"Dezoksiribonuklein turşusu" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Düzəlişin təsviri yoxdur.
[[Şəkil:DNT.png|thumb|220 px|DNT spiralının bir parçasının quruluşu]]
 
'''Dezoksiribonuklein turşusu''' ('''DNT''') canlı orqanizmin formalaşması və həyati proseslərini davam etdirəbilməsi üçün irsi informasiyanın saxlanıldığı, nəsillər arasında ötürülən biopolimerdir. Bütün orqanizmlər, bəzi [[Virus|viruslarda]] daxil olmaq üzrə DNT-yə sahibdir.
DNT [[eukariot]] hüceyrələrdə (misal olaraq heyvan vəya bitki hüceyrələrində) [[Hüceyrə nüvəsi|nüvədə]] yerləşir. Buradaki DNT hüceyrənin bəzi səfhələrində [[xromosom]] halına keçir. DNT eukariotlarda eləcə də bəzi [[mitoxondriya]]([[mitoxondri]]) vəya [[plastid]] kimi orqanoidlərdə də vardır. [[Bakteriya]] vəya [[arxeya]] kimi prokariot orqanizmərdə isə DNT nüvəyə bənzər ərazidə membrana tutunmuş şəkildədir. Bu orqanizmlərdə [[plazmid]] deyilən, avtonom bölünəbilən kiçik DNT molekulları şəklindədir. Bundan başqa bəzi [[Virus|viruslar]] genetik materyal olara tək vəya qoşa DNT sarmalına sahibdirlər.
 
DNT-nin ən əsas rolu [[hüceyrə]]dəhüceyrədə uzun-müddətli informasiyanın saxlanılmasıdır. DNT ən önəmlisi [[gen]] olan bir sıra vahidlərə bölünür.
DNT [[eukariot]] hüceyrələrdə (misal olaraq heyvan vəya bitki hüceyrələrində) [[Hüceyrə nüvəsi|nüvədə]] yerləşir. Buradaki DNT hüceyrənin bəzi səfhələrində [[xromosom]] halına keçir. DNT eukariotlarda eləcə də bəzi [[mitoxondriya]]([[mitoxondri]]) vəya [[plastid]] kimi orqanoidlərdə də vardır. [[Bakteriya]] vəya [[arxeya]] kimi prokariot orqanizmərdə isə DNT nüvəyə bənzər ərazidə membrana tutunmuş şəkildədir. Bu orqanizmlərdə [[plazmid]] deyilən, avtonom bölünəbilən kiçik DNT molekulları şəklindədir. Bundan başqa bəzi [[Virus|viruslar]] genetik materyal olara tək vəya qoşa DNT sarmalına sahibdirlər.
Kimyəvi cəhətdən, DNT [[nukleotid]] deyilən vahidlərdən əmələ gələn uzun polimerdir. Hər bir nukleotid [[azotlu əsas]], şəkər ([[dezoksiroboza]]) və [[fosfat qrupu]]ndanqrupundan meydana gəlir. DNT zincirinin omurğasını fosfat və şəkər qrupları əmələ gətirir, əsaslar isə ikili zincirin iç qismində digər tərəfdəki əsas ilə qarşı qarşıya duracaq şəkildədir. DNT molekulunun bu cür iki zincirli halı təbiətdə əksəriyyəti təşkil edir və spiral şəklini alaraq "ikili sarmal" adını almasına səbəb olmuşdur.
 
DNT molekulunda dörd növ azotlu əsas mövcuddur: [[adenin]], [[quanin]], [[timin]][[sitozin]]. Molekulun bir zincirindəki əsaslar digər zincirdəki əsaslar ilə komplementarlıq prinsipinə uyğun olaraq bağ meydana gətirməkdədirlər. Belə ki, adenin sadəcə timin ilə, quanin isə sadəcə sitozin ilə qoşalaşmaqdadır. Məhz bu xususiyyət DNT maddəsininin üzünün çıxarılmasına və məlumatın RNT polimerinə ötürülməsinə imkan verməkdədir. Bu özəlliklər hüceyrə strukturlarının yaradılması və işlədilməsi, eləcə də informasiyanın bir sonraki nəslə keçirilməsi kimi təməl proseslərin əsasını təşkil etməkdədir.DNT bir sonraki nəsil kişi sperması tərəfindən ötürülür. Qadınlarda yumurtalıqda DNT artıq mövcud olsada kişilərdə sprema özü DNT istehsal etmək qabiliyətinə malik deyildir buna gorədə Irsi xassələri ötürən DNT spermaya onurğa beyninin alt oma hissesəindən ötürülür Ribasomlarla daşınan bu irsi kod xayalara catdırıldıqdan sonra spermaya kecir ve nəslin irsi xususiyətləri nəsildən nəsilə ötürülür.
DNT-nin ən əsas rolu [[hüceyrə]]də uzun-müddətli informasiyanın saxlanılmasıdır. DNT ən önəmlisi [[gen]] olan bir sıra vahidlərə bölünür.
DNT molekulunun fiziki quruluşunun [[1953]]-cü ildə kəşfi biologiya elmi tarixində çevriliş nöqtələrindən birinə çevrilmişdir. Bu müstəsna kəşf üçün [[Fransis Krik]], [[Ceyms Uatson]], [[Mauris Uilkins]] [[1962]]-ci ildə Fiziologiya və Tibb üzrə [[Nobel mükafatı]]namükafatına layiq görülmüşlərdir.
 
Kimyəvi cəhətdən, DNT [[nukleotid]] deyilən vahidlərdən əmələ gələn uzun polimerdir. Hər bir nukleotid [[azotlu əsas]], şəkər ([[dezoksiroboza]]) və [[fosfat qrupu]]ndan meydana gəlir. DNT zincirinin omurğasını fosfat və şəkər qrupları əmələ gətirir, əsaslar isə ikili zincirin iç qismində digər tərəfdəki əsas ilə qarşı qarşıya duracaq şəkildədir. DNT molekulunun bu cür iki zincirli halı təbiətdə əksəriyyəti təşkil edir və spiral şəklini alaraq "ikili sarmal" adını almasına səbəb olmuşdur.
 
DNT molekulunda dörd növ azotlu əsas mövcuddur: [[adenin]], [[quanin]], [[timin]] və [[sitozin]]. Molekulun bir zincirindəki əsaslar digər zincirdəki əsaslar ilə komplementarlıq prinsipinə uyğun olaraq bağ meydana gətirməkdədirlər. Belə ki, adenin sadəcə timin ilə, quanin isə sadəcə sitozin ilə qoşalaşmaqdadır. Məhz bu xususiyyət DNT maddəsininin üzünün çıxarılmasına və məlumatın RNT polimerinə ötürülməsinə imkan verməkdədir. Bu özəlliklər hüceyrə strukturlarının yaradılması və işlədilməsi, eləcə də informasiyanın bir sonraki nəslə keçirilməsi kimi təməl proseslərin əsasını təşkil etməkdədir.
 
DNT molekulunun fiziki quruluşunun [[1953]]-cü ildə kəşfi biologiya elmi tarixində çevriliş nöqtələrindən birinə çevrilmişdir. Bu müstəsna kəşf üçün [[Fransis Krik]], [[Ceyms Uatson]], [[Mauris Uilkins]] [[1962]]-ci ildə Fiziologiya və Tibb üzrə [[Nobel mükafatı]]na layiq görülmüşlərdir.
 
== Bioloji funksiyaları ==
DNT, [[genetik kod]] vasitəsiylə nukleotidlərin ardıcıllığı şəklində saxlanılan genetik informasiyanın daşıyıcısıdır. [[Redublikasiya]] adlanan proses nəticəsində DNT özünün genetik olaraq tamamilə eynisi olan iki kopiasını yaratmaqdadır, beləcə molekulda saxlanılan ırsi informasiya yeni nəsillərə ötürüləbilməkdədir. DNT-dəki informasiyanın reallaşması genlerin ifadə edilməsi nəticəsində yəni [[transkripsiya (genetika)|transkripsiya]] və [[translyasiya]] adlanan proseslər nəticəsində olmaqdadır. Transkripsiya DNT əsasında RNT-nin yaradılması, translyasiya isə RNT əsasında [[zülal]]ların istehsalıdır.
 
Nukleotidlərin ardıcıllığında saxlanılar informasiya müxtəlif növ RNT tiplərinin yaranmasına yarayır: informasiya (qəlib, matriks) RNT ([[mRNT]]), ribosomal ([[rRNT]]) və nəqliyyat RNT ([[tRNT]]). Bütün RNT növləri zülal istehsalında rol almaqdadırlar. mRNT özündə yaradılacaq zülalın [[Amin turşusu|amin turşuları]] ardıcıllığı bilgisini saxlamaqdadır. rRNT ribosomun əsas tərkibində yer almaqdadır. tRNT isə amin turşularını ribosomdaki zülal quraşdırma aktiv mərkəzinə daşımaqdadır.
 
Bir qayda olaraq DNT [[Prokariot|prokariotlarda]] dairəvi şəkildə, [[Eukariot|eukariotlarda]] isə dairəvi olmayan düz molekul şəklində [[Xromosom|xromosomlarda]] tapılır. İnsanda nüvə DNT-si 46 parçadan ibarət olub təxminən 3 milyard əsas cütündən ibarətdir.
 
== Miniatür Məlumat bankı:DNT ==
DNT insan orqanizminin məlumat bankıdır. Ətrafınızdakı insanlara baxın və nə cür xüsusiyyətlərinin olduğunu bir anlıq düşünün. Bu insanlara aid göz rəngi, boyun uzunluğu, saç tipi və rəngi, səs tonu, dəri rəngi və s. kimi bütün məlumatlar DNT-lərində qeyd edilmişdir. Bu məlumat bankı həm içində yerləşdiyi hüceyrənin, həm də bədəndəki digər bütün hüceyrələrin quruluşları və ehtiyacları haqqında hər cür məlumatı da içində saxlayır.[[İnsan bədəni]] bir binaya bənzədilsə, bədənin ən incə təfərrüatına qədər nöqsansız plan və layihəsi, bütün texniki detalı ilə hər hüceyrənin nüvəsindəki DNT-də mövcuddur.
 
DNT hüceyrənin mərkəzində yerləşən nüvədə ciddi şəkildə qorunur. İnsan orqanizmində sayı 100 trilyona çatan hüceyrələrin diametrinin təxminən "millimetrin yüzdə biri" olduğu nəzərə alınsa, nə qədər kiçik yerdən bəhs edildiyi daha yaxşı başa düşülər. Bu möcüzəvi molekul yaradılışdakı mükəmməllik və fövqəltəbiiliyin açıq dəlilidir.DNT-dəki bu məlumatlar sadəcə fiziki xüsusiyyətləri müəyyənləşdirmir. Eyni zamanda hüceyrə və orqanizmdəki minlərlə müxtəlif hadisə və sistemə də nəzarət edir. Məsələn, insanın qan təzyiqinin aşağı, yuxarı və ya normal olması belə DNT-dəki məlumatlarla əlaqədardır.
 
Elm adamları insanın genetik quruluşu ilə bağlı məlumatların çoxluğunu vurğulamaq üçün fərqli ölçü vahidlərini ortaya qoyurlar. DNT-də qeyd olunmuş məlumatlar o qədər çoxdur ki, bunları kitab halında düşünsək və bu kitabları üst-üstə qoyduğumuzu fərz etsək, 70 metr hündürlükdə kitab yığını alınar. Elm adamları insanın gen xəritəsini makinada yazmağın müddətini də hesablaşmışlar və dəqiqədə 60 söz yazan bir şəxsin gündə səkkiz saat yazaraq bunu ancaq 50 ildə bitirəcəyini də qeyd etmişlər. Həm də qeyd etmişlər ki, DNT-dəki məlumatlarla 200-ə yaxın 500 səhifəlik dəftəri doldurmaq olar.
 
Gözlə görə bilmədiyimiz, diametri millimetrin milyardda biri qədər olan, atomların yan-yana düzülməsilə əmələ gəlmiş bir zəncirin belə bir məlumata və hafizəyə malik olması və bir canlının bütün həyati funksiyalarının bu məlumat əsasında baş verməsi açıq-aydın yaradılış həqiqətidir.
 
== Kəşf tarixi ==
 
[[Şəkil:Francis Crick.png|thumb|125px|right|Frensis Krik]]
 
 
DNT tarixdə ilk dəfə [[İsveçrə]]li həkim [[Fridrix Mişer]] tərəfindən 1869-cu ildə kəşf edilmişdir. Zülallar üzərində tədqiqat aparan Mişer, onlardan çox fərqli özəlliklərə sahib olan və sadəcə hüceyrə nüvəsində tapılan bir maddə diqqətini cəlb edincə bu yeni maddəyə nüvə mənasına gələn "nuklein" adını vermişdir. 1919-da [[Fobus Levene]] nukleotidin tərkibindəki azotlu əsas, şəkər və fosfatı aşkar eləyir. Ancaq Levenenin DNT-nin ümumi quruluşu haqqqında irəli sürdüyi səhv idi. O, DNT-nin nukleotidlərin fosfat qruplarının birləşməsi vasitəsiylə əmələ gələn qısa və sabit ardıcıllığa malik bir zincir olduğunu düşünmüşdür. 1937-ci ildə [[Villiam Osburi]] [[rentgen diffraksiya]] təcrübəsi ilə göstərir ki, DNT təkrarlanan quruluşa malikdir.
 
[[Frederik Qriffit]] 1928-də bu gün öz adıyla anılan [[Qriffit təcrübəsi]] ilə göstərdi ki, "hamar" və ölü [[Pneumococcus]] bakteriyaları ilə canlı və "hamar olmayan" bakteriyaları qarışdıraraq, Pneumococcusun "hamarlıq" xüsusiyyətləri bakteriyalar arasında köçürüləbilir. 1943-cü ildə [[Osvald Teodor Averi]], [[Kolin Makleod]] və [[Maklin Makkarti]] DNT-ni geenetik informasiyanın daçıyıcısı olaraq irəli sürdüklərində, Qriffit təcrübəsindəki "tranformasiya edən faktor"-nun DNT olduğunu göstərmiş oldular. 1953-cu ildə [[Alfred Hörşi]] və [[Marta Çeyz]] DNT-nin [[T2]] faj virusunun genetik maddəsi olduğunu göstərərək bir daha sübut etdilər ki, bu molekul irsiyyətdə mərkəzi rol oynamaqdadır.
 
[[Şəkil:DNA_orbit_animated.gif|frame|left|DNT-nin bir parçasının animasiyası. Əsaslar ortada qalan üfüqi molekullardır. <ref>[http://www.rcsb.org/pdb/cgi/explore.cgi?pdbId=1D65 PDB 1D65]-un döndürülməsi ilə əldə edilmişdir</ref>]]
 
1953-cü ildə [[Ceyms Uotson]] və [[Frensis Krik]], [[Rozalind Franklin]] tərəfindən əldə edilən rentqen diffraksiya şəkilləri və əsasların qoşalaşdığı fakrtlarına arxalanaraq ilk doğru model olaraq qəbul edilən ikili sarmal modelini irəli sürdülər. Bu kəşf ümumilikdə molekulyar biologiyada dönüm nöqtəsi olaraq qəbul edilir. Vatson və Krik modelinə eksperimental sübutlar olan başqa 5 məqalə də sözü gedən modelin təklif edildiyi məqalə ilə birlikdə Nature (Təbiət) elmi jurnalında dərc olunmuşdur. Bu məqalələrdən biri [[Rozalind Franklin]] və [[Raymond Qoslinq]]in Vatson-Krik modelini dəstəkləyən ilk rentqen diffraksiya təcrübəsidir. Franklinin ölümündən sonra 1962-ci ildə Vatson, Krik və [[Mauris Vilkins|Vilkins]] birlikdə Fiziologiya və Tibb Nobel mükafatına layiq görülürlər. Bu gün də Vatson və Krik modellərinə ən böyük eksperimental sübut olan Franklinin təcrübəsini yeterincə önəm vermədikləri haqqda danışılır. Vatson və Krik məqalələrində Franklinə təşəkkür belə etməmişlərdir.
 
Krik 1957-ci ildə halhazırda molekulyar biologiyanın təməl prinsiplərindən biri kimi qəbul edilən "mərkəzi doqma" aksiyomunu irəli sürür. Bu aksiyom zülalların RNT-dən, RNT-nin isə öz növbəsində DNT-dən istehsal olunduğunu və bu informasiya axışının tək yönlü olduğu prinsipidir. İkili sarmal quruluşunun gərəktirdiyi DNT-nin kopialanması mexanizmi 1958-ci ildə [[Meselson-Stahl təcrübəsi]] ilə aydınlğa qovuşduruldu. Krik və əməkdaşlarının informasiyanın DNT-də üst-üstə düşməyən, yəni ardıcıl [[kodon]] adı verilən üçlü əsas şəklində tutulduğunu irəli sürdükdən sonra, [[Har Qobind Korana|Korana]], [[Robert Holli|Holli]] və [[Marşal Varren Nirenberq|Nirenberq]] genetik şifrəni aşkarlamışlardır.
Anonim istifadəçi