İradə azadlığı: Redaktələr arasındakı fərq

Silinən məzmun Əlavə edilmiş məzmun
Redaktənin izahı yoxdur
Redaktənin izahı yoxdur
Sətir 1:
'''İradə azadlığı''' ({{lang-el|τὸ αὐτεξούσιον}} vəya {{lang-el2|τὸ ἐφ᾽ ἡμῖν}}, {{lang-la|liberum arbitrium}}) — şəraitdən asılı olmayaraq insanın seçimetmə imkanının olması.
{{vikiləşdirmək}}
'''İradə azadlığı''' — problemi hələ çox qədim zamanlardan insanları düşündürmüş və zaman-zaman bu problem haqqında düşünüb daşınanlar məsələyə müxtəlif prizmalardan yanaşaraq çeşidli münasibətlər bildirmişlər. Bu problem düşüncə tarixində ən mühüm və mübahisəli məsələlərdən biri kimi tarixə düşmüşdür. İradə azadlığı problemin qoyuluşu insanların təbii maraqlarıyla yanaşı həm də onlarda etdikləri əməllərə, atdıqları addımlara görə məsuliyyət daşıyıb daşımaması kimi çox vacib sosial-psixoloji məsuliyyət məsələsilə sıx bağlı olmuşdur. Bu səbədən də iradə azadlığı problemi istər müxtəlif fəlsəfi-ideoloji cərəyanlar arasında, istərsə də dinlərdə qızğın mübahisə obyektinə çevrilmişdir. Birincilər öz görüşlərində müəyyən əqli mülahizələrdən çıxış edirdilərsə, ikincilər əsas etibarilə ilahi buyruqlara, dini mətnlərə söykənmişlər. Bununla belə, bir sıra diniideoloji cərəyanlar öz görüşlərində dini prinsiplərlə yanaşı əqlin mühakimələrinə də geniş yer vermişlər.
 
İradə azadlığı problemi hələ çox qədim zamanlardan insanları düşündürmüş və zaman-zaman bu problem haqqında düşünüb daşınanlar məsələyə müxtəlif prizmalardan yanaşaraq çeşidli münasibətlər bildirmişlər. Bu problem düşüncə tarixində ən mühüm və mübahisəli məsələlərdən biri kimi tarixə düşmüşdür. İradə azadlığı problemin qoyuluşu insanların təbii maraqlarıyla yanaşı həm də onlarda etdikləri əməllərə, atdıqları addımlara görə məsuliyyət daşıyıb daşımaması kimi çox vacib sosial-psixoloji məsuliyyət məsələsilə sıx bağlı olmuşdur. Bu səbədən də iradə azadlığı problemi istər müxtəlif fəlsəfi-ideoloji cərəyanlar arasında, istərsə də dinlərdə qızğın mübahisə obyektinə çevrilmişdir. Birincilər öz görüşlərində müəyyən əqli mülahizələrdən çıxış edirdilərsə, ikincilər əsas etibarilə ilahi buyruqlara, dini mətnlərə söykənmişlər. Bununla belə, bir sıra diniideoloji cərəyanlar öz görüşlərində dini prinsiplərlə yanaşı əqlin mühakimələrinə də geniş yer vermişlər.
==Fridrix Nitşenin İradə azadlığı və fikir azadlığı haqqında fikirləri==
 
== Xarici keçidlər ==
İradə azadlığı özü-özlüyündə Fikir Azadlığından başqa bir şey deyil, eyni yolla da Fikirlərin Azadlığı kimi məhdudlaşır. Fikir İdeya Çevrəsinin sərhədlərindən kənara çıxa bilməz, lakin ideya sərhədlərinə əldə edilmiş nöqteyi-nəzərlə təsir edə və onun inkişafı ilə beyinin quruluşundan asılı olmayaraq böyüyə bilər. Eynilə, iradə azadlığı da artma qabiliyyətinə malikdir, lakin bu sərhədlər hüdudlanır. Başqa məsələ isə iradənin əsər daxilinə salınmasıdır; burdakı imkan fatalistik ölçülür.
*[http://kitab.az/cgi-bin/catlib2/item.cgi?lang=az&item=20040212093923417]
*[http://poladzade.info/?p=2834]
 
[[Kateqoriya:Etika]]
İnsanın fatumu (red: tale) güzgüdə onun şəxsiyyətini əks etdirdiyi halda, fərdi iradə azadlığı və fərdi fatum böyüyən iki opponentlərdir (red: rəqiblərdir). Biz aşkar etmişik ki, bir fatuma inanan xalqlar gücləri və iradə möhkəmlikləri sayəsində fərqləndikləri halda, onların əksinə olaraq, ”baş verən, qoy, baş versin, Tanrı hər şeyi yaxşı edib” kimi düzgün olmayan xristian prinsiplərinin onları alçaldıcı şərtlərlə idarə etməklərinə imkan verən qadınlar və kişilər var. Ümumiyyətlə, “Tanrı iradəsinə itaət” və “Barışma” (red: vəziyyətlə barışma) alın yazısına qarşı çıxamamaq üçün qorxaqlıq örtüyündən başqa bir şey deyil.
[[Kateqoriya:İradə azadlığı|*]]
[[Kateqoriya:Dini fəlsəfə]]
[[Kateqoriya:Psixofiziologiya]]
 
{{Link FA|sv}}
Əgər sərhədləri müəyyən edən Fatum hələ də iradə azadlığından güclüdürsə, onda biz iki şeyi unutmamalıyıq ki, birinci, Fatum abstrakt anlayışdır, substansiyasız gücdür; ki, fərd üçün yalnız bir fərdi fatum var; ki, Fatum hadisələr zəncirindən başqa bir şey deyil; ki, insan dərhal fəalliyətə başlayır və öz şəxsi hadisəsini yaradır, öz şəxsi fatumunu təyin edir; ki, insanların qarşılaşdıqları hadisələr şüurlu ya da şüursuz şəkildə çağrılır və onlarla (red: insanlarla) baş verməlidirlər. Amma insanların fəaliyyəti ilk olaraq doğuşla deyil, artıq embrion olanda, bəlkə də kim deyə bilər, Valideynlərində və Ulu-valideynlərində başlayır.
{{Link GA|da}}
{{Link GA|es}}
 
[[an:Libre albitrio]]
Siz hamınız, hansılar ki, Ruhun ölümsüzlüyünə inanırsınız, həmçinin Ruhun əvvəlcədən var olmasına inanmalısınız, əgər siz ölümlü bir şeydən ölümsüz bir şeyi aşkar etməyə imkan vermək istəmirsinizsə, siz ruhun bu cür mövcudluğuna inanmalısınız, siz ruhun havada dalğalanmasına imkan vermək istəməyəndə, o nəyahət bədəndə dustaq edilir. Hindu deyir: Fatum bizim mövcudluğun əvvəlki vəziyyətində başlamış “Məgər”dən başqa bir şey deyil.
[[ar:حرية الإرادة]]
 
[[bat-smg:Liousa valė]]
Nəyə əsaslanaraq inkar edilir ki, insan yaradılışdan bəri şüurlu şəkildə fəaliyyət göstərməyib? Tam inkişaf etməmiş uşaq təfəkkürünə? Biz bundan sonra iddia edə bilmərik ki, bizim fəaliyyətlərimiz həmişə bizim şüurumuz ilə əlaqədədir?
[[be:Свабода волі]]
 
[[be-x-old:Свабода волі]]
Emerson da deyir:
[[bg:Свободна воля]]
 
[[bs:Slobodna volja]]
Fikir onu ifadə edən şeylərlə birləşdirilir.
[[ca:Lliure albir]]
 
[[cs:Svobodná vůle]]
Ümumiyyətlə, əgər bizim içimizdə uyğun sim yoxdursa, bizə səs toxuna bilər? Ya da başqa cür ifadə: əgər bizim beynimizi bir Huş işğal edisbə, biz bir təəssüratı beynimizdə qəbul edə bilərik?
[[cy:Ewyllys rydd]]
 
[[da:Fri vilje]]
Azad iradə həm də yalnız Abstraktdır və Qabiliyyət mənasını verir, əməllər təfəkkürü, biz Fatum deyəndə Prinsiplər anlayanda şüursuz hərəkətlərə yönəlirik. Əməllər eyni zamanda ruhun fəaliyyətini də ifadə edir, iradə istiqaməti, hansını ki, biz özümüz gözümüzdə hələ obyekt kimi tutmağa eytiyac duymuruq. Şüurlu əməllərlə biz, şüursuz əməllərimizdə olduğu kimi, təəssüratların bizi idarə etməsinə imkan verə bilərik, lakin həmçinin də az. İnsanlar xöşbəxt bi hadisə zamanı tez-tez deyirlər: Təsadüfən üzləşmişdim. Haqlı olmağı üçün heç bir yola ehtiyacı yoxdur. Ruhun fəaliyyətinə bizim kabuslu gözlərimizlə baxmayanda da, o davam edir və həmçinin böyümür.
[[de:Freier Wille]]
 
[[en:Free will]]
Eyni cür, parlaq günəşli havada gözlərimizi bağlayanda günəşin bizim üçün parlamadığını düşünürük. Amma onun gözlərimizə təsiri, onun canlandırıcı işığı, onun yumşaq iştiliyini də eşitmirik, məgərçi, biz onu da ağılla dərk etmirik.
[[eo:Libera volo]]
 
[[es:Libre albedrío]]
Biz şüursuz hərəkətlər anlayışını yalnız keçmiş təəssüratın özünüidarəetməsi kimi qəbul etməsək, bizim üçün Fatum və azad İradə arasındakı ciddi fərq itir və hər iki anlayış Fərdilik ideyasına bulanırlar.
[[et:Vaba tahe]]
 
[[eu:Erabakimen aske]]
Fərd orqanik olmayan şeylərdən nə qədər uzaqlaşarsa və nə qədər öz biliyini genişləndirərsə, o qədər seçilən, o qədər rəngli tərkibli olacaq. Avtomatiklik, daxili güc və xarici təəssürat, onun inkişaf qolları, onlar İradə azadlığı və Fatumdan başqa nədirlər?
[[fa:اختیار]]
 
[[fi:Vapaa tahto]]
İradə azadlığında fərd üçün fərqlənmə, bütöv olandan ayrılma, mütləq mədudiyyətsizlik prinsipləri mövcuddur; lakin Fatum insanları ümumi inkişaflı orqanik bağlılığa oturdur, onu məcbur edir, ona və əksqüvvəli inkişafın azadlığına sahib olmağa çalışır; fatumsuzluq, absolut İradə azadlığı insanları Tanrı edərdi, bir avtomatın fatalistik prinsipi kimi.
[[fr:Libre arbitre]]
==istinadlar==
[[gan:自由意志]]
[http://kitab.az/cgi-bin/catlib2/item.cgi?lang=az&item=20040212093923417]
[[gl:Libre albedrío]]
[http://poladzade.info/?p=2834]
[[he:בחירה חופשית]]
[[hi:मुक्त कर्म]]
[[hr:Slobodna volja]]
[[hu:Szabad akarat]]
[[id:Kehendak bebas]]
[[ilo:Nawaya a nakem]]
[[io:Arbitrio]]
[[is:Frjáls vilji]]
[[it:Libero arbitrio]]
[[ja:自由意志]]
[[kk:Ерік бостандығы]]
[[ko:자유의지]]
[[ku:Azadî (felsefe)]]
[[la:Liberum arbitrium]]
[[lt:Laisva valia]]
[[lv:Gribas brīvība]]
[[ml:സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛ]]
[[ms:Tekad bebas]]
[[ne:मुक्त कर्म]]
[[nl:Vrije wil]]
[[nn:Fri vilje]]
[[no:Fri vilje]]
[[oc:Liure arbitri]]
[[pl:Wolna wola]]
[[pms:Lìber volèj]]
[[pnb:آپنی مرضی]]
[[pt:Livre-arbítrio]]
[[ro:Liber arbitru]]
[[rue:Слободна воля]]
[[sah:Дьулуур көҥүлэ]]
[[sh:Slobodna volja]]
[[simple:Free will]]
[[sk:Slobodná vôľa]]
[[sl:Svobodna volja]]
[[sq:Dëshira e lirë]]
[[sr:Слободна воља]]
[[sv:Fri vilja]]
[[sw:Uhuru wa nafsi]]
[[ta:தன்விருப்புக் கொள்கை]]
[[tr:Özgür irade]]
[[uk:Свобода волі]]
[[ur:آزادئ ارادہ]]
[[vi:Tự do ý chí]]
[[war:Lugaring nga pagboot]]
[[yi:בחירה]]
[[zh:自由意志]]
[[zh-min-nan:Chū-iû ì-hiòng]]