"Alınma sözlər" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

3.739 bayt əlavə edildi ,  7 il öncə
k
Reverted 1 edit by 91.191.201.5 (talk) identified as vandalism to last revision by Sortilegus. (TW)
(Səhifənin bütün məzmununun silinməsi)
k (Reverted 1 edit by 91.191.201.5 (talk) identified as vandalism to last revision by Sortilegus. (TW))
Dilimizdəki sözlər mənşəyinə görə iki qrupa bölünür: '''əsl Azərbaycan sözləri, alınma sözlər.'''
 
Dilimizdəki sözlərin böyük əksəriyyəti xüsusilə, '''say''' (''sıfır, həşdat, milyon, milyard, trilyon'' istisnadır), '''əvəzlik''' və '''fellərin''' hamısı Azərbaycan mənşəlidir.
Başqa xalqlarla müəyyən əlaqələr nəticəsində dilimizə çoxlu alınma söz keçmişdir, onlar iki qrupa bölünürlər:
 
'''1) Ərəb və fars dillərindən alınma sözlər'''
 
'''2) Avropa dillərindən alınma sözlər'''
 
 
Birinci qrupa daxil olan alınma sözlərin çoxu fəal ümumişlək sözlərdir və onları əsl Azərbaycan sözlərindən fərqləndirmək çətindir. Alınma sözləri müəyyən etmək üçün aşağıdakı qaydaları bilmək lazımdır. Bu qaydalar dilimizdə olan alınma sözlərin əsas göstəriciləridir:
 
1. Sözdə iki saitin yanaşı işlənməsi: ''ailə, maneə, müavin, mətbəə, səadət'' və s.
 
2. Sözün əvvəlində iki qoşa samitin birgə işlənməsi: ''stəkan, plan, prospekt, şkaf'' və s.
 
3. Sözdə uzun tələffüz olunan saitin işlənməsi: ''elan, təlim, mötərizə, Xalid, Natiq'' və s.
 
4. Sözün '''"r"''' samiti ilə başlanması: ''rəf, rütbə, rəndə, rayon, Rza, rəssam'' və s.
 
5. Sözün əvvəlində, ortasında, istərsə də sonunda '''"j"''' samitinin işlənməsi: ''jurnal, müjdə, əjdaha, ekipaj'' və s.
 
6. Daxilində təkrar olunan qoşa samitli sözlər alınmadır: ''qüvvə, molla, bənna, mədəniyyət, professor'' və s.
 
7. Vurğusu son hecaya düşməyən sözlər (əsl Azərbaycan sözlərində vurğu sonuncu hecaya düşməlidir. '''Bi`ldir, ba`yaq, dü`nən, ne`cə, ni`yə, a`ncaq, ya`lnız, sa`nki''' kimi əsl Azərbaycan sözləri istisnadır): ''ka`mera, filo`sof, metafora'' və s.
 
8. Sözdə ahəng qanunun pozulması ('''elat, ilğım, ilıq, işıq, inam, ildırım, işartı''' və s. kimi əsl Azərbaycan sözləri istisnadır).
 
9. Sonu '''–at(-ət)''' şəkilçisi ilə bitən sözlər: ''hesabat, təxribat, heyvanat, təlimat'' və s.
 
10. '''la-, na-, bi-, ba-, a-, anti-''' önşəkilçiləri ilə dilimizə daxil olan sözlər ('''natəmiz, nadinc, nakişi''' istisna olaraq milli mənşəlidir): ''laməkan, naxələf, biqeyrət, baməzə, anormal, antifaşist''.
 
11. Sonu qoşa samitlə bitən təkhecalı sözlər: ''hədd, sədd, sirr, hiss, həzz, fənn'' və s.
 
12. Dilimizdə təhsil və dinlə bağlı olan sözlərin böyük əksəriyyəti ərəb və fars dillərindən alınma sözlərdir: ''lövhə, tabaşir, məktəb, dərs, dəftər, məktub, Allah, müsəlman, islam, peyğəmbər, cənnət, mələk'' və s.
 
13. Kökündən dəyişən sözlər (fleksiyaya uğramış sözlər):
''elm-alim-üləma
eşq-aşiq-məşuq-məşuqə
nəzm-nizam-Nizami-Nazim-mənzum''
 
14. Bütün apostroflu sözlər ərəb mənşəlidir (dilimizdən apostrof işarəsi çıxarılsa da, klassiklərimizin əsərlərində apostroflu sözlər saxlanılır): ''ə`la, sün`i, bə`zi, bə`zən, məs`ul, mə`na, mö`təbər, mə`lum'' və s.
 
15. Sonu '''o, ö, e''' saitləri ilə bitən sözlər alınmadır: ''kino, büro, Nitşe'' və s.
 
 
'''P.S''' Bizim dildən də başqa dillərə alınma Azərbaycan sözləri keçmişdir:
 
'''Farslarda:''' ''ordu, bağ, boran, boşqab''
 
'''Ruslarda:''' ''kərpic(кирпич), ütü(утюг), ocaq(очаг), sandıq(сундук), qarpız(арбуз), karandaş'' və s.
 
 
Alınma sözlərin bir çoxunun dilimizdə qarşılığı var. Ancaq, bu nitqdə alınma sözlərdən qaçmağa əsas vermir. Alınma sözlər dilimizi zənginləşdirir, fikrin dəqiq, ifadəli çatdırılmasına yardımçı olur.
 
[[Kateqoriya:Dilçilik]]
135

edits