"Hədis" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

682 bayt çıxarıldı ,  10 il öncə
k
Dırnaq
Redaktənin izahı yoxdur
k (Dırnaq)
'''Hədis''' ([[Ərəbcə]]: الحديث), [[İslam]] dinində, Həzrəti [[Məhəmməd peyğəmbər]]in dəyişik hadisələr və çətinliklər qarşısında inananları aydınlatmaq, [[Quran]]ın bəzı ayələrini daha açıq bir dillə ifadə etmək üçün söylədiyi iddia edilən sözlər məcmuəsidir.
== Tarixi ==
İslam iki əsas sütunun – [[Qurani-Kərim]] və sünnənin əsasında duran sonuncu dindir. İslamın əsaslandığı ikinci sütundan – sünnədən – hədislərin tarixi haqqında. Doğrudur, bir çox alimlərə görə, Sünnə hədisdən daha geniş mənaya malikdir. Ancaq bunların arasında fərqin olmadığını düşünənlər də az deyildir. Hədis dedikdə [[Məhəmməd peyğəmbər]] (s) barəsində rəvayət edilən şey nəzərdə tutulur. Ümumiyyətlə, hədis Peyğəmbərin (s) dediklərini, davranışlarını və ətrafında olanların hərəkətlərinə olan münasibətini ehtiva edən bir anlayışdır. Bunun üçün hədisləri çox vaxt [əl-əhədis əl-qavliyyə] – ( Peyğəmbərin (s) dediyi, sözlə ifadə etdiyi hədislər), [əl-əhədis əl-filiyyə] – (Peyğəmbərin (s) davranışını, etdiyi işləri, əməlləri, hərəkətlərini ifadə edən hədislər) və [əl-əhədis ət-təqririyyə] – Peyğəmbərin (s) ətrafında olan insanların davranışlarına, hərəkətlərinə, dediklərinə olan təqrir edici münasibətini bildirən hədislər) deyə üç qismə ayırırlar. Bəzən Peyğəmbərin (s) fitri xüsusiyyətlərini, əxlaqı xarakterini də hədis məfhumuna daxil edirlər. Belə bir fikir var ki, deyilən söz mənasında ilk dəfə hədis sözünü Peyğəmbərin (s) özü işlətmişdir.<ref>Buxari, “Elm”"Elm", 33; “Riqaq”"Riqaq", 51; “İtisam”"İtisam", 9</ref> Sonralar, yəni səhabə və onlardan sonra gələn nəsillərin zamanında hədis məfhumu daha geniş məna kəsb etmiş, Peyğəmbərin (s) dediklərini, davranışlarını və müxtəlif hadisə və əşyalara təqrir edici münasibətini əhatə etmişdir.
 
Bəzi alimlər hədis məfhumunun məna tutumunu daha da genişləndirərək səhabə və tabiinlərin dediklərini, şəxsi fitvalarını da buraya müncər etmişlər. Bu zaman mərfu, məvquf və məqtu hədis deyilən anlayışlar ortaya çıxmışdı. Belə ki mərfu hədislər Peyğəmbərin (s) özünə, məvquf hədislər səhabələrə, məqtu hədislər isə tabiinlərə aid edilirdi. Sonralar bu üç anlayışı özündə birləşdirən “xəbər”"xəbər" kəlməsi işlənməyə başladığı zaman bir-çox alimlər mərfu və məvquf olan rəvayətləri hədis kimi adlandırmağı münasib hesab etmişlər. Daha sonralar isə (VIII əsrdən etibarən) hədis məfhumunu ifadə etmək üçün “elm”"elm" sözü işlədilməyə başlandı.
 
Qurani-Kərim kimi əsas, ana mənbə olduğu halda Peyğəmbərin (s) hədislərə baş vurmasının bir-çox obyektiv səbəbi vardır. Belə ki buraya Qurani-Kərimin bir-çox ayələrinə aydınlıq gətirmə, onları ümumidən xüsusiyə doğru prinsipi əsasında izah etmə, ayələrlə ümumi olaraq bildirilən, əmr edilən dini ritualların bütün təfərrüatı ilə səhabələrə çatdırılması, gündəlik məişət həyatında ortaya çıxan problemlərin həlli üçün vəhyə lüzumun görülməməsi və s. daxil idi. Hədislər vəhyə əsaslanan İslamın insanların qəlblərini fəth etmək üçün Peyğəmbərin (s) münasib bildiyi “sadiq"sadiq dostları”dostları" idi. İnsanlar ümumi dini ehkamlar qarşısında anlaşılmazlığa qapılmadılar. Bax, bunun qarşısını hədislər aldı. Hədislər islam peyğəmbərinin (s) ilahi vəhylə şərəflənməsinin məntiqi rasionallıqda əksini tapmış təzahürü idi.
 
Hədisdən danışarkən ona aid iki əsas komponenti unutmamaq lazımdır. Bunlar hədisin sözləri, ifadə olunduğu maddi şəkli mənasına gələn “mətn”"mətn" və hədisi rəvayət edənlər “zənciri”"zənciri" və ya onun çatdırılma, nəql edilmə zəncirini ifadə edən “sənəd”"sənəd" anlayışlarıdır. Deməli, hədisin mətni deyəndə onun məzmununu ifadə edən maddi dil işarələri, sənəd deyəndə isə hədisi rəvayət edənlərə isnadən onun nəqli çatdırılması nəzərdə tutulur.
 
Hədislərin mətninin yazıya alınmasına gəlincə, onun tarixi tam dəqiqliyi ilə bizə məlum olmasa da bir şey bəllidir ki, Allahın kəlamı ilə müqayisədə onlar sistemli şəkildə və tam olaraq sonralar yazılmışdı. Bir şeyə fikir verək: Allah rəsulu (s) vəhyin məhsulu olan hər bir ayəni yazdırmış və bu ilahi mesajın – Quranın təkcə insanlara çatdırılması üçün deyil, qorunması üçün də lazımi və mümkün olan bütün tədbirləri görmüşdü. Ancaq hədislərin yazıya alınmasına olan diqqət və maraq Qurana olan qayğıdan daha az idi. Səbəb kimi deyə bilərik ki, Peyğəmbər (s) üçün Allahın kəlamı daha vacib idi. Cəhaləti yox etmək üçün Quran hər şeydən daha üstün sayılmışdı. Böyük islam alimi Məhəmməd Həmidullah bu barədə yazırdı: “Hz"Hz. Məhəmməd (s) davranışlarında etinalı və eyni zamanda ürəyiaçıq idi.... qürurlu və özündən razı sayılmaması üçün söz və davranışlarının qorunmasına eyni dərəcədə çox diqqət göstərməzdi. Ona görə də hədisin qorunması Quranın qorunmasından xeyli fərqli tarixə malikdir”malikdir".
 
Biz burada hədislər xüsusunda iki mühüm məsələyə - Peyğəmbərin sağlığında və ondan sonra yaşamış səhabələrin dövründə yazıya alınmış hədis topluları və Peyğəmbərin (s) hədislərin yazıya alınmasına qadağa qoyub-qoymamasına toxunmaq istərdik.
 
Hədislərin toplu halda yazılmasına olan ənənəvi baxış bundan ibarətdir ki, bu proses VIII əsrin əvvəllərindən başlayıb. Ancaq müxtəlif mənbələri araşdırdıqda aydın olur ki, hələ Peyğəmbərin (s) sağlığında yazıya alınmış hədis topluları (rulonlar) mövcud idi. Hədis alimləri olan Tirmizi və Əbu Davudun hədis kitablarında belə bir rəvayət yer alır ki, Məkkədən olan Abdullah ibn Əmr ibn As Peyğəmbərdən (s) eşitdiyi hədislərdən (təxminən 1000 hədis) ibarət kiçik bir məcmuə yazır və onu “əs"əs-səhifə əs-sadiqa”sadiqa" (doğru-dürüst səhifələr) kimi adlandırır. Sonralar bu əsər [[ibn Hənbəl]] və digərlərinin hədis kitablarının tərtib edilməsində istifadə edilmişdir. Səhabələrdən Ənəsin də hədis rulonlarına sahib olması məlumdur. Peyğəmbərin (s) Əmr ibn Həzmi Yəmənə vali təyin edərkən ona yazılı şəkildə təlimatı verməsi, Cabir ibn Abdullahın həccə dair kitabça yazması – Cabirin “Səhifə”si"Səhifə"si (çox güman ki, burada Peyğəmbərin (s) son həcc səfəri və bu zaman etdiyi çıxışdan söhbət gedirmiş), səhabələrdən Səmurə ibn Cündəb və Səd ibn Übadənin Peyğəmbər (s) barəsində qələmə aldıqları xatirələr (İbn Həcər Səmurənin əsərini “böyük"böyük bir kitab”kitab" (nüsxə kəbirə) adlandırır), Peyğəmbərin vəfatı ərəfəsində gənc İbn Abbas yaşlı səhabələrdən öyrəndiklərini bir-çox kitabda toplaması (Ona görə də o vaxtlar “İbn"İbn Abbas bir dəvə yükü əsər yazıb qoydu”qoydu" deyilirdi.), İbn Məsudun hazırladığı hədis tərtibatı, Əbu Hüreyrənin tələbələrinə mənbələrdə “kutubən"kutubən kəsiratən”kəsiratən" (bir-çox kitab) kimi qeyd edilən hədis toplularını göstərməsi, tələbəsi Həmmam ibn Münəbbihə 138 hədisi ehtiva edən bir kitabça yazdırması (sonuncu əsər dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır), Hz. Əbu Bəkirin Peyğəmbərlə (s) bağlı 500 hədisə yer verdiyi bir kitab yazdığı və yandırdığı, Hz. Əlinin “Səhifə”si"Səhifə"si və s. faktlar ilkin islam dövründə hədislərin yazıya alınmasını göstərən danılmaz dəlillər hesab edilir. Sonralar ortaya çıxan siyasi qrupların (xaricilər, mürciilər, qurabilər, bəzi əməvi tərəfdarları, bəzi şiələr və s.) özlərini əsaslandırmaq üçün hədis uydurmaları hədislərin sistemli şəkildə toplanaraq yazıya alınmasına səbəb oldu. Peyğəmbərə (s) dair hədislərin və onun barəsində nəql edilmiş rəvayətlərin yox olma təhlükəsi xəlifə Ömər ibn Əbdüləzizi (öl. 720) hədislərin yazıya alınması üçün əmr verməyə sövq etdi. Hədislərin toplanması iki mərhələdən keçmişdir. Birinci dövr üçün hədislərin toplanaraq yazıya alınması xarakterik idi. Yuxarıda qeyd etdiyimiz hədis rulonlarında, səhifələrində yer alan, səhabə və tabiinlərin yaddaşlarında qalan hədislər toplanaraq yazıldıqdan sonra onların müxtəlif konsepsiyalara görə təsnif edilməsi başlandı. Bu, ikinci mərhələ sayılırdı. Toplanmış hədislərin təsnifi zamanı “əl"əl-Cə`mi”mi", “əs"əs-Sünən”Sünən", “əl"əl-Müsənnəf”Müsənnəf", “əl"əl-Müsnəd”Müsnəd", “əl"əl-Mü`cəm”cəm", “əl"əl-Müstəxrəc”Müstəxrəc", “əl"əl-Müstədrək”Müstədrək" və s. kimi adlar verilən kitablar yazıldı.
== Hədis terminləri ==
İsnad: Bu kəlmə lüğətdə istinad, mənbə, dəlil-sübut, dayaq və s. mənaları ifadə edir. İstilahi mənada isə bu kəlmənin iki mənası var:
== Məsumların nurlu kəlamlarından hədislər ==
 
'''''Hədis 1:''''' [[Məhəmməd|Həzrət Məhəmməd]] (s) buyurur: “Bütün"Bütün yaxşılıqlardan üstün bir yaxşılıq vardır. Lakin insan Allah yolunda öldürüldükdə, daha bundan da üstün bir yaxşılıq yoxdur."
 
'''''Hədis 2:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Heç"Heç bir damla Allah yolunda tökülən qan damlasından əziz deyil."
 
'''''Hədis 3:''''' [[İmam Sadiq]] (ə) buyurur: “Hər"Hər kəs Allah yolunda öldürülsə, Allah-təala ona heç bir günahını göstərməz." (Bütün günahları bağışlanar).
 
'''''Hədis 4:''''' İmam Sadiq (ə) buyurur: "[[Ailə]] xərcinin qorxusundan evlənməyən kəs Allaha qarşı sui-zənn etmişdir."
 
'''''Hədis 5:''''' İmam Sadiq (ə) buyurur: “Hər"Hər kəs [[mömin]]i yoxsulluğuna görə alçaq saysa, Allah-təala da [[qiyamət]] günü onu xalq qarşısında rüsvay edər."
 
'''''Hədis 6:''''' İmam Sadiq (ə) buyurur: “Bütün"Bütün peyğəmbərlər bizim (Biz Əhli-beytin) üstünlüyümüzü və haqqımızı tanıyaraq məbus olmuşdur."
 
'''''Hədis 7:''''' [[İmam Baqir]] (ə) buyurur: “Üç"Üç şey insanın belini qırır:"
* Öz əməlini böyük saymaq;
* Öz günahını yaddan çıxartmaq;
* Öz rəyindən xoşu gəlmək;
 
'''''Hədis 8:''''' İmam Sadiq (ə) buyurur: “Allah"Allah-təalaya hüsn-zənn budur ki, Ondan başqa heç kəsə ümidin olmasın və günahlarından başqa heç nədən qormayasan."
 
'''''Hədis 9:''''' [[İmam Həsən]] (ə) buyurur: “Günahın"Günahın cəzasını verməkdə tələsmə, üzr üçün bir yol qoy."
 
'''''Hədis 76:''''' [[Əli|Həzrət Əli]] (ə) buyurur: “Kim"Kim özünü hesaba çəksə, səadətə yetişər."
 
'''''Hədis 77:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Elmin"Elmin fəziləti ibadətin fəzilətindən çoxdur."
 
'''''Hədis 78:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Elmlə"Elmlə olan az əməl faydalı, cəhalətlə olan çox əməl isə faydasızdır."
 
'''''Hədis 79:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Əgər"Əgər mənim bildiklərimi bilsəydiniz, az gülüb çox aglayardınız."
 
'''''Hədis 80:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Bəndə"Bəndə öz dilini saxamayınca, imanın həqiqətinə çatmaz."
 
'''''Hədis 81:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “İnsanı"İnsanı üzünə tərif etmək, onu qətlə yetirmək kimidit."
 
'''''Hədis 82:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Allah"Allah yolunda bir kecə keçik çəkmək, min gecə namaz qılıb, gündüzləri də oruc tutmaqdan üstündür."
 
'''''Hədis 83:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: "[[İslam]]ın zirvəsi Allah yolunda cihaddır ki, yalnız ən üstün müsəlmanlar bu zirvəyə yetişərlər."
 
'''''Hədis 84:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Günahdan"Günahdan tövbə edən şəxs günah etməmiş kimidir."
 
'''''Hədis 85:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Günahdan"Günahdan tövbə edildiyi halda, onu təkrarlayan ıəxs Allahı məxsərə etmiş kimidir."
 
'''''Hədis 86:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Dünya"Dünya sevgisi bütün xətaların başlanğıcıdır."
 
'''''Hədis 87:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Dünyan"Dünyan üçün elə çalış ki, sanki həmişə yaşayacaqsan. Axirətin üçün elə çalış ki, sanki sabah öləcəksən."
 
'''''Hədis 88:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: "[[Adəm]] övladənın xatalarının çoxu dilindədir."
 
'''''Hədis 89:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Mömini"Mömini şad edən məni şad etmiş, məni şad edən isə Allahı şad etmişdir."
 
'''''Hədis 90:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Müsəlmana"Müsəlmana hiylə quran bizdən deyildir."
 
'''''Hədis 91:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Qonşusu"Qonşusu ac ikən özu tox yatan kəs mənə iman gətirməmişdir."
 
'''''Hədis 92:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Qiyamət"Qiyamət günü möminin əməl tərəzisinə xoş xasiyyətdən də üstün olan bir şey qoyulmayacaqdır."
 
'''''Hədis 93:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Həqiqətən"Həqiqətən, xoşxasiyyətli şəxs üçün oruc tutub gecəni oyaq qalan adamın savabı vardır."
 
'''''Hədis 94:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Hər"Hər kəs sübh edə, lakin müsəlmanların işinə yarımaya, müsəlman deyildir."
 
'''''Hədis 95:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Sizlərdən"Sizlərdən hər biriniz öz (din) qardaşına özünə etdiyi kimi xeyirxaqlıq etməlidir."
 
'''''Hədis 96:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Qeybətə"Qeybətə qulaq asan elə qeybət edən kimidir."
 
'''''Hədis 97:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Zarafatda"Zarafatda həddi gözləməyən şəxs əbləhdir."
 
'''''Hədis 98:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Öz"Öz şəhvətini öldürən (cilovlayan) şəxs ağıllı insandır."
 
'''''Hədis 99:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Məsləhət"Məsləhət edən şəxs xatadan amandan qalar."
 
'''''Hədis 100:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Allah"Allah yolunda döyüşənlər üçün göyün qapıları açılar."
 
'''''Hədis 101:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Tövbə"Tövbə etmək qəlbləri paklıyır, günahları yuyur”yuyur".
 
'''''Hədis 102:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Mömin"Mömin onunla insafsız rəftar edənlə insafla davranar”davranar".
 
'''''Hədis 103:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Bilərəkdən"Bilərəkdən günah edən şəxs bağışlanmağa layiq deyildir”deyildir".
 
'''''Hədis 104:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Zülm"Zülm və fəsad yolundan çəkinib itaət yolunu tutun ki, axirətdə xoşbəxt olasınız”olasınız".
 
'''''Hədis 105:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Allaha"Allaha həya etmək bir çox günahları aradan aparar”aparar".
 
'''''Hədis 106:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Elmsiz"Elmsiz əməl etmək zəlalətdir (yoldan azmaqdır)".
 
'''''Hədis 107:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Bəndələrin"Bəndələrin dünyadakı əməlləri, axirətdə gözlərinin qabağında olacaqdır."
 
'''''Hədis 108:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Təqvalıların"Təqvalıların nəfsi qane, şəhvətləri ölü, çöhrələri açıq, qəlbləri isə qəmgindir”qəmgindir".
 
'''''Hədis 109:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Dünya"Dünya bulud kölgəsi və şirin yuxu kimidir."
 
'''''Hədis 110:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Ağıllı"Ağıllı şəxs odur ki, öz nəfsi üzərində qələbə çalsın və axirətini dünyasına dəyişməsin”dəyişməsin".
 
'''''Hədis 111:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Kimə"Kimə bu dörd şey verilsə, ona dünya və axirət xeyri verilmişdir:
* Danışıqda düzlük,
* Əmanəti qaytarmaq,
* Qarnı (haramlardan) gözləmək,
* Xoş xasiyyət."
 
'''''Hədis 112:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Qəzəbdən"Qəzəbdən çəkin ki, onun başlanğıcı dəlilik, sonu isə peşmançılıqdır".
 
'''''Hədis 113:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: "Ağıllı şəxs odur ki, dilini saxlasın".
'''''Hədis 130:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: "Atanın övlada ədəb və tərbiyədən daha üstün hədiyyəsi ola bilməz".
 
'''''Hədis 131:''''' Həzrət Məhəmməd (s) Əliyə buyuruğu: “Övladını"Övladını pis tərbiyə edərək onların üzə qayıtmasına səbəb olan ata-anaya Allah lənət etsin”etsin".
 
'''''Hədis 132:''''' [[İmam Əliyyən Nəqi]] (ə) buyurur: “Özünü"Özünü bəyənmək insanı elm öyrənməkdən saxlayar”saxlayar".
 
'''''Hədis 133:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Heç"Heç bir kəs əqlinin bir hissəsini vermədən zarafat etmədi”etmədi".
 
'''''Hədis 134:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Dini"Dini hökümləri bilmədən ticarətlə məşğul olan şəxs sələmə düçar olar”olar".
 
'''''Hədis 135:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Hər"Hər bir insanın rəyinin dəyəri onun təcrübəsi qədərincədir”qədərincədir".
 
'''''Hədis 136:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Ləzzətlərin"Ləzzətlərin gedəcəyi və günahların qalacağı yadnızda olsun”olsun".
 
'''''Hədis 137:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Allahın"Allahın razılığı ata-ananın razılığında, qəzəbi isə onların qəzəbindədir”qəzəbindədir".
 
'''''Hədis 138:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: "[[Günah]] etməmək [[tövbə]] etməkdən daha asandır”asandır".
 
'''''Hədis 139:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Allaha"Allaha itaətsizlik edənlərə itaət etmək rəva deyildir”deyildir".
 
'''''Hədis 140:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Yoxsulluq"Yoxsulluq çox böyük ölümdür”ölümdür".
 
'''''Hədis 141:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Peyğəmbərlik"Peyğəmbərlik məqamına daha yaxın olanlar alimlər və (haqq yolda) cihad edənlərdir”edənlərdir".
 
'''''Hədis 142:''''' Həzrət Əli (ə) buyurur: “Səni"Səni kədərləndirən pis bir işin səni məğrur edən xeyir işindən Allah yanında daha yaxşıdır”yaxşıdır".
 
'''''Hədis 143:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Bir"Bir qəbilənin ölümü alimin ölümündən daha asan və dözüləsidir”dözüləsidir".
 
'''''Hədis 144:''''' Həzrət Məhəmməd (s) buyurur: “Hər"Hər hansı bir məclisdə oturub elmini atırmayan kəs, Allahdan uzaqlığını artırmışdır”artırmışdır".
 
'''''Hədis 145:''''' İmam Riza (ə) buyurur: “İbadət"İbadət çoxlu [[oruc]] və [[namaz]] yox, yaradılış haqqında (Allahın yaratdıqlarında) düşünməkdir”düşünməkdir".
 
'''''Hədis 146:''''' İmam Riza (ə) buyurur: “Süküt"Süküt hikmət qapılarından olan bir qapıdır”qapıdır".
 
'''''Hədis 147:''''' İmam Riza (ə) buyurur: “Qohumluq"Qohumluq əlaqəsini bir içim su ilə də olsa, möhkəmləndir”möhkəmləndir".
 
'''''Hədis 148:''''' İmam Riza (ə) buyurur: “Bir"Bir-birinizin görüşünə güdin ki, dostluğunuz möhkəmlənsin”möhkəmlənsin".
 
'''''Hədis 149:''''' İmam Riza (ə) buyurur: “Peyğəmbər"Peyğəmbər ailəsinə dostluq ümidi ilə saleh əməli və ibadətdə səy göstərmənizi tərk etməyin”etməyin".
 
'''''Hədis 150:''''' İmam Riza (ə) buyurur: “Günahları"Günahları və möminə əziyyət verməyi tərk etməkdən daha faydalı təqva yoxdur”yoxdur".
 
== '''Digər hədislər''' ==
 
1 – [[Əbu Amr əş-Şeybani əli]] ilə [[Abdullah ibn Məsudun]] (r.a) evini göstərib dedi: "Bu evin sahibi bizə belə rəvayət etdi:
Mən [[Peyğəmbər]]ə (s.a.s) dedim: “Qüdrətli"Qüdrətli və əzəmətli Allahın ən çox xoşuna gələn (ən yaxşı əməl) hansı əməldir?" O buyurdu: “Vaxtında"Vaxtında qılınan [[namaz]]". Mən dedim: “Sonra"Sonra hansıdır?" O buyurdu: “Sonra"Sonra valideynlərin qayğısına qalmaqdır”qalmaqdır". Mən dedim: “Bəs"Bəs sonra hansıdır?" O buyurdu: “Sonra"Sonra Allah yolunda [[cihad]] etməkdir”etməkdir".
(Hədisi rəvayət edən) deyir ki, o mənə bunları söylədi. Əgər soruşsaydım, yenə əlavə edərdi".
 
عن بهز بن حكيم عن أبيه عن جده قلت يا رسول الله من أبر قال أمك قلت من أبر قال أمك قلت من أبر قال أمك قلت من أبر قال أباك ثم الأقرب فالأقرب"
 
(3) – [[Bəhz ibn Həkim]] atasından, o da babasından (r.a) rəvayət edir ki, mən [[Peyğəmbər]]dən (s.a.s) soruşdum: “Ey"Ey Allahın elçisi! Ən çox kimə qayğı göstərilməlidir?" Dedi: “Anana"Anana!" (Yenə) soruşdum: “Ən"Ən çox kimə qayğı göstərilməlidir?" Dedi: “Anana"Anana!" (Yenə) soruşdum: “Ən"Ən çox kimə qayğı göstərilməlidir?" Dedi: “Anana"Anana!" (Yenə) soruşdum: “Ən"Ən çox kimə qayğı göstərilməlidir?" Dedi: “Atana"Atana! Sonra da ən yaxın və ən yaxın olanlara”olanlara".
 
عن بن عباس أنه أتاه رجل فقال أنى خطبت امرأة فأبت أن تنكحني وخطبها غيرى فأحبت أن تنكحه فغرت عليها فقتلتها فهل لي من توبة قال أمك حية قال لا قال تب إلى الله عز وجل وتقرب إليه ما استطعت فذهبت فسألت بن عباس لم سألته عن حياة أمه فقال أنى لا أعلم عملا أقرب الى الله عز وجل من بر الوالدة"
 
(4) – [[İbn Abbas]] (r.a) rəvayət edir ki, bir kişi onun yanına gəlib dedi: “Mən"Mən bir qadına elçi göndərdim, o isə mənə ərə gəlməkdən imtina etdi. Lakin başqa birisi ona elçi göndərdi, ona ərə getməyə razılıq verdi. Mən də qısqanclıq üzündən qadını öldürdüm. Hərgah [[tövbə]] etsəm, qəbul olarmı?" İbn Abbas (r.a) soruşdu: “Anan"Anan sağdırmı?" O: “Xeyr"Xeyr!"- deyə cavab verdi. İbn Abbas (r.a) dedi: “Qüdrətli"Qüdrətli və əzəmətli Allaha tövbə et və bacardığın qədər Ona yaxınlaş!"
([[Əta ibn Yəsar]] deyir ki,) mən gedib ibn Abbasdan soruşdum: “Nə"Nə üçün ondan anasının sağ olub-olmadığını soruşdun?" O dedi: “Çünki"Çünki mən qüdrətli və əzəmətli Allahın yanında ana qayğısını çəkməkdən daha yaxın bir əməl bilmirəm”bilmirəm".
 
'''ATANIN QAYĞISINA QALMAQ'''
عن أبى هريرة قال قيل يا رسول الله من أبر قال أمك قال ثم من قال أمك قال ثم من قال أمك قال ثم من قال أباك"
 
5. [[Əbu Hureyra]] (r.a) rəvayət edir ki, bir nəfər Peyğəmbərdən (s.a.s) soruşdu: “Ey"Ey Allahın elçisi! Mən kimə qayğı göstərməliyəm?" O dedi: "[[Ana]]na!" Yenə soruşdular: “Sonra"Sonra kimə?" O dedi: “Anana"Anana!" Bir də soruşdular: “Sonra"Sonra kimə?" O dedi: “Anana"Anana!" (Dördüncü dəfə): “Sonra"Sonra kimə?"- dedikdə, o: "[[Ata]]na!"- dedi.
 
عن أبى هريرة أتى رجل نبي الله صلى الله عليه وسلم فقال ما تأمرنى قال بر أمك ثم عاد فقال بر أمك ثم عاد فقال بر أمك ثم عاد الرابعه فقال بر أمك ثم عاد الخامسة فقال بر أباك"
 
6. Əbu Hureyra (r.a) rəvayət edir ki, bir kişi Allahın peyğəmbərinin (s.a.s) yanına gəlib dedi: “Mənə"Mənə nə əmr edirsən?" (Peyğəmbər (s.a.s)): “Ananın"Ananın qayğısına qal!"- dedi. O, (sualını) təkrar etdi. (Peyğəmbər (s.a.s)): “Ananın"Ananın qayğısına qal!"- dedi. O, (sualını) təkrar etdi. (Peyğəmbər (s.a.s)): “Ananın"Ananın qayğısına qal!"- dedi. O (dördüncü dəfə sualını) təkrar etdi. O beşinci (dəfə sualını) təkrar etdi. (Peyğəmbər (s.a.s)): “Atanın"Atanın qayğısına qal!"- dedi.
 
'''VALİDEYNLƏR ZÜLM ETSƏLƏR BELƏ YENƏ ONLARIN QAYĞISINA QALMAQ'''
عن بن عباس قال ما من مسلم له والدان مسلمان يصبح إليهما محتسبا إلا فتح الله بابين يعنى من الجنة وإن كان واحد فواحد وإن اغضب أحدهما لم يرض الله عنه حتى يرضى عنه قيل وإن ظلماه قال وإن ظلماه"
 
(7) – İbn Abbas (r.a) dedi: “Savab"Savab qazanmaq üçün səhər-səhər müsəlman valideynlərinin hər ikisini sevindirən elə bir müsəlman yoxdur ki, Allah (ona) Cənnətdən iki qapı, – və əgər onlardan biri sağdırsa –, bir qapı açmasın. Əgər onlardan birini qəzəbləndirsə, valideyn ondan razı qalmayınca Allah da ondan razı qalmaz”qalmaz".
Soruşdular: “Valideynlər"Valideynlər ona zülm etsələr belə?" O: “Valideynlər"Valideynlər ona zülm etsələr belə!"- dedi.
 
'''VALİDEYNLƏRLƏ MÜLAYİM DANIŞMAQ'''
طيسلة بن مياس قال كنت مع النجدات فاصبت ذنوبا لا أراها الا من الكبائر فذكرت ذلك لابن عمر قال ما هى قلت كذا وكذا قال ليست هذه من الكبائر هن تسع الإشراك بالله وقتل نسمة والفرار من الزحف وقذف المحصنة وأكل الربا وأكل مال اليتيم والحاد في المسجد والذي يستسخر وبكاء الوالدين من العقوق قال لي بن عمر أتفرق من النار وتحب أن تدخل الجنة قلت إى والله قال أحى والدك قلت عندي أمى قال فوالله لو ألنت لها الكلام وأطعمتها الطعام لتدخلن الجنة ما اجتنبت الكبائر"
 
(8) – [[Teysələ ibn Məyyas]] rəvayət edir ki, “Mən"Mən Nəcdatlarla (Nəcdat – hərurilərdən olan Nəcdə ibn Amir əl-Xaricinin havadarlarıdır) həmrəy idim. Bir gün böyük günahlardan hesab etdiyim bir günahı işlətdim, sonra da bunu [[ibn Ömər]]ə (r.a) dedim. İbn Ömər: (r.a): “Nədir"Nədir onlar?"- deyə soruşdu. Mən dedim: “Filan"Filan, filan (işləri görmüşəm)". O dedi: “Bunlar"Bunlar ki, böyük günahlardan deyil. Böyük günahlar doqquzdur; Allaha şərik qoşmaq, adam öldürmək, cihaddan qaçmaq, ismətli qadına böhtan atmaq, sələm yemək, yetimin malını yemək, məsciddə günah işlətmək, (dini) məsxərəyə qoymaq və valideynlərin üzünə ağ olub onları ağlatmaq”ağlatmaq". (Sonra) ibn Ömər (r.a) mənə dedi: "[[Cəhənnəm]] odundan çəkinib [[Cənnət]]ə girmək istəyirsənmi?" Mən: “Bəli"Bəli, vallahi ki, (istəyirəm)"- deyə cavab verdim. O soruşdu: “Valideynin"Valideynin sağdırmı?" Dedim ki: “Yalnız"Yalnız anam yanımdadır!" O dedi: “Allaha"Allaha and olsun ki, əgər onunla mülayim danışsan və ona yemək-içmək versən, böyük günahlardan çəkinsən, mütləq [[Cənnət]]ə girəcəksən."
 
(9) – [[Urva]] (r.a):
 
“Onların"Onların hər ikisinə rəhm edərək mərhəmət qanadının altına al." ([[İsra surəsi|əl-İsra]], 24.) ayəsini izah edib demişdir: “Onların"Onların istədiyinə mane olma!"
 
'''VALİDEYNLƏRƏ ETDİKLƏRİNİN ƏVƏZİNİ VERMƏK'''
عن أبى هريرة عن النبي صلى الله عليه وسلم قال لا يجزى ولد والده إلا أن يجده مملوكا فيشتريه فيعتقه
 
(10) – Əbu Hureyra (r.a) rəvayət edir ki, Peyğəmbər (s.a.s) belə dedi: “Övlad"Övlad valideynə onun üçün etdiklərinin əvəzini (heç nə ilə) qaytara bilməz. Yalnız onu kölə ikən alıb azad etməsi istisnadır.
 
- عن أبى بردة أنه شهد بن عمر رجلا يمانيا يطوف بالبيت حمل أمه وراء ظهره يقول إني لها بعيرها المذلل إن أذعرت ركابها لم أذعر ثم قال يا بن عمر أترانى جزيتها قال لا ولا بزفرة واحدة ثم طاف بن عمر فأتى المقام فصلى ركعتين ثم قال يا بن أبى موسى إن كل ركعتين تكفران ما أمامهما"
Dəvə yorulsa da yorulan deyiləm.
 
Sonra kişi dedi: “Ey"Ey ibn Ömər! Bir de görüm, anamın mənə elədiklərinin əvəzini verdimmi?" İbn Ömər (r.a) dedi: “Xeyr"Xeyr! (Bu elədiyin, heç doğuş zamanı olan) bir iniltini belə əvəz etmir”etmir".
Bunun ardından ibn Ömər (r.a) təvaf etdi. ([[Kə'bə]]ni təvaf edib bitirən kimi) [[İbrahim]] məqamına gəlib iki rükət namaz qıldı. Sonra da dedi: “Ey"Ey [[ibn Əbu Musa]]! Həqiqətən, hər iki [[rükət]] [[namaz]] onlardan öncəki günahları silir”silir".
 
- أن أبا هريرة كان يستخلفه مروان وكان يكون بذي الحليفة فكانت أمه في بيت وهو في آخر قال فإذا أراد أن يخرج وقف على بابها فقال السلام عليك يا أمتاه! و رحمة الله وبركاته فتقول وعليك السلام يا بني! و رحمة الله وبركاته فيقول رحمك الله كما ربيتنى صغيرا فتقول رحمك الله كما بررتنى كبيرا ثم إذا أراد أن يدخل صنع مثله"
 
(12) – Mərvan (hərdən) [[Əbu Hureyranı]] (r.a) başçı təyin edərdi. O zaman Əbu Hureyra (r.a), zil-Huleyfədə olarkən, anası bir evdə, özü də başqa bir evdə olardı. Bayıra çıxmaq istəyəndə anasının qapısı önündə durub deyərdi: “Sənə"Sənə salam olsun, ay ana! Allahın mərhəməti və Onun bərəkəti (sənə yetişsin)" Anası isə deyərdi: “Sənə"Sənə də salam olsun, ey oğlum! Allahın mərhəməti və Onun bərəkəti (sənə də yetişsin)!" O yenə deyərdi: “Məni"Məni körpəliyimdən tərbiyə edib bəslədiyin kimi Allah da sənə rəhm etsin!" Anası isə deyərdi: “Sən"Sən mənə qocalığın ən düşkün dövründə qayğı göstərdiyin kimi Allah da sənə rəhm etsin!" Sonra (Əbu Hureyra (r.a) evinə qayıtdıqda bunları eynilə təkrar edərdi.
 
- عن عبد الله بن عمرو قال جاء رجل إلى النبي صلى الله عليه وسلم يبايعه على الهجرة وترك أبويه يبكيان فقال ارجع إليهما وأضحكهما كما أبكيتهم"
 
(13) – [[Abdullah ibn Amr]] (r.a) demişdir: “Bir"Bir kişi ata-anasını gözüyaşlı qoyub Peyğəmbərin (s.a.s) yanına gəldi ki, [[hicrət]] ([[cihad]]) etmək üçün ona bey'ət (Peyğəmbərin (Ona Allahın salavatı və salamı olsun!) dəvətini qəbul edərək ona tabe və sadiq olma. ) etsin. Peyğəmbər (s.a.s) dedi: “Onların"Onların yanına qayıt! Onları necə ağlatmısansa, eləcə də güldür”güldür".
 
- أن أبا مرة مولى أم هانئ بنت أبي طالب أخبره أنه ركب مع أبى هريرة الى أرضه بالعقيق فإذا دخل أرضه صاح بأعلى صوته عليك السلام و رحمة الله وبركاته يا أمتاه تقول وعليك السلام و رحمة الله وبركاته يقول رحمك الله كما ربيتنى صغيرا فتقول يا بنى وأنت فجزاك الله خيرا ورضى عنك كما بررتنى كبيرا"
 
(14) – [[Ummu Haninin]] (r.a) himayəsində olan [[Əbu Murra]] rəvayət edir ki, mən [[Əbu Hureyra]] (r.a) ilə birgə onun yaşadığı yerə Əqiqə ([[zil-Huleyfəyə]]) gəldim. O, yaşadığı yerə gəlib çatdıqda uca səslə çağırıb dedi: “Sənə"Sənə salam olsun, ay ana! Allahın mərhəməti və Onun bərəkəti (sənə yetişsin)!" Anası dedi: “Sənə"Sənə də salam olsun! Allahın mərhəməti və Onun bərəkəti (sənə də yetişsin)!" O dedi: “Məni"Məni körpəliyimdən tərbiyə edib bəslədiyin kimi Allah da sənə rəhm etsin!" Anası dedi: “Oğlum"Oğlum! Sən mənə qocalığın ən düşkün çağında qayğı göstərdiyin kimi Allah da səni xeyirlə mükafatlandırsın və səndən razı qalsın!"
 
'''VALİDEYNLƏRİN ÜZÜNƏ AĞ OLMAQ'''
عن أبى بكرة قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ألا أنبئكم باكبر الكبائر ثلاثا قالوا بلى يا رسول الله قال الإشراك بالله وعقوق الوالدين وجلس وكان متكئا ألا وقول الزور ما زال يكررها حتى قلت ليته سكت"
 
(15) – Əbu Bəkrə (r.a) rəvayət edir ki, Peyğəmbər (s.a.s) üç dəfə dedi: “Sizə"Sizə günahların ən böyükləri barədə xəbər verimmi?" (Səhabələr): “Əlbəttə"Əlbəttə, ya Rəsulallah!"- deyə cavab verdilər. O: "(Ən böyük günah) Allaha şərik qoşmaq, valideynlərin üzünə ağ olmaqdır, – (deyib) söykəndiyi yerdən qalxıb oturdu (və) –, yalan söz danışmaqdır”danışmaqdır"- dedi. O bunu dalbadal o qədər təkrar etdi ki, mən öz-özümə dedim: “Nə"Nə olaydı o susaydı”susaydı".
 
عن وراد كاتب المغيرة بن شعبة قال كتب معاوية إلى المغيرة اكتب إلى بما سمعت من رسول الله صلى الله عليه وسلم قال وراد فأملى على وكتبت بيدى إني سمعته ينهى عن كثرة السؤال وإضاعة المال وعن قيل وقال"
 
(16) – Vərrad deyir ki, [[Muaviyə]] (r.a) Muğiraya (r.a) belə bir məktub yazdı: “Mənə"Mənə Peyğəmbərdən (s.a.s) eşitdiyin hədislərdən (birini) yaz”yaz". [[Muğira]] (r.a) mənə diktə etdi, məndə bu əllərimlə yazdım: “Həqiqətən"Həqiqətən, mən ondan; çox sual verməyi, var-dövləti [[israf]] etməyi və söz gəzdirməyi qadağan etdiyini eşitdim”eşitdim".
 
'''VALİDEYNLƏRİNƏ LƏNƏT OXUYANA ALLAH LƏNƏT EDƏR'''
عن أبى الطفيل قال ثم سئل على هل خصكم النبي صلى الله عليه وسلم بشيء لم يخص به الناس كافة قال ما خصنا رسول الله صلى الله عليه وسلم بشيء لم يخص به الناس إلا ما في قراب سيفى ثم أخرج صحيفة فإذا فيها مكتوب لعن الله من ذبح لغير الله لعن الله من سرق منار الأرض لعن الله من لعن والديه لعن الله من آوى محدثا"
 
(17) – [[Əbu Tufeyl]] deyir ki, Əlidən (r.a) soruşdular: "[[Peyğəmbər]] (s.a.s) sizə məxsusi olaraq elə bir şey ayırıb veribdirmi ki, onu başqa insanlara vermiş olmasın?" O dedi: “Peyğəmbər"Peyğəmbər (s.a.s) başqa insanlara deyil, yalnız bizə məxsusi olaraq elə bir şey qoymamışdır. Yalnız qılıncımın qınındakı istisnadır”istisnadır". Sonra o, (qılıncının qınından) bir vərəq çıxartdı. Ora yazılmışdı: “Allahdan"Allahdan başqasına qurban kəsənə Allah lənət eləsin. Yer üzündəki sərhədləri pozana Allah lənət eləsin. Valideynlərinə lənət oxuyana Allah lənət eləsin. Cinayətkara yardım edənə Allah lənət eləsin”eləsin".
 
'''GÜNAH İŞLƏRDƏN BAŞQA (HƏR BİR İŞDƏ) VALİDEYNLƏRİN QAYĞISINA QALMAQ'''
عن أبى الدرداء قال أوصانى رسول الله صلى الله عليه وسلم بتسع لا تشرك بالله شيئا وإن قطعت أو حرقت ولا تتركن الصلاة المكتوبة متعمدا ومن تركها متعمدا برئت منه الذمة ولا تشربن الخمر فإنها مفتاح كل شر وأطع والديك وإن أمراك أن تخرج من دنياك فاخرج لهما ولا تنازعن ولاة الأمر وإن رأيت أنك أنت ولا تفرر من الزحف وإن هلكت وفر أصحابك وأنفق من طولك على أهلك ولا ترفع عصاك عن أهلك وأخفهم في الله عز وجل"
 
18 – [[Əbud-Dərda]] (r.a) rəvayət edir ki, Peyğəmbər (s.a.s) mənə doqquz şeyi tövsiyə etdi: “Tikə"Tikə-tikə edilsən, yaxud yandırılsan belə heç nəyi Allaha şərik qoşma. Bilərəkdən vacib namazları tərk etmə. Belə ki, bilərəkdən onu tərk edən kimsə xata-baladan qorunmaz. [[Şərab]] içmə. Çünki o, hər bir şər əmələ açardır. Valideynlərinə itaət et. Əgər sənə [[dünya]] işlərindən əl çəkməyi əmr etsələr, onlara görə (bundan) əl çək. Özünün haqq olduğunu bilsən də ixtiyar sahibləri ilə mübahisə etmə. Həlak olsan da, yoldaşların [[cihad]]dan qaçmış olsa da sən qaçma. Varından öz ailənə xərclə, dəyənəyini onların üzərindən qaldırma və onları qüdrətli və əzəmətli Allahla qorxut”qorxut".
 
 
عن عبد الله بن عمرو قال جاء رجل إلى النبي صلى الله عليه وسلم فقال جئت أبايعك على الهجرة وتركت أبوي يبكيان قال ارجع إليهما فأضحكهما كما أبكيتهما"
 
19 – [[Abdullah ibn Amr]] (r.a) rəvayət edir ki, bir kişi Peyğəmbərin (s.a.s) yanına gəlib dedi: “Mən"Mən ata-anamı gözüyaşlı qoyub gəlmişəm ki, hicrət ([[cihad]]) etmək üçün sənə beyət (Peyğəmbərin (s.a.s) dəvətini qəbul edərək ona tabe və sadiq olma.) edim”edim". Peyğəmbər (s.a.s) dedi: “Ata"Ata-ananın yanına qayıt! Onları necə ağlar qoyubsansa, elə də güldür”güldür".
 
عن عبد الله بن عمرو قال جاء رجل إلى النبي صلى الله عليه وسلم يريد الجهاد فقال أحى والدك قال نعم فقال ففيها فجاهد"
 
20 – Abdullah ibn Amr (r.a) rəvayət edir ki, bir kişi Peyğəmbərin (s.a.s) yanına gəlib cihada getmək istədiyini ona bildirdi. Peyğəmbər (s.a.s) soruşdu: “Valideynlərin"Valideynlərin sağdırmı?" O: “Bəli"Bəli!"- deyə cavab verdi. Peyğəmbər (s.a.s) dedi: “Elə"Elə isə onlar üçün çalış”çalış".
 
 
عن أبى هريرة عن النبي صلى الله عليه وسلم قال رغم أنفه رغم أنفه رغم أنفه قالوا يا رسول الله من قال من أدرك والديه عنده الكبر أو أحدهما فدخل النار"
 
21 – Əbu Hureyra (r.a) rəvayət edir ki, Peyğəmbər (s.a.s) dedi: “Zəlil"Zəlil oldu, zəlil oldu, zəlil oldu!" ([[Səhabələr]]) dedilər: “Kim"Kim, ya [[Rəsulallah]]?" O dedi: “Valideynləri"Valideynləri, yaxud ikisindən biri qocalanadək onlarla yaşayıb, sonra da (üzlərinə ağ olub) Cəhənnəmə girən kəs”kəs".
 
'''KİM VALİDEYNLƏRİNİN QAYĞISINA QALSA, ALLAH ONUN ÖMRÜNÜ UZADAR'''
عن معاذ بن جبل قال قال النبي صلى الله عليه وسلم من بر والديه طوبى له زاد الله عز وجل في عمره"
 
22 – [[Muaz ibn Ənəs]] (r.a) rəvayət edir ki, Peyğəmbər (s.a.s) dedi: “Kim"Kim valideynlərinin qayğısına qalsa, ona xoş güzəran nəsib olar, qüdrətli və əzəmətli Allah onun ömrünü uzadar”uzadar".
 
'''MÜŞRİK ATA ÜÇÜN BAĞIŞLANMA DİLƏMƏMƏK'''
 
23 – [[İbn Abbas]] (r.a) demişdir: “Qüdrətli"Qüdrətli və əzəmətli Allahın - “Rəbbin"Rəbbin yalnız Ona ibadət etməyi və ata-ana ilə yaxşı davranmağı buyurmuşdur. Əgər onların biri və ya hər ikisi sənin yanında qocalıq yaşına dolarsa, onlara: "Uf!" belə demə, üstlərinə qışqırma və onlara xoş söz söylə! Onların hər ikisinə rəhm edərək mərhəmət qanadının altına al və: “Ey"Ey Rəbbim! Onlar məni körpəliyimdən tərbiyə edib böyütdükləri kimi, Sən də onlara rəhm et!"- de”de" ayəsi, ([[İsra surəsi|əl-İsra]], 23-24.)
 
Bəraə surəsindəki “Müşriklərin"Müşriklərin [[Cəhənnəm]] sakinləri olduqları onlara (iman gətirənlərə) bəlli olduqdan sonra, qohum olsalar belə, Peyğəmbərə və möminlərə onlar üçün bağışlanma diləmək yaraşmaz." ([[Tovbə surəsi|ət-Tovbə]], 113.) ayəsi ilə ləğv edilmişdir.
 
== Mənbə ==
469.530

edits