"Mirzə Əsədulla xan Qalib" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

k
Dırnaq
k (Bot redaktəsi çıxardılır: ar:ميرزا أسد الله خان غالب (deleted))
k (Dırnaq)
 
Mirzə Əsədulla xan Qalib mükəmməl [[mədrəsə]] təhsili almışdı. Şeir yazmağa tələbəlik illərindən başlamışdı. İlk təxəllüsü Əsəd idi. Sonra Qalib təxəllüsünü seçdi.
Maraqlıdır ki, bu Azərbaycan şairi xalqımıza demək olar ki, tanış deyil. Onun adına yalnız bir-iki təzkirədə rast gəlmək mümkündür. Mirzə [[Məhəmmədəli Tərbiyət]] onun haqqında yazır: “Qalib"Qalib Əsədulla xan—Azərbaycan şairlərindən və “Məcməül"Məcməül-füsəha”füsəha" əsəri müəllifinin müasiridir. Şeirdə gözəl təbli və şirin ləhcəli olmuş, Mövləvi şivəsində qəzəl deməyə çalışmışdır və bir çox şeirlərində ona iqtibas etmişdir. Onun məsnəvisi vardır. Aşağıdakı şeir ondandır:
<poem>
Bax bu sözümə zahid, gəl sən də xərəbata,
 
</poem>
("Riyazül-arifin")
(“Riyazül-arifin”)
Eləcə bu sətirlər. Nə qədər kitabxanalara, internetə baş vurduqsa, Azərbaycan dilində bu şairə aid məlumata ürcah olmadıq.
 
Mirzə Əsədulla xan Qalib [[1850]]-ci ildə Böyük Moğollar imperiyasının sonuncu hökmdarı II Bahadur şahın (1775-1862) sarayına tarixçi kimi dəvət edildi. 1854-cü ildə vəzir vəzifəsinə yüksəldi. Tarixçi olarkən Dəbirülmülk (Mülkün yazarı), vəzirkən Nəcməddövlə (Dövlətin ulduzu), sərkərdə ikən isə Nizamcəng (Döyüşün nizamı) ləqəblərini daşıyırdı.
 
[[1857]]-ci ildə Dehlidə ingilislərə qarşı sipahi qiyamı baş verdi. İngilislər qiyamı yatırandan sonra şəhərin müsəlman elitasına divan tutdular. Mirzə Əsədulla xan Qalib də digər saray adamları kimi soyuldu. Evi, mülkü, torpağı əlindən çıxdı. Qiyamdan sonra heç kimə aman verilmədi. Əyanları, əsgərləri qırıb çatandan sonra şəhərin memarlığına, müqəddəs ziyarətgahlara növbə çatdı. Məscidlər dağıdıldı. Gözəl binalar yerlə yeksan edildi. Sevgili Dehlisinin tam təhqirini görmək yaşantısı Qalibin taleyi idi. Qalib məktublarında talan-taracı təsvir edir: ''Mən Dehlinin bir-birinin ardınca dağıdılan binalarını gördüm. Ən məşhur bazarlar gözümün önündə məhv edildi. Xas Bazar, Xürrəm Bazarı yoxa çıxdı. Dostların tozunu özündə saxlayan məhəllə və küçələr yox oldu”oldu".
1859-cu ildə yazılan məktubunda qeyd edir ki, ''Dehli qalası dağıdıldı, Cümə məscidi, Çandri Çovk məscidi uçuruldu, hanı bizim gördüyümüz Dehli?" Onun şagirdi şair Tuftaya yazdığı məktublar Hindistan tarixi üçün qiymətli sənədlərdir.
 
Dehlinin qiyamdan sonrakı həyatı Qalibin məktublarında əks olunur. [[1859]]-cu ildə yazılan məktubundan sətirlər: “Hakim"Hakim Əhsənullah xan deyir ki, Bahadur şahın nazirlərindən biri öz uca imarətində yaşayır. Başqa əyan-əşrəflər isə ayaqyalın, başıaçıq küçə-küçə dilənirlər. Keçmişi yada salanda ağlayıram. Gör başımıza nələr gəldi?" Onun bir çox poetik məktublarından duyulur ki, ingilislər Dehlini səhraya çevirib, hərbi düşərgə yaradıblar.
1863-cü ildə yazılan məktubunda haray var: “O"O gələn Mir Mehdidir, Yusuf mirzədir, Mirandır və Yusufəli xandır. Allah, Allah, mən minlərləyə göz yaşı axıdıram. Mən öləndə, kim ki, mənə göz yaşı axıdacaq, onlar məhv olub gedirlər”gedirlər".
 
Mirzə Əsədulla xan Qalibin tarixi əsərləri bunlardır: “Dastanbu”"Dastanbu", “Kaviyanların"Kaviyanların bayrağı”bayrağı", “Beşlik”"Beşlik".
 
Qalibin tənqidi əsərləri də var. 1859-cu ildə “Şərhi"Şərhi-Qate”Qate" adlı bir əsər yazıb. Bu tənqidi qeydlər onun həmyerlisi Mövlanə Məhəmmədhüseyn Təbrizinin yazdığı “Bürhani"Bürhani-qate”qate" əsəri haqqındadır. O, standart lüğət kimi qiymətləndirilən “Bürhane"Bürhane-Qata-e”dəkie"dəki səhvləri göstərdi. Şərq aləmində tənqid təhqirlə eynidir. Qalib bu əsərlə özünü cəncələ saldı. Hindistan, Orta Asiya və İranda Məhəmmədhüseyn Təbrizinin ardıcılları, sevənləri çox idi. Onlar Qalib haqqında elə şeylər yazdılar ki, qələmə almaq mümkün deyildir. Hətta onu din düşməni elan etdilər. Qalibin şagirdi Hali sonralar qeyd edirdi ki, ustadı bu yazıdan çox əziyyət çəkmişdi. O hər gördüyünə danışırdı ki, mən Allahın təkliyinə inanıram. Dilindən “Lailahiilləllah”"Lailahiilləllah" kəliməsi əskik olmurdu...
 
</poem>
 
Mirzə Əsədulla xan Qalibin həyatı bir neçə mədəniyyəti, ənənəni, dili və sosial layları birləşdirdi. Onu Hindistanın klassik şairlərinin sonuncusu adlandırılır. O, türk əsilli olsa da, Hindistan şairi idi. Farsca yazan saray şairi idi, ancaq Urdu dilindəki qəzəlləri də çox məşhurdur. O Hindistanda Böyük Moğollar imperiyasının sonunda, Britaniya üsul-idarəsinin əvəlində yazıb-yaratdı. Onun poeziyası nəinki müsəlmanlar, eləcədə hinduslar arasında yayılmışdı. Şairin mistik sevgi poeziyası onu sufilər cərgəsinə qatdı. Elə şeirləri var ki, onu ateist saymaq mümkündür. Bəzən bu şeirlərə görə onun başı ağrımışdı.
Mirzə Əsədulla xan Qalibin yaradıcılığı əsasən qəzəl janrındadır. Qalib şeiriyyətinin gözəl nümunələrindən biri də “Çıraqi"Çıraqi-dair”dirdair"dir. Şair bu şeirində Benares məbədinin əzəmətini vəsf edir.
Qalib sufi idi. O, poeziyasında da sufi ənənələrinə riayət edirdi.
Şeirlərin birində deyir:
Mirzə Əsədulla xan Qalib urdu dilində gözəl şeir nümunələri yaratmışdı. Qeyd etdiyimiz kimi o, türk əsilli olsa da, farsca yazırdı. Onun dövründə Moğollar imperiyası hakimiyyətdə idi. Onlar fars dilində danışırdılar. Bu dil dövlətin rəsmi dili idi. Bütün zadəganlar bu dildə ünsiyyət saxlayırdılar. Urdu dili isə Hindistan poeziyası üçün yenicə pasport almışdı. Urdu dili fars dilinə nisbətən gənc dil idi, şairlər müəyyən poetik konsepsiyaları ifadə etmək üçün dürlü gedişlər etdilər və müxtəlif linqvistik elementləri sintezləşdirməli oldular.
Qalib xalq şairi idi. Çox istəyirdi ki, xalq onu anlasın, oxusun. Dehlidə geniş xalq kütləsi urdu dilində danışdığından o da bu dildə yazmağa üstünlük verdi. Ondan əvvəlki və müasirlərinin əksəriyyəti həm də urdu dilində yazmışdılar. Vəli Dekkani (1668-1744), Hətəm (1669-1734), Mir Darəd (1788-1843), Məzhər (1700-1781), Sauda (1730-1780), Mir (1722-1810) və başqaları urdu dilində şeir söyləyirdilər. 1850-ci ildən sonra fars dili demək olar ki, Hindistanda unuduldu.
Fətullah bəy öz əsərində yazır: “Qalibin"Qalibin müasirləri Zauq, Ələvi, Azurda, Nəyyar, Aiş, Mömün, Şəfta, Cövhər, Səhbai, Nazir Əkbərabadi və Tufla kimi ədəbi simalar urdu dilini seçmişdilər. Onların əksəriyyəti Qalibin şagirdləri idilər. Hətta Moğol imperatoru Zəfər təxəllüslü Bahadur şah da hərdən urdu dilində yazırdı. Onun bu hərəkəti urdu dilinin çiçklənməsinə yol açdı. Qalib urdu dilinin üzə çıxmasına təkan verdi”verdi".
 
Qalibin Urdu dilində divanı 1841-ci ildə, Fars dilində isə divanı 1845-ci ildə daşbasma üsulu ilə nəşr edilib.
469.530

edits