно-культурные параллели в шаманстве тюрко-язычных народов Саяно-Алтая // Этнокультурные контакты народов Сибири. Л., 1984
 
== İstinadlar ==
 
== Həmçinin bax ==
 
== Xarici keçidlər ==
 
[[Kateqoriya:Şamanizm]]
44.494

edits