"Azıx mağarası" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Ölçüdə dəyişiklik yoxdur ,  7 il öncə
k
aqil
k (aqil)
{{Seçilmiş məqalə}} {{Mağara |Adı = Azıx mağarası |Yerli adı = az/Azıx mağarası |Təsvir = Azokh Cave4.jpg |İzah = Azıx mağarasının girişi |lat_dir = N|lat_deg =39.619189 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg =46.988603 |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Ölkə = Azərbaycan |Vilayət = [[Dağlıq Qarabağ]] |Rayon = [[Xocavənd]] |Kənd = Azıx |Dərinliyi = |Amplitudu = 25 |Uzunluğu = 600 |Dövrü = Paleolit, Mezolit |Kəşf ili = 1960 |Tipi = karst |Aid suxurlar = əhəng daşı |Giriş sayı = 7 |Mürəkkəblik kateqoriyası = 1 |Ziyarətçilər üçün əlçatılan = |İşıqlandırma = |Vəziyyəti = məlum deyil |İşğal = 1992 ci ildən işğal altında |Sayt = |Commonsda kateqoriya = Azykh cave }} '''Azıx mağarası''' — [[Azərbaycan]]ın cənub-qərbindəki [[Kiçik Qafqaz]] sıra dağlarının cənub-şərq yamacında yerləşən, Qarabağın Quruçay dərəsində, [[Quruçay]] çayının sol sahilində, çaydan 3 km aralıda, Quruçayın müasir yatağından 200-250 metr yüksəklikdə yerləşir. [[Xocavənd rayonu]] ərazisində, rayonun [[Azıx (Xocavənd)|Azıx]] və [[Salaketin]] kəndləri arasında, dəniz səviyyəsindən 1400 metr hündürlükdə yerləşən mağara kompleksidir. Azıx mağarasının sahəsi 800 kv km-dir. Burada uzunluğu 600 metrə qədər uzanan 8 dəhliz vardır. Dəhlizlərin bəzilərinin hündürlüyü 20-25 metrə qədərdir. Azıx mağarası [[Daş dövrü]] insanlarının yaşayış yeri kimi məşhurdur. Mağara [[1960]]-cı ildə [[Məmmədəli Hüseynov]]un rəhbərliyi ilə [[AMEA]]-nın ''"Paleolit Arxeoloji Ekspedisiyası"'' tərəfindən aşkar olunmuşdur. Aparılmış tədqiqat işləri zamanı on mədəni təbəqə aşkarlanmışdır. Mağarada [[Quruçay mədəniyyəti]], [[Aşel mədəniyyəti]] və [[Mustye mədəniyyəti]] dövründə yaşayış olduğu müəyyən edilmişdir. [[1968]]-ci ilin iyununda [[Məmmədəli Hüseynov|M.M.Hüseynovun]] rəhbərliyi altında [[Paleolit]] arxeoloji ekspedisiyası Azıx düşərgəsinin V təbəqəsinin IV horizontunda apardığı arxeoloji qazıntılar zamanı bir neçə daş məmulatı ilə birlikdə ibtidai insana məxsus çənə aşkar olunmuşdur. Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin orta [[Aşel mədəniyyəti]]nə aid təbəqəsindən tapılmış ibtidai insana məxsus olan çənə üzərində professor [[Dəmir Hacıyev|D.V.Hacıyev]] uzun müddət elmi tədqiqat işləri aparmışdır. == Mağaranın kəşfi == === Fon === [[1918]]-[[1953]]-cü illərdə [[Azərbaycan Respublikası]] ərazisində aparılan arxeoloji kəşfiyyat və qazıntı işləri zamanı ölkə ərazisinin qədim keçmişinə aid yüzlərlə maddi mədəniyyət abidələri qeydə alınmışdır. Lakin həmin abidələr içərisində [[Daş dövrü]]nə aid heç bir arxeoloji abidə qeydə alınmamışdır<ref name="Huseynov85">М. М. Гусейнов – Древний палеолит Азербайджана, Баку, 1985</ref>. Hətta [[1881]]-ci ildə [[Tiflis]] şəhərində keçirilən V Arxeoloji Qurultayda [[Zaqafqaziya]] və o cümlədən [[Azərbaycan]] ərazisində ibtidai insan düşərgələri olmadığı haqqında qərar çıxarılmışdır<ref name="Huseynov75">Археология Aзербарджана (каменныи век), АГУ, 1975</ref>. [[1950]]-ci illərin əvvəllərindən başlayaraq [[AMEA|Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası]] Azərbaycan ərazisində Daş dövrü abidələrinin öyrənilməsi üçün xüsusi plan hazırlamışdır. Bu plana uyğun olaraq, [[1953]]-cü ildə Daş dövrü üzrə görkəmli alim [[Sergey Zamyatnin|S.N.Zamyatnin]] SSRİ Elmlər Akademiyası Arxeologiya İnstitutu tərəfindən [[Bakı]]ya dəvət olunmuşdur. [[1953]]-cü ilin payızında Azərbaycan Elmlər Akademiyasında Paleolit dövrü üzrə ilk dəfə olaraq arxeoloji kəşfiyyat işlərinə başlanmışdır. S.Zamyatninlə birlikdə [[Məmmədəli Hüseynov|M.Hüseynov]] 1953-cü il noyabrın 1-dən 30-dək Azərbaycanın [[Şamaxı]], [[Mərəzə]] və [[Qazax]] rayonları ərazisində arxeoloji kəşfiyyat işləri aparmışlar.<ref>М. М. Гусейнов – Азыхская пещера – крупный карст и древнейшая стойанка в Азербайджане, ДАН АзССР, 1965, №11</ref> [[1953]]-cü ilin payızında [[Damcılı mağarası|Damcılı düşərgəsi]]ndə aparılan arxeoloji kəşfiyyat işləri zamanı tapılmış arxeoloji və paleontoloji tapıntılar burada Daş dövrü insanlarının məskunlaşmasını söyləməyə imkan vermişdir.<ref>Замятнин Сергей Николаевич - Разведка по каменному веку в Азербайджане осенью 1953 г. // Труды Института истории АзССР. Баку, 1958. С. 5-19</ref> Azərbaycan Respublikası ərazisində Daş dövrü düşərgələrini müəyyən etmək məqsədilə [[1956]]-cı ildə [[Azərbaycan Tarix Muzeyi|Elmlər Akademiyasının Tarix muzeyində]] M. M. Hüseynovun rəhbərliyi altında Paleolit arxeoloji ekspedisiyası təşkil olundu. [[1956]]-[[1958]]-ci illərdə [[Məmmədəli Hüseynov|M.M.Hüseynovun]] rəhbərliyi altında Paleolit arxeoloji ekspedisiyası [[Qazax]] rayonu ərazisində olan [[Damcılı mağarası|Damcılı]] mağara düşərgəsində arxeoloji qazıntı işləri apardı.<ref name="Huseynov75"/> [[1958]]-ci ilin yay fəslində M.M.Hüseynovun rəhbərliyi altında Paleolit arxeoloji ekspedisiyası Qazax rayonu ərazisində kəşfiyyat işləri aparmışdır. Aparılan arxeoloji kəşfiyyat işləri zamanı [[Daş dövrü]]nə aid yeni bir düşərgə qeydə alınmışdır. Mağara düşərgəsi [[Qazax]] rayonunun [[Daşsalahlı]] kəndi yaxınlığında olduğu üçün ona [[Daşsalahlı mağarası]] adı verilmişdir. Aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı Daşsalahlı mağara düşərgəsindən tapılmış daş məmulatının texniki və tipoloji xüsusiyyətlərinə əsasən onların orta Paleolit dövründə hazırlandıqlarını söyləmək olmuşdur<ref name="Huseynov75"/>. [[1958]]-ci ilin iyul ayında [[SSRİ EA]]-nın Qafqaz arxeoloji ekspedisiyası qısamüddətli kəşfiyyat işləri zamanı rayonun [[Yuxarı Salahlı]] kəndi yaxınlığında [[Mustye mədəniyyəti]]nə aid açıq düşərgə qeydə almış və oradan əmək alətləri tapmışdı<ref>Любин Василий Прокофьевич - Нижнепалеолитические памятники Юго-Осетии // МИА. 79. 1960</ref>. === Mağaranın kəşf olunması === [[1960]]-cı ilin iyun-iyul aylarında [[məmmədəli Hüseynov|M.M.Hüseynovun]] rəhbərliyi altında Paleolit arxeoloji ekspedisiyası [[Qarabağ]] ərazisində kəşfiyyat işləri aparmışdır. Kəşfiyyat işləri Qarabağın [[Quruçay]] və [[Köndələnçay]] vadilərində və ona yaxın ərazilərdə aparılmışdır.<ref>М. М. Гусейнов - Новые археологические данные о Гуручайскойкультуре пещеры Азых а АзССР//ИАН АзССР, серия истории, философии, права, 1980, №3</ref> Aparılan arxeoloji kəşfiyyat işləri zamanı Quruçayın sol sahilində Azıx və [[Tağlar mağarası|Tağlar]] düşərgələri qeydə alınmışdır.<ref name="AMEA">[http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/eb-az_05092012_07.pdf Azərbaycan arxeologiyası, altı cilddə, I cild, Bakı, 208]</ref> Azıx paleolit düşərgəsi [[Qarabağ]]ın ən mənzərəli və səfalı guşəsində, [[Tuğ]] çökəkliyində, [[Quruçay]]ın sol sahilində, dəniz səviyyəsindən 900 m, çayın müasir yatağından 100-120 m yüksəklikdə, [[Füzuli]] şəhərindən 16 km aralıda yerləşir.<ref>М. М. Гусейнов, А. К. Джафаров - Палеолит Азербайджана, Элм, 1986</ref> Azıx qədim insan düşərgəsində aparılan arxeoloji tədqiqat işlərində ilk vaxtlar ancaq Azərbaycan alimləri iştirak edirdilər. Lakin sonralar çoxtəbəqəli paleolit düşərgəsində aşkar olunmuş maddi mədəniyyət qalıqlarının zənginliyi, burada kompleks şəkildə arxeoloji qazıntı işlərinin aparılmasını gərəkliyini ortaya çıxardı. Ona görə də Azıx paleolit düşərgəsində arxeoloqlarla yanaşı, paleontoloqlar, paleogeoloqlar, paleogeomorfoloqlar, paleoantropoloqlar və digər elm sahələrinin mütəxəssisləri tədqiqat işləri aparmağa başladılar. Azıxda elmi tədqiqatlar aparan [[Məmmədəli Hüseynov|M.M.Hüseynov]], [[Dəmir Hacıyev|D.V.Hacıyev]], Ə.V.Məmmədov, N.Ş.Şirinov, [[Əsədulla Cəfərov|Ə.Q.Cəfərov]], A.A.Veliçko, S.D.Əliyev, M.B.Süleymanov və başqa alimlərin fəaliyyəti nəticəsində [[Paleolit dövrü]]nün ayrı-ayrı inkişaf mərhələlərinə aid zəngin elmi materiallar aşkar edilmişdir. == Tədqiqi == === 1960-1973-cü illər === [[Şəkil:Mammadali Huseynov in Azykh cave.jpg|thumb|200px|right|''[[Məmmədəli Hüseynov|M. Hüseynov]]'' Azıx mağarasında tədqiqatların ilk mərhələsində.]] [[1960]]-[[1973]]-cü illəri əhatə edən I mərhələdə aparılan arxeoloji qazıntı işləri zamanı Azıx paleolit düşərgəsinin çöküntülərində 6 mədəni təbəqə qeydə alınmışdır. Düşərgənin I və II təbəqələrində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı [[Orta əsrlər]], [[Tunc dövrü|tunc]] və [[Eneolit dövrü|Eneolit]] dövrlərinə aid maddi mədəniyyət qalıqları tapılmışdır.<ref name="Huseynov75"/> Azıx paleolit düşərgəsinin III təbəqəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı orta [[Paleolit dövrü]]nə aid daş məmulatı və fauna qalıqları tapılmışdır. Azıx mağarasının IV təbəqəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı maddi mədəniyyət nümunələri qeydə alınmamışdır. Ona görə də bu təbəqə lal təbəqə adlanır. Azıx paleolit düşərgəsinin V-VI təbəqələrində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı qədim, orta və son [[Aşel mədəniyyəti]]nə aid zəngin maddi mədəniyyət qalıqları tapılmışdır.<ref>М. М. Гусейнов – Азыхская пещера – многослойный памятник ашельского периода в СССР, АО 1971, М., 1972</ref> [[1968]]-ci ilin iyun ayında [[Məmmədəli Hüseynov|M.M.Hüseynovun]] rəhbərliyi altında ''Paleolit arxeoloji ekspedisiyası'' Azıx düşərgəsinin V təbəqəsinin III layında daş məmulatı və heyvan sümükləri ilə bərabər [[Azıxantrop|qədim insana]] məxsus alt çənə aşkar etmişdir.<ref>Г. И. Лазуков - Природа и древний человек: основные этапы развития природы палеолитического человека и его культуры на территории СССР в плейстоцене, Мысль, 1981, С. 71-72 <blockquote>'''Азыхская стоянка''' (Нагорно-Карабахская авт. обл., долина р. Кур укай), открытая М.М.Гусейновым, расположена на высоте 1400 м над уровнем моря. Обнаружено два [[Mustye mədəniyyəti|мустьерских]] и два [[Aşel mədəniyyəti|ашельских]] культурных слоя. Верхний ашельский слой содержит рубила, грубые скребла, остроконечники, нижний слой более архаичен. В нем найдены грубые рубила, чопперы и галечные орудия. В верхнем (?) слое найден фрагмент нижней челюсти архантропа…</blockquote></ref> Azıx düşərgəsindən tapılmış qədim insana məxsus olan alt çənənin elmi tədqiqi ilə professor [[Dəmir Hacıyev|D.V.Hacıyev]] məşğul olmuşdur. D.V.Hacıyevin apardığı elmi tədqiqatlar zamanı çənənin ibtidai insana məxsus olması müəyyən edilmiş və tapıntıya [[Azıxantrop]] tipli ibtidai insan adı verilmişdir.<ref>Д. В. Гаджиев, М. М. Гусейнов – Первая для СССР находка ашельского человека (Азербайджан, Азыхская пещера)//Учен. зап. Азгосмединститута, 1970, т. 31 </ref> === 1974-1985-ci illər === [[Şəkil:Azıxda tədqiqatlar.jpg|thumb|180px|left|[[Məmmədəli Hüseynov]] Azıx mağarasında tədqiqatlar zamanı]] Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsində [[1974]]-[[1985]]-ci illərdə M.M.Hüseynovun rəhbərliyi altında kompleks şəkildə II mərhələdə arxeoloji qazıntı işləri aparılmışdır.<ref name="Huseynov80">М. М. Гусейнов – Исследования в Азыхской пещере, АО 1979, М., 1980</ref> Düşərgədə II mərhələdə aparılan arxeoloji tədqiqat işlərinin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, burada tədqiqat işləri VI təbəqədən aşağıda yerləşən çöküntülərdə aparılmış və 4 yeni arxeoloji təbəqə qeydə alınmışdır.<ref>М. М. Гусейнов - Новые археологические данные о Гуручайской культуре пещеры Азых а АзССР//ИАН АзССР, серия истории, философии, права, 1980, №3</ref> [[1974]]-[[1975]]-ci illərdə Azıx düşərgəsində yeni müəyyən olunmuş VII-VIII-IX və X təbəqələrində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı mühüm elmi əhəmiyyətə malik maddi mədəniyyət nümunələri tapılmışdır.<ref name="Huseynov85"/> Maddi mədəniyyət qalıqları arasında əsas yeri çaydaşılarından hazırlanmış kobud çapma alətləri tutur. Daş məmulatı ilə birlikdə daşlaşmış heyvan sümükləri də qeydə alınmışdır.<ref name="Huseynov85"/> Aparılan kompleks elmi tədqiqatlar zamanı Azıx paleolit düşərgəsinin VII-X təbəqəsindən tapılmış daş məmulatının dünya arxeologiyasında oxşarı olmadığı və bunların tamamilə yeni bir arxeoloji mədəniyyətə məxsus olması müəyyən edilmiş və bu mədəniyyətə [[Quruçay mədəniyyəti|Quruçay arxeoloji mədəniyyəti]] adı verilmişdir.<ref name="Huseynov85"/> Azıx paleolit düşərgəsinin VII-X təbəqələrində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı 212 ədəd daş məmulatı tapılmışdır. Daş məmulatının texniki və tipoloji xüsusiyyətlərinin elmi tədqiqi zamanı Quruçay arxeoloji mədəniyyətinin bir neçə inkişaf mərhələsi olması müəyyən edilmişdir.<ref>М. М. Гусейнов - Древний палеолит Азербайджана: культура Куручай и этапы ее развития : 1,500,000-70 тысяч лет назад, Элм, 1985</ref> === İNTAS-2000 === Azərbaycanın daş dövrü düşərgələrindən tapılmış maddi mədəniyyət qalıqlarının bəşər sivilizasiyasının tarixini tədqiq etmək üçün əvəzsiz arxeoloji mənbələr olduğunu əsas tutan [[Fransa]], [[İtaliya]], [[İspaniya]], [[Rusiya]], [[Azərbaycan]] və [[Gürcüstan]] alimləri [[2001]]-ci ildə Beynəlxalq İNTAS-2000 adlı proqram hazırlamışlar. Proqram 2001-ci ilin iyul ayında Fransanın [[Totavel]] şəhərində keçirilən beynəlxalq elmi konfransda təsdiq olunmuşdur.<ref name="AMEA"/> Həmin proqrama uyğun olaraq Ə.Q.Cəfərov Fransanın İnsan Paleoantologiya İnstitutu və Avropa Arxeoloji Tədqiqatlar Mərkəzində Azərbayanın paleolit düşərgələrinin maddi mədəniyyət qalıqları haqqında elmi məruzələrlə çıxış etmişdir. Məruzələrə Azıx, Tağlar və digər paleolit düşərgələrinin arxeoloji və paleoantoloji tapıntıları şərh edilmiş, azıxantropun çənə sümüyünün qalığının isə [[Qafqaz]] və [[Yaxın Şərq]]də ən qədim paleoantropoloji tapıntı olduğunu bildirmişdir.<ref name="AMEA"/> [[2002]]-ci ildə sentyabrın 7-dən oktyabrın 1-dək Beynəlxalq İNTAS-2000 proqramına uyğun olaraq Avropa ölkələrindən 22 görkəmli alim başda professor Henri dö Lümley ({{lang-fr|[http://fr.wikipedia.org/wiki/Henry_de_Lumley Henry de Lumley]}})olmaqla Bakıya gəlib çoxtəbəqəli Azıx, [[Tağlar mağarası|Tağlar]], [[Qazma mağarası|Qazma]] və digər düşərgələrdən tapılmış maddi mədəniyyət qalıqları ilə tanış olmuş və bu tapıntıların dünya arxeologiya, paleontologiya və paleoantropologiya elmləri üçün müstəsna elmi əhəmiyyəti olduğunu yekdilliklə qeyd etmişlər.<ref>[http://www.azerbaijan.az/_History/_Ancient/ancient_02_e.html Paleolitic camps of Azerbaijan]</ref> === 2001-2009-cu illər === [[Şəkil:Azokh Cave.jpg|right|thumb|250px|[[2009]]-cu ildə Azıx mağarasında arxeoloji qazıntılar.]] 2001-ci ildən etibarən Azıx mağarasında [[İngiltərə]], [[İspaniya]], [[İrlandiya]] və [[Ermənistan]]dan olan beynəlxalq tədqiqatçılar qrupu [[İspaniya]]nın [[Madrid]] şəhərində yerləşən Təbiət Elmləri Milli Muzeyinin əməkdaşı Yolanda Fernandez-Jalvo<ref>[http://en.scientificcommons.org/55489167 Fernández Jalvo, Y., et al. - Azokh caves excavations 2002-2006 : middle upper Palaeolithic transition in Nagorno-Karabagh (2009), ScientificCommons, 2009]</ref> və [[Ermənistan Milli Elmlər Akademiyası]]nın Molekulyar Biologiya İnstitutunun əməkdaşı Levon Yepiskopyanın başçılığı altında tədqiqat işlərinin aparılmasına başlanmışdır. Bu tədqiqat işləri tanınmamış Dağlıq Qarabağ Respublikasının himayəsi altında aparılmışdır. <ref name="Находки">[http://www.golosarmenii.am/ru/19983/culture/3452/ Новые находки на раскопках в Арцахе]//[[Ermənistanın Səsi]], 11 may 2010]</ref> Tədqiqatlar zamanı 300 min il yaşı olan [[Avropa]]da ən qədim mağara ayısının sümüyü, daş əmək alətləri və istehsal tullantıları aşkarlanmışdır.<ref>[http://hetq.am/am/karabakh/azokh/ Հետք Online " Ազոխի քարանձավը եւ Անդրկովկասյան միջանցքը]</ref> Qazıntılar ildə bir ay olmaqla doqquz il davam etmiş və əldə edilmiş bütün maddi mədəniyyət nümunələri tədqiq olunmaq üçün [[London]]a aparılmışdır.<ref>[http://gsa.confex.com/gsa/inqu/finalprogram/abstract_55526.htm FERNANDEZ-JALVO, Yolanda et al. - QUATERNARY DEPOSITS AT THE LESSER CAUCASUS, THE ARMENIAN CORRIDOR, Geological Society of America, July 24, 2003]</ref> Tədqiqatların nəticəsi olaraq [[2010]]-cu ildə Azıx mağarası haqqında məqalələr toplusu nəşr edilmişdir.<ref name="Находки" /> [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın [[Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu]]nun altı cildlik ''"Azərbaycan Arxeologiyası"'' nəşrinin I cildində qeyd edilir ki, ''"[[Azərbaycan]] alimlərinin Azıx paleolit düşərgəsində apardıqları uzunmüddətli arxeoloji qazıntılar nəticəsində oradakı mədəni təbəqələrin 80%-i tədqiq olunmuşdur. Ona görə də hazırda orada nəinki qazıntı, eyni zamanda kəşfiyyat işləri aparmaq bəşəriyyətə qarşı ən böyük cinayət kimi qiymətləndirilməlidir. Bəlkə 100 ildən sonra yeni elmi tədqiqat metodu meydana çıxa bilər, onda Azıx düşərgəsinin çöküntülərindən nümunə götürüb istifadə oluna bilər. Ona görə də hazırda orada qazıntı işləri aparmaq bəşər sivilizasiyasına qarşı ən böyük təxribat hesab olunmalıdır. İkincisi isə, Azıxda aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı tapılmış 100 minlərlə maddi mədəniyyət qalıqları [[Bakı]]da saxlanılır və istənilən alim onlarla tanış ola bilər."''<ref name="AMEA" /> == Statiqrafiyasi == [[Şəkil:Azıx düşərgəsinin çöküntüləri.jpg|right|350px|thumb|Azıx mağarasının mədəni çöküntülərinin statiqrafiyası<ref>Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə), I cild, Bakı, 2006</ref>]] [[1960]]-cı ildən başlayaraq [[1987]]-ci ilədək çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin cənub giriş yolunda və birinci salonunda aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı Azıx mağarasının çöküntülərində zəngin stratiqrafiyanın olması müəyyən edilmişdir. Azıx mağarası [[Qarabağ]]ın [[Quruçay]] dərəsində, çaydan 3 km aralıda olub, Quruçayın müasir yatağından 200-250 m yüksəklikdə yerləşir.<ref name="Huseynov75"/> Mağara [[Azıx]] və [[Salakətin]] kəndləri arasında olub, dəniz səviyyəsindən 950 m yüksəklikdə yerləşir. Azıx mağarası özünün böyüklüyünə görə [[Qafqaz]]da ən möhtəşəm [[karst]] mağarasıdır. Mağara 5 salondan ibarət olub, uzunluğu 230 m, kiçik çıxış yolları və karst quyusu ilə birlikdə uzunluğu 600 m-ə bərabərdir. Azıx mağarasında arxeoloji qazıntı işləri düşərgənin hər iki giriş yolunda aparılmışdır. Düşərgənin şimal tərəfdən giriş yolunda aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı maddi mədəniyyət qalıqları qeydə alınmamışdır. Mağaranın şimal hissəsində çöküntünün ümumi qalınlığı 0,5 m-dən 1,2 m-ə qədər olmuşdur.<ref name="Huseynov80"/> Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin cənub giriş yolunda və birinci salonunda aparılmış kompleks arxeoloji qazıntılar zamanı burada çöküntünün ümumi qalınlığı 14 m-ə bərabər olması müəyyən edilmişdir.<ref name="Huseynov85"/> Azıx paleolit düşərgəsinin cənub giriş yolunun 8-ci kv.m-dən başlayaraq 27-ci kv.m-ə qədər çöküntünün qalınlığının 13-14 m-ə bərabər olması qeydə alınmışdır.<ref name="Huseynov80"/> Lakin 17-ci kv.m-dən başlayaraq mağaranın içərisinə doğru getdikcə düşərgədə olan çöküntülərin qalınlığı azalmağa başlayır. Bu fakt [[1973]]-[[1976]]-cı illərdə Azıx paleolit düşərgəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı qeydə alınmışdır.<ref>Ə. Cəfərov – İnsanlığın səhəri, Bakı, 1994</ref> M.M.Hüseynovun rəhbərliyi altında aparılan kompleks tədqiqatlar zamanı Azıx paleolit düşərgəsinin cənub giriş yolunda və birinci salonunda arxeoloji, paleontoloji tapıntıların sayı yüz minlərlədir. Bu sahədə çöküntünün stratiqrafik mənzərəsi olduqca zəngindir. Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsində [[1960]]-[[1986]]-cı illərdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı 10 təbəqə qeydə alınaraq tədqiq olunmuşdur.<ref name="Huseynov80"/> [[Yaxın Şərq]] və [[Qafqaz]] ərazisində ən zəngin stratiqrafiyaya malik<ref name="AMEA"/> Azıx paleolit düşərgəsində qeydə alınmış arxeoloji təbəqələrin ümumi qalınlığı 14 m-ə bərabərdir.<ref name="Huseynov85"/> === Mədəni təbəqələr<ref name="AMEA"/><ref name="Huseynov85"/> === ==== I təbəqə ==== [[Şəkil:Stepanakert103.jpg|thumb|right|220px|Azıx mağarasının planı ''([[Xankəndi Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi]])'']] Birinci təbəqə qara çöküntülü, bəzən isə sarı qarışıq torpaq təbəqəsindən ibarətdir. Arxeoloji qazıntılar zamanı tək-tək [[orta əsrlər]]ə aid gil qab qırıqlarına rast gəlinmişdir. [[1962]]-[[1965]]-ci illərdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı təbəqədən Orta əsrlər, [[Tunc dövrü|Tunc]] və Eneolit dövrlərinə aid gil qab qırıqları aşkar olunmuşdur. Lakin, sonrakı illərdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı [[Eneolit dövrü]]nə aid maddi mədəniyyət qalıqları qeydə alınmamışdır. Təbəqənin ümumi qalınlığı 77-125 sm-ə bərabər olmuşdur. ==== II təbəqə ==== İkinci təbəqə açıq-sarımtıl gilli torpaqdan ibarətdir. Arxeoloji tədqiqatlar zamanı təbəqənin içərisində tək-tək qaya qırıntıları və gil qab parçaları qeydə alınmışdır. Gil qab qırıqları əsasən Orta əsrlər, Tunc və Eneolit dövrlərinə aid olmuşdur. Təbəqənin ümumi qalınlığı 90-180 sm olmuşdur. ==== III təbəqə ==== Üçüncü təbəqə boz gillicə torpaq təbəqəsindən ibarətdir. Ayrı-ayrı əlamətlərə görə üçüncü təbəqənin tərkibində [[1973]]-[[1974]]-cü illərdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı üç lay müəyyən edilmişdir: Birinci lay tünd-boz gillicə torpaqdan ibarətdir. Təbəqənin tərkibində xırda qaya qırıntıları da qeydə alınmışdır. Bu laydan ilk dəfə olaraq [[Mustye mədəniyyəti]]nə aid daş məmulatı və ovlanmış heyvan sümükləri tapılmışdır. İkinci lay gillicə torpaqdan ibarətdir. Layın içərisində düşərgənin tavanından düşmüş qaya qırıntıları qeydə alınmışdır. Eyni zamanda layın içərisində bir neçə iri qaya daşı aşkar olunmuşdur. Üçüncü lay açıq-boz gillicədən ibarət olub, içərisində qaya qırıntılarına təsadüf edilmişdir. Layın aşağı hissəsi isə sarı gillicə torpaq qatından ibarətdir. Maraqlıdır ki, ilk dəfə olaraq [[1973]]-cü ildə aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı üçüncü təbəqənin aşağı layından Mustye mədəniyyətinə aid 20 ədəd əl çapacağı tapılmışdır. Üçüncü təbəqənin ümumi qalınlığı 90-145 sm-ə bərabər olmuşdur. ==== IV təbəqə ==== Dördüncü təbəqə tünd-qonur gilli torpaq layından ibarətdir. Təbəqənin içərisində xırda qaya qırıqlarına rast gəlmək olur. Həmin qırıqlar stalaqmit, stalaktit, stalaqnat parçalardan ibarətdir. [[1973]]-cü il arxeoloji qazıntılarınadək dördüncü təbəqədən heç bir maddi mədəniyyət nümunəsi qeydə alınmamışdır. Ancaq [[1973]]-cü ildə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı dördüncü təbəqədən son Aşel mədəniyyətinə aid bir neçə daş məmulatı və ovlanmış heyvan sümükləri tapılmışdır. Təbəqənin ümumi qalınlığı 1-1,2 m-ə çatır. ==== V təbəqə ==== Beşinci təbəqə sarı gillicə torpaq təbəqəsindən ibarətdir. Azıx düşərgəsinin stratiqrafiyasında ən zəngin və möhtəşəm qalınlığa malik olan çöküntü beşinci təbəqədən ibarətdir. [[1963]]-[[1969]], [[1971]]-[[1986]]-cı illərdə beşinci təbəqədə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı çoxlu ovlanmış heyvan sümükləri və 300 ədəd daş məmulatı tapılmışdır. Böyük Qafqaz paleolit düşərgələri içərisində ən zəngin stratiqrafiyaya malik Azıx düşərgəsinin beşinci təbəqəsində yuxarıda qeyd olunanlarla yanaşı ocaq yerləri, ibtidai tikili qurğuları, xüsusi küncdə saxlanılan ayı kəllələri tapılmışdır. ==== VI təbəqə ==== Altıncı təbəqə boz gillicə torpaq təbəqəsindən ibarətdir. Digər təbəqələrdən fərqli olaraq altıncı təbəqə olduqca çoxlu çay və qaya daşları ilə zəngindir. Burada aparılan qazıntılar zamanı 3 mindən artıq daş məmulatı tapılmışdır. Təbəqənin qalınlığı 55-87 sm-ə bərabər olmuşdur. ==== VII təbəqə ==== Yeddinci təbəqə açıq-göyümsov gillicə torpaq təbəqəsindən ibarətdir. [[1974]]-cü ildə arxeoloji qazıntı işlərinə qədər çap olunmuş Azıx düşərgəsinə aid elmi məqalələrdə düşərgənin VI təbəqəsindən aşağıda olan təbəqələrdə arxeoloji materialların olmadığı qeyd olunurdu. Lakin [[1974]]-cü ildə VI təbəqədən altda olan düşərgənin çöküntülərində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı dörd arxeoloji təbəqə (VII-X) qeydə alınmış və həmin təbəqələrdən maddi mədəniyyət qalıqları aşkar olunmuşdur. Təbəqənin qalınlığı 82-98 sm-ə bərabər olmuşdur. ==== VIII təbəqə ==== Səkkizinci təbəqə nisbətən tünd-göyümsov gillicə torpaq təbəqəsindən ibarətdir. Arxeoloji qazıntılar zamanı təbəqədən maddi mədəniyyət qalıqları aşkar olunmuşdur. Eyni zamanda təbəqənin tərkibində mağaranın tavanından düşmüş tək-tək qaya parçaları qeydə alınmışdır. Təbəqənin qalınlığı 90-115 sm-ə bərabər olmuşdur. ==== IX təbəqə ==== Doqquzuncu təbəqə açıq-göyümsov gillicə torpaq təbəqəsindən ibarətdir. Arxeoloji qazıntılar zamanı təbəqədən maddi mədəniyyət nümunələri tapılmışdır. Təbəqənin tərkibində tək-tək qaya qırıntılarına rast gəlmək olur. Təsvir olunan sahədə təbəqənin qalınlığı 78-84 sm-ə bərabər olmuşdur. ==== X təbəqə ==== Onuncu təbəqə sarı gillicə, nisbətən daşlı təbəqədən ibarətdir. Arxeoloji qazıntılar zamanı təbəqənin tərkibindən hazır daş alətlər tapılmışdır. Təbəqə qaya döşəməsi üzərində yerləşdiyindən olduqca bərkdir. Təbəqənin qalınlığı təsvir olunan sahədə 78-83 sm-ə bərabər olmuşdur. == Artefaktlar == === Fauna qalıqları === [[Şəkil:Azıx mağarasından tapılmış maral sümükləri.jpg|left|thumb|180px|Azıx mağarasından aşkarlanmış çapılmış [[maral]] sümükləri (''[[Azərbaycan Tarix Muzeyi]]'')]] Yaxın Şərq, Qafqaz və Azərbaycan ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı Paleolit dövrünə aid ən zəngin fauna qalıqları çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin III, V və VI təbəqələrində tapılmışdır. Azıx paleolit düşərgəsinin VII-X təbəqələrində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı isə tək-tək (cəmi 7 ədəd) daşlaşmış heyvan sümükləri və xırda gəmirici sümükləri aşkar edilmişdir. <ref>М. Б. Сулейманов – Современное состояние комплексных исследований в палеолитических пещерах Таглар и Азых (АзССР) // ИАН АзССР (серия наук о Земля), 1979, № 6</ref> Aşağı təbəqələrdən (VII-X) tapılmış heyvan sümükləri ibtidai öküz və etrus kərgədanına aid sümüklərdən ibarətdir. Arxeoloji cəhətdən [[Quruçay mədəniyyəti]]nə aid olan fauna qalıqları düşərgədə məskunlaşmış ibtidai insanların ovçuluqla məşğul olduqlarını göstərir.<ref name="Huseynov85"/> Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin qədim [[Aşel mədəniyyəti]]nə aid VI təbəqəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı 200 mindən artıq ovlanmış heyvan sümüklərinin qalıqları tapılmışdır. Azıx paleolit düşərgəsinin VI təbəqəsindən tapılmış fauna qalıqları içərisində yüzlərlə çənə, kəllə qapaqları, çənə qırıqları, diş, quş və gəmirici çənələri qeydə alınmış və məhz onların əsasında sümük qırıqlarının hansı heyvan və quşlara aid olmasını professor [[Dəmir Hacıyev|D.Hacıyev]] təyin etmişdir. Professor D.Hacıyev nəinki [[Azərbaycan]] və [[Qafqaz]], eyni zamanda [[Yaxın Şərq]]in paleolit düşərgələrində tapılmış fauna qalıqlarının elmi tədqiqi ilə məşğul olaraq, [[Azərbaycan Dövlət Tibb Universiteti]]nin Tibbi Biologiya Kafedrasında "Paleontologiya muzeyi" təşkil etmişdir. <ref>Д. В. Гаджиев, М. М. Гусейнов, А. В. Мамедов, Н. Ш. Ширинов – Результаты комплексных исследований пещеры Азых// Изв. АН АзССР, серия наук о Земле, 1979, № 3</ref> Çoxtəbəqəli Azıx düşərgəsindən tapılmış ovlanmış heyvan sümüklərinin elmi tədqiqi ilə [[AMEA|Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının]] müxbir üzvü, professor D.Hacıyevin rəhbərliyi altında Tibb Universitetinin tibbi biologiya kafedrasında məşğul olmuşlar. Burada D.Hacıyevin rəhbərliyi altında N.Ələkbərova, S.Zahidova, E.Nərimanov və başqaları nəinki Azərbaycan, eyni zamanda Qafqazın əsas paleolit düşərgələrindən tapılmış fauna qalıqlarının elmi tədqiqi ilə məşğul olmuşlar.<ref>Д. В. Гаджиев, М. М. Гусейнов, А. В. Мамедов, Н. Ш. Ширинов – Краткие резултаты комплексных исследований Азыхской древнепалеолитической СТОЙАНКИ//ИАН АзССР (серия наук о Земле), 3, 1979.</ref> Mağaranın Orta Aşel təbəqəsindən də 101 ədəd quş və heyvan sümükləri tapılmışdır. Həmin quş sümüklərinin təyini zamanı onların 21 quş növünə aid olması müəyyən edilmişdir.<ref name="AMEA"/> Professor D.V.Hacıyevin rəhbərliyi altında aparılan elmi tədqiqatlar zamanı müəyyən olunmuşdur ki, orta Paleolit dövründə yaşayan neandertal tipli insanlar Azıx paleolit düşərgəsində 10 növ heyvan ovlamışdır.<ref>Д. В. Гаджиев, М. М. Гусейнов, А. В. Мамедов, Н. Ш. Ширинов – Результаты комплексных исследований пещеры Азых// Изв. АН АзССР, серия наук о Земле, 1979, № 3</ref> Aparılan paleontoloji tədqiqatlar zamanı Azıx paleolit düşərgəsinin orta Paleolit dövrünə aid təbəqəsindən [[mağara ayısı]], [[qonur ayı]], [[qaban]], [[cüyür]], [[Mesopotamiya maralı]], [[nəhəng maral]], [[Qafqaz maralı]], [[dağ keçisi]] və müxtəlif quşlara aid sümük qalıqları qeydə alınmışdır.<ref name="Huseynov75"/> Aparılmış paleontoloji tədqiqatlar zamanı aydın olmuşdur ki, Azıx və Tağlar paleolit düşərgələrində orta Paleolit dövründə qədim insanların ovladıqları heyvanlar içərisində əsas yeri mağara ayısı, maral, keçi, qaban və Qafqaz maralı tutmuşdur. Təyin olunmuş sümük məmulatı içərisində məhz yuxarıda qeyd etdiyimiz heyvanlara məxsus sümük qalıqları çoxluq təşkil edir.<ref name="Huseynov75"/> === Daş məmulatı === Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin ən aşağı təbəqələrinin daş alətləri əsasən çaydaşılarının kənar hissələrindən mərkəzə doğru vurub qoparma üsulu ilə çox kobud formada hazırlanmışdır. Xüsusilə, düşərgənin IX-X təbəqələrindən tapılmış daş alətləri olduqca kobud və bəsit formada hazırlanmışdır. Belə texniki üsulla hazırlanmış daş alətlər daş məmulatı içərisində çoxluq təşkil edir. Təsvir olunan əmək alətləri əsasən uzunsov çaydaşılarının bir ucu və ya onun uzununa bir kənar hissəsini qəlpələr qoparmaq yolu ilə hazırlamışlar.<ref name="Huseynov86"/> Qeyd olunan əmək alətlərinin meydana gəlməsi bir daha sübut edir ki, bu tip əmək alətləri iki yuxarı üzü işlənmiş protoçoppinqlərin ilk istehsal pilləsini təşkil edir. Azıx paleolit düşərgəsinin VII-X təbəqələrinin daş məmulatı arasında qəlpələrdən hazırlanmış əmək alətləri də qeydə alınmışdır. Belə alətlər içərisində əsas yeri qaşov tipli alətlər tutur. Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin VII-X təbəqələrindən tapılmış daş məmulatı arasında 3-4 kq ağırlığında olan nəhəng kobud çapma alətləri də aşkarlanmışdır ki, bunlar da nəhəng [[çopper]] tipli alətlərdir.<ref name="Huseynov85"/> [[Quruçay mədəniyyəti|Quruçay arxeoloji mədəniyyəti]]nə aid daş məmulatının elmi tədqiqi zamanı məlum olmuşdur ki, əmək alətlərinin əksəriyyəti mağara düşərgəsindən kənarda hazırlanmış və sonradan Azıx paleolit düşərgəsinə gətirilmişdir. Çünki düşərgənin VII-X təbəqələrindən əsasən ancaq hazır əmək alətləri tapılmışdır. Aşağı təbəqələrin daş məmulatı arasında istehsal tullantıları olduqca az sayda qeydə alınmışdır.<ref>М. М. Гусейнов - Новые археологические данные о Гуручайской культуре пещеры Азых а АзССР//ИАН АзССР, серия истории, философии, права, 1980, №3</ref> Azıx paleolit düşərgəsinin IX təbəqəsində aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı 90 ədəd daş məmulatı tapılmışdır. IX təbəqədən aşkar olunmuş kobud çapma alətləri çaydaşılarından hazırlanmışdır. Təbəqənin daş məmulatı içərisində kobud çapma alətləri nisbətən çoxluq təşkil edir. X təbəqənin kobud çapma alətlərindən fərqli olaraq IX təbəqənin kobud çapma alətləri daha mükəmməl hazırlanmışdır. IX təbəqənin daş məmulatı arasında qaşov tipli alətlər daha çox diqqəti cəlb edir. Tipoloji cəhətcə qaşov tipli alətləri bir neçə qrupa ayrılır ki, onların içərisində də bir və iki işlək ağıza malik olanlar çoxluq təşkil edir.<ref>М. М. Гусейнов – Исследования в Азыхской пещере, АО 1972, М., 1973</ref> Düşərgənin VIII təbəqəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı 60 ədəd daş məmulatı aşkar olunmuşdur. IX-X təbəqələrdən aşkar olunmuş kobud çapma alətlərinə nisbətən VIII təbəqənin həmin qrupuna aid olan alətləri daha mükəmməl hazırlanmışdır. Ən maraqlı cəhətlərdən biri təbəqədə bir neçə ədəd iki əllə yaxşı tutub istifadə etmək üçün çoppinq tipli alətlərin qeydə alınmasıdır. Həmin alətlərə [[1976]]-cı ildə Leninqrad şəhərində yerləşən Arxeologiya İstitutunun arxeoloji-texnoloji laboratoriyasında professor S.A.Semyonov xüsusi diqqət yetirmiş və Paleolit dövrü üçün ən nadir və maraqlı əmək alətləri olmasını qeyd etmişdir. <ref name="AMEA"/> Azıx mağarasının VII təbəqəsindən aşkar olunmuş kobud çapma alətləri, istər çopper, istərsə də [[çoppinq]] tipli alətlər olduqca klassik üsulda hazırlanmışdır. Bir neçəsinin düz işlək ağzı vardır. Eyni zamanda tutacaq hissəsi olduqca əlverişli formaya salınmış və əldə yaxşı tutub istifadə etmək üçün yararlıdır. VII təbəqədən aşkar olunmuş kub və nüvəşəkilli alətlər əsasən kvars və kvarsit daşlarından hazırlanmışdır.<ref name="Huseynov80"/> [[Aşel mədəniyyəti|Qədim Aşel mədəniyyətinə]] aid olan təbəqənin əmək alətləri içərisində 8 ədəd əl çapacaqları qeydə alınmışdır. Düşərgənin VI təbəqəsindən tapılmış əl çapacaqları felzit daşından hazırlanmışdır. Aşkar olunmuş əl çapacaqlarının əksəriyyəti oval formaya malikdir. Onların hamısı təbii qabıqdan təmizlənmişdir. VI təbəqənin əmək alətləri içərisində 2 ədəd kobud çapma alət – qaşov tipli alət qeydə alınmışdır. Onların hər ikisi çaydaşılarından hazırlanmışdır. Azıx düşərgəsinin VI təbəqəsindən 7 ədəd itituclu tapılmışdır. Onlar əsasən çaxmaq (4 ədəd) və slanes (3 ədəd) daşlarından hazırlanmışdır.<ref>М. М. Гусейнов – Исследования в Азыхской пещере, АО 1979, М., 1980</ref> Azıx paleolit düşərgəsinin orta Aşel mədəniyyətinə aid V təbəqəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı ancaq ovçuluq təsərrüfatı üçün yararlı olan əmək alətləri tapılmışdır. Azıx paleolit düşərgəsinin V təbəqəsindən 300-dən artıq daş məmulatı qeydə alınmışdır. Düşərgənin V təbəqəsindən aşkar olunmuş daş məmulatının əksəriyyəti çaxmaq (143 ədəd) və slanes (124 ədəd) daşlarından hazırlanmışdır. Daş məmulatı içərisində [[bazalt]] (2 ədəd), pesçanik (3 ədəd) və 3 ədəd dəvəgözü daşından hazırlanmış alətlər qeydə alınmışdır. Orta Aşel mədəniyyətinə aid təbəqənin daş məmulatı içərisində 2 ədəd mustye itiuclusu qeydə alınmışdır. Buradan tapılmış mustye itiucluları üçbucaqlı qəlpə üzərində hazırlanmışdır.<ref name="Huseynov85"/> {|class="graytable" style="background:#DCDCDC;" |+ | align="center" | [[Şəkil:Azıx əmək alətləri X təbəqə 1.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Şəkil:Azıx əmək alətləri V təbəqə 1.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Şəkil:Azıx əmək alətləri Aşel 1.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Şəkil:Azıx əmək alətləri III təbəqə 1.jpg|center|200px]] |- | align="center" | Azıx mağarasının X təbəqəsindən aşkarlanmış [[Quruçay mədəniyyəti]] dövrünə aid daş əmək alətləri | | align="center" | Azıx mağarasının V təbəqəsindən aşkarlanmış Qədim (erkən) Aşel dövrünə aid daş əmək alətləri | | align="center" | Azıx mağarasının V təbəqəsindən aşkarlanmış Orta [[Aşel mədəniyyəti|Aşel]] dövrünə aid daş əmək alətləri | | align="center" | Azıx mağarasının III təbəqəsindən aşkarlanmış Son Aşel - [[Mustye mədəniyyəti]] dövrün aid daş əmək alətləri | |} === Dini artefaktlar === [[Şəkil:Azıx mağarası ayı kəlləsi 1.jpg|right|thumb|200px|Azıx mağarasından tapılmış dini təsvirli [[ayı]] kəlləsi<ref>Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə), I cild, Bakı, 2006</ref> ''([[Azərbaycan Tarix Muzeyi]])'']] Azıx qədim insan düşərgəsindən aşkar olunmuş elmi materialların təhlili ibtidai insanların dini təsəvvürləri haqqında yeni-yeni elmi fikirlər söyləməyə şərait yaratmışdır. [[1972]]-ci ilin arxeoloji tədqiqatları zamanı Azıx düşərgəsinin V təbəqəsinin yerləşdiyi sağ divarında qaranlıq bir yerdə 3 ədəd [[mağara ayısı]]nın kəlləsi aşkar olunmuşdur.<ref>М. М. Гусейнов – О тайнике азыхантроп в ашеле // Учен. зап. АГУ им. С.М.Кирова, серия истории и философии, 1974, № 8</ref> Bu sahə mağaranın içərisində olduqca möcüzəli bir guşədə qabarıq formada irəliyə uzanaraq, orta hissəyə işıq düşməsinə mane olur və nəticədə bura zülmətə qərq olur. Bu hissədə qaya rəfi təbii surətdə əmələ gəlmişdir. Məhz bu rəfdə yuxarıda qeyd olunan mağara ayılarının kəlləsi və çənəsi qoyulmuşdur. Tədqiqatlar zamanı müəyyən olundu ki, mağara ayılarının kəllə və çənələri buraya ibtidai insanlar tərəfindən qoyulmuşdur. Bu proses qədim insanların ilk dini görüşləri barədə məlumat verir, həm də qədim Azıx sakinlərinin mağara ayılarının kəllələrinə bir növ sitayiş etdiklərini göstərir.<ref>М. М. Гусейнов – О резултатах археологических раскопок в Азыхской пещере//Сб. Археологические исследования в Азербайджане, Баку, 1965</ref> Tədqiqatlar zamanı müəyyən olundu ki, düşərgənin məhz bu sahəsi müqəddəs yer sayılmışdır. Qeyd olunan proses ibtidai insanlarda ilk dini təsəvvürlərin meydana çıxdığını göstərir. Məhz, Azıx mağarasının materialları əsasında ibtidai insanlarda ilk dini görüşlərin meydana çıxmasını orta [[Aşel mədəniyyəti]] dövründən, yəni 400 min il bundan əvvəl başlandığını söyləmək mümkün olmuşdur. <ref name="AMEA"/> Son illərdə aparılan arxeoloji kəşfiyyat və tədqiqat işləri nəticəsində dünyanın bir sıra qədim insan düşərgələrindən də ilk dini etiqadların və görüşlərin meydana çıxmasına aid zəngin maddi mədəniyyət nümunələri aşkar olunmuşdur. Həmin maddi mədəniyyət nümunələri ilk dini təsəvvürlərin orta Aşel mədəniyyəti zamanı meydana çıxmasını bir daha təsdiq edir.<ref name="Huseynov85"/> === Ocaq qalıqları === Azıx düşərgəsinin mədəni təbəqələrindən ocaq yerlərinin aşkar olunmasının xüsusi elmi əhəmiyyəti vardır. Bu odun yaranma tarixi və ondan insanların istifadə etmələri barədə xüsusi fikirlər söyləməyə şərait yaratmışdır. Azıx düşərgəsində aparılan tədqiqatlar nəticəsində ilk dəfə insanların oddan istifadə etməyə başlamaları qədim [[Aşel mədəniyyəti]]ndə olması qənaətinə gəlinmişdir.<ref name="Huseynov80"/> Azıx düşərgəsinin qədim və orta aşel təbəqələrində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı ocaq yerlərinin aşkar olunması düşərgə sakinlərinin hələ qədim Aşel mədəniyyəti zamanı odla tanış olub, ondan istifadə etmələrini əyani surətdə sübut edir.<ref name="AMEA"/> Aparılan arxeoloji tədqiqatlar zamanı müəyyən olunmuşdur ki, qədim Azıx düşərgəsinin sakinləri torpaqda qazma üsulu ilə ocaqlar qurmuşlar. Azıx düşərgəsinin orta aşel təbəqəsindən 3 ocaq yeri qeydə alınmışdır. Ocaqlardan biri 4 kv.m sahəni əhatə edir. Ocağın hər tərəfinə yandırılmış ağac külündən qalın sədd çəkilmişdir. Ən maraqlı cəhət ocağın yanında əhəngdaşılarından qurulmuş divar qalığının qeydə alınmasıdır. Divar qalığının hündürlüyü 40 sm-ə bərabərdir. Qeyd olunan divarın yanında daha bir kiçik ocaq yeri aşkar olunmuşdur.Ocağın hər iki tərəfi yastı əhəngdaşıları ilə əhatə olunmuşdur.<ref name="Huseynov75"/> === Azıxantrop === [[Şəkil:Азых.jpg|right|thumb|200px|[[Azıxantrop]]un Azıx mağarasından tapılmış çənə sümüyü. ''[[Azərbaycan Tarix Muzeyi]]ndə saxlanılır.'']] {{əsas|Azıxantrop}} [[1968]]-ci ilin iyununda [[Məmmədəli Hüseynov|M.M.Hüseynovun]] rəhbərliyi altında [[Paleolit]] arxeoloji ekspedisiyası Azıx düşərgəsinin V təbəqəsinin IV horizontunda apardığı arxeoloji qazıntılar zamanı bir neçə daş məmulatı ilə birlikdə ibtidai insana məxsus çənə aşkar olunmuşdur. Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin orta [[Aşel mədəniyyəti]]nə aid təbəqəsindən tapılmış ibtidai insana məxsus olan çənə üzərində professor [[Dəmir Hacıyev|D.V.Hacıyev]] uzun müddət elmi tədqiqat işləri aparmışdır. M.M.Hüseynov tərəfindən tapılmış çənə Azıx paleolit düşərgəsinin elmi əhəmiyyətini və şöhrətini daha da artırmış və dünyanın müxtəlif ölkələrin arxeoloq, paleontoloq, paleoantropoloq və digər mütəxəssislər [[Bakı]]ya gələrək, Azıx düşərgəsindən tapılmış maddi mədəniyyət qalıqları ilə yaxından tanış olmağa başlamışlar.<ref name="Lubin98">Любин Василий Прокофьевич - Ашельская эпоха на Кавказе. СПб. 1998</ref> <ref name="Cəfərov04">Ə. Cəfərov – Azərbaycanın ilk sakinləri, Bakı, Elm, 2004</ref> Professor [[Dəmir Hacıyev|D.V.Hacıyevin]] Azıxdan tapılmış çənə üzərində apardığı elmi araşdırmalar zamanı məlum olmuşdur ki, çənə quruluşundakı spesifik cəhətlərə əsasən, bir tərəfdən pitikantroplara, xüsusilə Mauer adamının çənəsinə, digər tərəfdən bir çox cəhətlərinə görə [[Fransa]]nın cənubunda olan Kondel-Araqo düşərgəsinin qədim [[Aşel mədəniyyəti]]nə aid təbəqəsindən tapılmış pre-neandertal tipli insanlara daha yaxındır.<ref>Henry de Lumley - L'Homme premier", Odile Jacob, 1998</ref> Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin V təbəqəsindən tapılmış ibtidai insana məxsus çənənin iri olması açıq nəzərə çarpır və onun gövdəsi nisbətən qalındır. Bu baxımdan Azıx mağara düşərgəsindən tapılmış çənə [[avstralopitek]] tipli adamlardan fərqlənir və müəyyən cəhətlərinə görə arxantropların arasında xüsusi yer tutur. Fiziki tipinə görə Azıx düşərgəsindən aşkar edilmiş çənə [[sinantrop]] tipli insanla [[neandertal]] adamı arasında keçid mərhələsindədir.<ref name="Hacıyev70">Д. В. Гаджиев, М. М. Гусейнов – Первая для СССР находка ашельского человека (Азербайджан, Азыхская пещера)//Учен. зап. Азгосмединститута, 1970, т. 311</ref> Azıx mağara düşərgəsinin Aşel mədəniyyətinə aid təbəqəsindən tapılmış ibtidai insan qalığına şərti olaraq ''azıxantrop'', yəni ''Azıx adamı'' adı verilmişdir. <ref name="Huseynov75">М. М. Гусейнов – Археология Aзербарджана (каменныи век), АГУ, 1975</ref> Professor D.V.Hacıyev apardığı elmi tədqiqat zamanı müəyyən etmişdir ki, çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin V təbəqəsindən tapılmış ibtidai insan çənəsi [[Azərbaycan]] ərazisində ən qədim insana məxsus olub, 350-400 min il bundan əvvəl bu ərazidə yaşamış 18-22 yaşlı qadının çənəsidir.<ref name="Huseynov85">М. М. Гусейнов – Древний палеолит Азербайджана, Баку, 1985</ref> == Arxeoloji mədəniyyətlər == === Quruçay mədəniyyəti === {{əsas|Quruçay mədəniyyəti}} [[Şəkil:Azıx mağarasından tapılmış daş alətlət.jpg|right|thumb|280px|Azıx mağarasından aşkarlanmış [[Quruçay mədəniyyəti]]nə aid daş əmək alətləri. ''[[Azərbaycan Tarix Muzeyi]]'']] Azıx paleolit düşərgəsinin tarixi dövrlə bağlı ən qədim arxeoloji və paleontoloji tapıntıları abidənin VII-X təbəqələrindən aşkar olunmuşdur. Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin ən aşağı VII-X təbəqələrində [[Məmmədəli Hüseynov|M.M.Hüseynovun]] rəhbərliyi altında arxeoloji qazıntılar [[1974]]-[[1976]], [[1980]]-[[1982]] və [[1986]]-cı illərdə aparılmışdır. Arxeoloji qazıntılar zamanı Azıx düşərgəsində VII-X təbəqələrinin 32 kv.m sahəsində tədqiqatlar aparılmış və 212 ədəd daş məmulatı, 7 ədəd heyvan sümükləri və minlərlə xırda gəmirici sümükləri tapılmışdır.<ref>Q. İsmayılov - Quruçay və Köndələnçay vadisində qədim mədəniyyət izləri, Bakı, 1981</ref> Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin VII-X təbəqələrindən tapılmış daş məmulatı içərisində əsas yeri əmək alətləri tutur. Düşərgənin əmək alətləri arasında çaydaşılarından hazırlanmış kobud çapma alətləri çoxluq təşkil edir. VII-X təbəqələrin daş məmulatı içərisində eyni zamanda çapacaq alətləri, kubvari alətlər, kobud qaşovlar, vurma səthi yaxşı saxlanmış qəlpələr qeydə alınmışdır. Elmi araşdırmalar zamanı məlum olmuşdur ki, Azıx paleolit düşərgəsində stratiqrafik səviyyədən asılı olmayaraq düşərgənin VII-X təbəqələrinin daş məmulatı texniki və tipoloji xüsusiyyətlərinə görə eyni texniki üsulla hazırlanmışdır. Bu texniki-tipoloji xüsusiyyətlər əmək alətlərinin tipologiyasında, ümumi görünüşlərdə, çənglə örtülməsindən asılı olmayaraq saxlanılma dərəcəsində, texniki hazırlanmalarında və digər cəhətlərdə özünü göstərir.<ref name="Huseynov86"/> Azıx paleolit düşərgəsinin VII-X təbəqələrindən tapılmış arxeoloji tapıntıların mühüm elmi əhəmiyyəti vardır. Bu elmi materiallar Azıx paleolit düşərgəsində ibtidai insanların ilk məskunlaşdığını söyləməyə imkan verir. Aparılan kompleks elmi tədqiqatlar zamanı müəyyən edilmişdir ki, ibtidai insanların həyatında Azıx paleolit düşərgəsinin yaxınlığından axan Quruçayın mühüm rolu olmuşdur.<ref name="Huseynov86"/> Çünki, [[Qarabağ]]ın Quruçay vadisi ibtidai insanların əmək alətləri hazırlamaq, ovçuluq və yığıcılıqla məşğul olmaları üçün xammal mənbəyi olmuşdur. [[Quruçay]] dərəsində əmək alətləri hazırlamaq üçün kvars, kvarsit, bazalt, çaxmaq, felzit, yaşma və digər çaydaşıları mövcud olmuşdur.Ona görə də ən qədim Azıx düşərgəsinin ibtidai sakinləri daşdan əmək alətləri hazırlamaq üçün təbii çaydaşılarını Quruçay vadisindən toplayıb əmək alətləri hazırlamış və müəyyən vaxt keçdikdən sonra düşərgəyə gətirmişlər. Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin VII-X təbəqələrindən tapılmış daş məmulatlarının texniki-tipoloji xüsusiyyətləri, kobud çapma alətlərinin hazırlanma cəhətləri və dünyanın heç bir paleolit abidələrindən belə alətlər qeydə alınmadığı üçün düşərgənin ən aşağı təbəqələrindən tapılmış maddi mədəniyyət qalıqlarına Quruçay arxeoloji mədəniyyəti adı verilmişdir. Azıx paleolit düşərgəsinin VII-X təbəqələrindən tapılmış daş məmulatının elmi tədqiqi ilə [[Məmmədəli Hüseynov|M.M.Hüseynov]] və [[Əsədulla Cəfərov|Ə.Q.Cəfərov]] məşğul olmuşlar. Onların apardıqları elmi araşdırmalar zamanı [[Quruçay mədəniyyəti]]nin bir neçə inkişaf mərhələsi müəyyən edilmişdir. Çoxtəbəqəli qədim insan düşərgəsinin VII-X təbəqələrindən aşkar olunmuş Quruçay mədəniyyətinin əmək alətləri Şərqi [[Afrika]]nın [[Olduvay mədəniyyəti]] kompleksi ilə yaxınlıq təşkil edir.<ref>Ə. Cəfərov - Azıx dünya arxeologiyasında, Xalq qəzeti, 2010, 6 iyun, N 121.</ref> Lakin Azıx düşərgəsinin ən aşağı təbəqələrinin əmək alətlərinin texniki hazırlanmasında və tipologiyasında fərqli cəhətlər vardır ki,bu da VII-X təbəqələrin elmi materialları əsasında yeni arxeoloji mədəniyyətin müəyyən edilməsinə səbəb olmuşdur. Azıx düşərgəsində aparılan kompleks elmi tədqiqatlar nəticəsində Quruçay mədəniyyətinin 2-2,5 milyon il bundan qabaqlar başlayıb və 700 min il əvvəllər sona çatması müəyyən olunmuşdur.<ref name="Huseynov85"/> Ə.Q.Cəfərovun [[2001]]-[[2005]]-ci illərdə [[Avropa]] alimləri ilə birgə apardığı elmi tədqiqatlar nəticəsində Quruçay arxeoloji mədəniyyətinin 2,5 milyon il bundan əvvəl başlanması və ibtidai insanların Azıx düşərgəsində həmin tarixdən məskunlaşması müəyyən edilmişdir.<ref>Ə. Cəfərov - Qarabağın arxeloji abidələri və onların tarixini saxtalaşdırmaq cəhdləri, Xalq qəzeti, 2005, 24 aprel №92</ref> Eyni zamanda Azərbaycan ərazisində ibtidai icma quruluşunun ilk mərhələsinin Quruçay arxeoloji mədəniyyəti dövründən başlaması arxeoloji mənbələr əsasında sübuta yetirilmişdir.<ref>Ə. Cəfərov - Beynəlxalq arxeoloji tədqiqatların nəticələri, Xalq qəzeti, 2009, 21 aprel, N 84</ref> === Aşel mədəniyyəti === [[Şəkil:Tools from Azikh (paleolith).JPG|thumb|right|200px|Azıx mağarasındanaşkarlanmış Aşel mədəniyyətinə aid daş əmək alətləri ''([[Azərbaycan Tarix Muzeyi]])'']] Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsində qədim Aşel dövrünə aid maddi mədəniyyət qalıqları V və VI təbəqədə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar olunmuşdur. Azıx mağara düşərgəsinin VI təbəqəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı ilk dəfə olaraq mükəmməl işlənmiş əl çapacaqları tapılmışdır.<ref name="Huseynov86"/> Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin VI təbəqəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı 2 mindən artıq daş məmulatı tapılmışdır. Düşərgənin VI təbəqəsindən aşkar olunan daş məmulatı içərisində 593 əmək aləti qeydə alınmışdır. Daş məmulatının yerdə qalan hissəsini isə istehsal tullantıları, nukleuslar və təbii çaydaşıları təşkil edir. Düşərgənin VI təbəqəsindən əmək alətləri ilə birlikdə istehsal tullantılarının və nukleusların aşkar olunması qədim Aşel mədəniyyəti dövründə Azıx düşərgəsində qədim insanların əmək alətləri hazırladıqlarını göstərir. Düşərgənin qədim Aşel dövrünə aid təbəqəsindən aşkar olunmuş kobud çapma alətləri çaydaşılarından hazırlanmışlar. Onlar texniki və tipoloji cəhətdən aşağıdakı təbəqələrdən tapılmış kobud çapma alətlərindən fərqlənir.<ref name="Huseynov80"/> Aşağı təbəqələrdən müəyyən olunmuş həmin alətlər kobud və bəsit olduğu halda, VI təbəqənin kobud çapma alətləri isə daha universal və təkmilləşmiş formada hazırlanmışdır. VI təbəqənin daş məmulatı içərisindən 14 ədəd kobud çapma aləti qeydə alınmışdır. Onların hamısı çaydaşılarından hazırlanmışdır. Qədim [[Aşel mədəniyyəti]]nə aid olan təbəqənin əmək alətləri içərisində 8 ədəd əl çapacaqları qeydə alınmışdır. Düşərgənin VI təbəqəsindən tapılmış əl çapacaqları felzit daşından hazırlanmışdır. Aşkar olunmuş əl çapacaqlarının əksəriyyəti oval formaya malikdir.Onların hamısı təbii qabıqdan təmizlənmişdir. VI təbəqənin əmək alətləri içərisində 2 ədəd kobud çapma alət – qaşov tipli alət qeydə alınmışdır. Onların hər ikisi çaydaşılarından hazırlanmışdır. Azıx düşərgəsinin VI təbəqəsindən 7 ədəd itituclu tapılmışdır. Onlar əsasən çaxmaq (4 ədəd) və slanes (3 ədəd) daşlarından hazırlanmışdır. Azıx düşərgəsinin VI təbəqəsinin daş məmulatı içərisində 31 ədəd kəsici alət də qeydə alınmışdır.Həmin alətlərin işlək hissələri dişli-gəzli formaya malikdir.VI təbəqənin daş məmulatı içərisində 82 ədəd fraqment formasında alətlər qeydə alınmışdır. SSRİ ərazisində Aşel mədəniyyətinə aid fraqment alətlər ilk dəfə olaraq Azıx mağarasının VI təbəqəsində qeydə alınmışdır. Fraqment şəkilli alətlər içərisində qaşov tipli alətlərin qırıqları, itiuclular və dişəklənmiş qəlpələr də qeydə alınmışdır.<ref name="Huseynov85"/> Azıx qədim insan düşərgəsində aparılan kompleks elmi tədqiqatlar zamanı müəyyən olunmuşdur ki, burada qədim Aşel mədəniyyəti 750-450 min illər arasında mövcud olmuş və 300 min il davam etmişdir. Bu dövrdə əmək alətlərinin təkmilləşməsi və yeni-yeni əmək alətlərinin meydana çıxması başlanır. <ref name="Huseynov86">M. M. Гусейнов, А. К. Джафаров - Палеолит Азербайджана, Элм, 1986</ref> Azıx düşərgəsinin V təbəqəsinin daş məmulatının texniki-tipoloji xüsusiyyətlərinə görə özündən aşağıda yerləşən VI təbəqənin daş məmulatı ilə yaxınlıq təşkil edir. Eyni zamanda V təbəqənin əmək alətləri qədim Aşel dövrü daş məmulatlarının bəzi oxşar xüsusiyyətlərini özündə birləşdirir.Uzun illər ərzində Azıx mağarasının V təbəqəsində aparılan kompleks arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində daş məmulatı ilə yanaşı, 10 minlərlə ovlanmış heyvan sümükləri aşkar olunmuşdur. Fauna qalıqları sübut edir ki, orta Aşel mədəniyyəti dövründə Azıx paleolit düşərgəsində yaşayan sakinlərin məşğuliyyətində əsas yeri ovçuluq tutmuşdur. Azıx paleolit düşərgəsindən tapılmış [[fauna]] qalıqlarının elmi tədqiqi ilə professor [[Dəmir Hacıyev]] məşğul olmuşdur.<ref name="Huseynov86"/> === Mustye mədəniyyəti === [[Qafqaz]] və [[Yaxın Şərq]] ölkələri ərazisində [[Mustye mədəniyyəti]]nə aid ən zəngin maddi mədəniyyət nümunələri [[Tağlar mağarası|Tağlar]] və Azıx düşərgəsinin III təbəqəsindən aşkar olunmuşdur.<ref name="Huseynov85"/> Çoxtəbəqəli Azıx düşərgəsinin III təbəqəsindən tapılmış daş məmulatının 1786 ədədi slanes, 1293 ədədi çaxmaq və 14 ədədi isə dəvəgözü daşından hazırlanmışdır. Düşərgənin III təbəqəsinin daş məmulatı içərisində 18 ədəd çaydaşı qeydə alınmışdır. Azıx düşərgəsinin Mustye mədəniyyətinə aid təbəqəsindən daş məmulatı içərisində 63 ədəd nüvə və 33 nüvə qırıqları qeydə alınmışdır. Azıx düşərgəsinin Mustye mədəniyyətinə aid təbəqəsindən tapılmış daş məmulatının zənginliyi burada qədim insanların daimi və uzun müddət yaşadıqlarını göstərmişdir. Eyni zamanda mağara sakinləri əmək alətlərinin bir hissəsini mağaranın özündə, digər hissəsini isə düşərgədən kənarda hazırlamışdır.<ref name="Huseynov80"/> Azıx düşərgəsinin qədim, orta və son Aşel dövrlərinə aid olan təbəqələrdən bir ədəd də olsun dəvəgözü daşından hazırlanmış əmək aləti qeydə alınmamışdır. Qədim Azıx sakinləri dəvəgözü daşı ilə ilk dəfə 120-100 min il bundan əvvəl – Mustye mədəniyyətinin başlanğıcında tanış olmuş və ondan özləri üçün əmək alətləri hazırlamağa başlamışlar.<ref name="AMEA"/> Mustye mədəniyyəti dövründə neandertal tipli insanlar Azıx düşərgəsində daimi yaşamışlar. Mustye mədəniyyəti dövründə qədim Azıx sakinlərinin əsas məşğuliyyəti ovçuluq və yığıcılıqdan ibarət olmuşdur.<ref name="Huseynov86"/> Azıx paleolit düşərgəsinin Mustye mədəniyyətinə aid olan III təbəqəsinin daş məmulatı içərisində zəngin əmək alətləri qeydə alınmışdır. III təbəqənin əmək alətləri içərisində 68 ədəd levallua itiucluları müəyyən edilmişdir. Maraqlıdır ki, onların əksəriyyəti çaxmaqlaşmış slanes daşından (36 ədəd), 32 ədədi isə çaxmaqdaşından hazırlanmışdır.<ref name="Huseynov85"/> == İstinadlar == {{istinadlar|3}} == Həmçinin bax == * [[Azıxantrop]] * [[Quruçay mədəniyyəti]] * [[Aşel mədəniyyəti]] * [[Azərbaycan arxeologiyası]] == Xarici keçidlər == * [http://mirslovarei.com/content_bes/Azyxskaja-Peshhera-1094.html Азыхская пещера (RU)] * [http://www.oval.ru/enc/31690.html Каменный век (RU)] * [http://turanweblog.blogfa.com/post-40.aspx Azıx Mağarası - ən qədim insanların yaşayış məskəni] * [http://arheo.manefon.org/?p=86 Азыхская пещера (RU)] {{Azərbaycanın daş dövr abidələri}} [[Kateqoriya:Azərbaycan mağaraları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan arxeologiyası]]
{{Seçilmiş məqalə}}
{{Mağara
|Adı = Azıx mağarası
|Yerli adı = az/Azıx mağarası
|Təsvir = Azokh Cave4.jpg
|İzah = Azıx mağarasının girişi
|lat_dir = N|lat_deg =39.619189 |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = E|lon_deg =46.988603 |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|Ölkə = Azərbaycan
|Vilayət = [[Dağlıq Qarabağ]]
|Rayon = [[Xocavənd]]
|Kənd = Azıx
|Dərinliyi =
|Amplitudu = 25
|Uzunluğu = 600
|Dövrü = Paleolit, Mezolit
|Kəşf ili = 1960
|Tipi = karst
|Aid suxurlar = əhəng daşı
|Giriş sayı = 7
|Mürəkkəblik kateqoriyası = 1
|Ziyarətçilər üçün əlçatılan =
|İşıqlandırma =
|Vəziyyəti = məlum deyil
|İşğal = 1992 ci ildən işğal altında
|Sayt =
|Commonsda kateqoriya = Azykh cave
}}
'''Azıx mağarası''' — [[Azərbaycan]]ın cənub-qərbindəki [[Kiçik Qafqaz]] sıra dağlarının cənub-şərq yamacında yerləşən, Qarabağın Quruçay dərəsində, [[Quruçay]] çayının sol sahilində, çaydan 3 km aralıda, Quruçayın müasir yatağından 200-250 metr yüksəklikdə yerləşir. [[Xocavənd rayonu]] ərazisində, rayonun [[Azıx (Xocavənd)|Azıx]] və [[Salaketin]] kəndləri arasında, dəniz səviyyəsindən 1400 metr hündürlükdə yerləşən mağara kompleksidir. Azıx mağarasının sahəsi 800 kv km-dir. Burada uzunluğu 600 metrə qədər uzanan 8 dəhliz vardır. Dəhlizlərin bəzilərinin hündürlüyü 20-25 metrə qədərdir.
 
Azıx mağarası [[Daş dövrü]] insanlarının yaşayış yeri kimi məşhurdur. Mağara [[1960]]-cı ildə [[Məmmədəli Hüseynov]]un rəhbərliyi ilə [[AMEA]]-nın ''"Paleolit Arxeoloji Ekspedisiyası"'' tərəfindən aşkar olunmuşdur. Aparılmış tədqiqat işləri zamanı on mədəni təbəqə aşkarlanmışdır. Mağarada [[Quruçay mədəniyyəti]], [[Aşel mədəniyyəti]] və [[Mustye mədəniyyəti]] dövründə yaşayış olduğu müəyyən edilmişdir.
 
[[1968]]-ci ilin iyununda [[Məmmədəli Hüseynov|M.M.Hüseynovun]] rəhbərliyi altında [[Paleolit]] arxeoloji ekspedisiyası Azıx düşərgəsinin V təbəqəsinin IV horizontunda apardığı arxeoloji qazıntılar zamanı bir neçə daş məmulatı ilə birlikdə ibtidai insana məxsus çənə aşkar olunmuşdur. Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin orta [[Aşel mədəniyyəti]]nə aid təbəqəsindən tapılmış ibtidai insana məxsus olan çənə üzərində professor [[Dəmir Hacıyev|D.V.Hacıyev]] uzun müddət elmi tədqiqat işləri aparmışdır.
 
== Mağaranın kəşfi ==
=== Fon ===
[[1918]]-[[1953]]-cü illərdə [[Azərbaycan Respublikası]] ərazisində aparılan arxeoloji kəşfiyyat və qazıntı işləri zamanı ölkə ərazisinin qədim keçmişinə aid yüzlərlə maddi mədəniyyət abidələri qeydə alınmışdır. Lakin həmin abidələr içərisində [[Daş dövrü]]nə aid heç bir arxeoloji abidə qeydə alınmamışdır<ref name="Huseynov85">М. М. Гусейнов – Древний палеолит Азербайджана, Баку, 1985</ref>. Hətta [[1881]]-ci ildə [[Tiflis]] şəhərində keçirilən V Arxeoloji Qurultayda [[Zaqafqaziya]] və o cümlədən [[Azərbaycan]] ərazisində ibtidai insan düşərgələri olmadığı haqqında qərar çıxarılmışdır<ref name="Huseynov75">Археология Aзербарджана (каменныи век), АГУ, 1975</ref>.
 
[[1950]]-ci illərin əvvəllərindən başlayaraq [[AMEA|Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası]] Azərbaycan ərazisində Daş dövrü abidələrinin öyrənilməsi üçün xüsusi plan hazırlamışdır. Bu plana uyğun olaraq, [[1953]]-cü ildə Daş dövrü üzrə görkəmli alim [[Sergey Zamyatnin|S.N.Zamyatnin]] SSRİ Elmlər Akademiyası Arxeologiya İnstitutu tərəfindən [[Bakı]]ya dəvət olunmuşdur. [[1953]]-cü ilin payızında Azərbaycan Elmlər Akademiyasında Paleolit dövrü üzrə ilk dəfə olaraq arxeoloji kəşfiyyat işlərinə başlanmışdır. S.Zamyatninlə birlikdə [[Məmmədəli Hüseynov|M.Hüseynov]] 1953-cü il noyabrın 1-dən 30-dək Azərbaycanın [[Şamaxı]], [[Mərəzə]] və [[Qazax]] rayonları ərazisində arxeoloji kəşfiyyat işləri aparmışlar.<ref>М. М. Гусейнов – Азыхская пещера – крупный карст и древнейшая стойанка в Азербайджане, ДАН АзССР, 1965, №11</ref> [[1953]]-cü ilin payızında [[Damcılı mağarası|Damcılı düşərgəsi]]ndə aparılan arxeoloji kəşfiyyat işləri zamanı tapılmış arxeoloji və paleontoloji tapıntılar burada Daş dövrü insanlarının məskunlaşmasını söyləməyə imkan vermişdir.<ref>Замятнин Сергей Николаевич - Разведка по каменному веку в Азербайджане осенью 1953 г. // Труды Института истории АзССР. Баку, 1958. С. 5-19</ref>
 
Azərbaycan Respublikası ərazisində Daş dövrü düşərgələrini müəyyən etmək məqsədilə [[1956]]-cı ildə [[Azərbaycan Tarix Muzeyi|Elmlər Akademiyasının Tarix muzeyində]] M. M. Hüseynovun rəhbərliyi altında Paleolit arxeoloji ekspedisiyası təşkil olundu. [[1956]]-[[1958]]-ci illərdə [[Məmmədəli Hüseynov|M.M.Hüseynovun]] rəhbərliyi altında Paleolit arxeoloji ekspedisiyası [[Qazax]] rayonu ərazisində olan [[Damcılı mağarası|Damcılı]] mağara düşərgəsində arxeoloji qazıntı işləri apardı.<ref name="Huseynov75"/>
 
[[1958]]-ci ilin yay fəslində M.M.Hüseynovun rəhbərliyi altında Paleolit arxeoloji ekspedisiyası Qazax rayonu ərazisində kəşfiyyat işləri aparmışdır. Aparılan arxeoloji kəşfiyyat işləri zamanı [[Daş dövrü]]nə aid yeni bir düşərgə qeydə alınmışdır. Mağara düşərgəsi [[Qazax]] rayonunun [[Daşsalahlı]] kəndi yaxınlığında olduğu üçün ona [[Daşsalahlı mağarası]] adı verilmişdir. Aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı Daşsalahlı mağara düşərgəsindən tapılmış daş məmulatının texniki və tipoloji xüsusiyyətlərinə əsasən onların orta Paleolit dövründə hazırlandıqlarını söyləmək olmuşdur<ref name="Huseynov75"/>.
 
[[1958]]-ci ilin iyul ayında [[SSRİ EA]]-nın Qafqaz arxeoloji ekspedisiyası qısamüddətli kəşfiyyat işləri zamanı rayonun [[Yuxarı Salahlı]] kəndi yaxınlığında [[Mustye mədəniyyəti]]nə aid açıq düşərgə qeydə almış və oradan əmək alətləri tapmışdı<ref>Любин Василий Прокофьевич - Нижнепалеолитические памятники Юго-Осетии // МИА. 79. 1960</ref>.
 
=== Mağaranın kəşf olunması ===
[[1960]]-cı ilin iyun-iyul aylarında [[məmmədəli Hüseynov|M.M.Hüseynovun]] rəhbərliyi altında Paleolit arxeoloji ekspedisiyası [[Qarabağ]] ərazisində kəşfiyyat işləri aparmışdır. Kəşfiyyat işləri Qarabağın [[Quruçay]] və [[Köndələnçay]] vadilərində və ona yaxın ərazilərdə aparılmışdır.<ref>М. М. Гусейнов - Новые археологические данные о Гуручайскойкультуре пещеры Азых а АзССР//ИАН АзССР, серия истории, философии, права, 1980, №3</ref> Aparılan arxeoloji kəşfiyyat işləri zamanı Quruçayın sol sahilində Azıx və [[Tağlar mağarası|Tağlar]] düşərgələri qeydə alınmışdır.<ref name="AMEA">[http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/eb-az_05092012_07.pdf Azərbaycan arxeologiyası, altı cilddə, I cild, Bakı, 208]</ref>
 
Azıx paleolit düşərgəsi [[Qarabağ]]ın ən mənzərəli və səfalı guşəsində, [[Tuğ]] çökəkliyində, [[Quruçay]]ın sol sahilində, dəniz səviyyəsindən 900 m, çayın müasir yatağından 100-120 m yüksəklikdə, [[Füzuli]] şəhərindən 16 km aralıda yerləşir.<ref>М. М. Гусейнов, А. К. Джафаров - Палеолит Азербайджана, Элм, 1986</ref>
 
Azıx qədim insan düşərgəsində aparılan arxeoloji tədqiqat işlərində ilk vaxtlar ancaq Azərbaycan alimləri iştirak edirdilər. Lakin sonralar çoxtəbəqəli paleolit düşərgəsində aşkar olunmuş maddi mədəniyyət qalıqlarının zənginliyi, burada kompleks şəkildə arxeoloji qazıntı işlərinin aparılmasını gərəkliyini ortaya çıxardı. Ona görə də Azıx paleolit düşərgəsində arxeoloqlarla yanaşı, paleontoloqlar, paleogeoloqlar, paleogeomorfoloqlar, paleoantropoloqlar və digər elm sahələrinin mütəxəssisləri tədqiqat işləri aparmağa başladılar.
 
Azıxda elmi tədqiqatlar aparan [[Məmmədəli Hüseynov|M.M.Hüseynov]], [[Dəmir Hacıyev|D.V.Hacıyev]], Ə.V.Məmmədov, N.Ş.Şirinov, [[Əsədulla Cəfərov|Ə.Q.Cəfərov]], A.A.Veliçko, S.D.Əliyev, M.B.Süleymanov və başqa alimlərin fəaliyyəti nəticəsində [[Paleolit dövrü]]nün ayrı-ayrı inkişaf mərhələlərinə aid zəngin elmi materiallar aşkar edilmişdir.
 
== Tədqiqi ==
=== 1960-1973-cü illər ===
[[Şəkil:Mammadali Huseynov in Azykh cave.jpg|thumb|200px|right|''[[Məmmədəli Hüseynov|M. Hüseynov]]'' Azıx mağarasında tədqiqatların ilk mərhələsində.]]
[[1960]]-[[1973]]-cü illəri əhatə edən I mərhələdə aparılan arxeoloji qazıntı işləri zamanı Azıx paleolit düşərgəsinin çöküntülərində 6 mədəni təbəqə qeydə alınmışdır. Düşərgənin I və II təbəqələrində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı [[Orta əsrlər]], [[Tunc dövrü|tunc]] və [[Eneolit dövrü|Eneolit]] dövrlərinə aid maddi mədəniyyət qalıqları tapılmışdır.<ref name="Huseynov75"/>
 
Azıx paleolit düşərgəsinin III təbəqəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı orta [[Paleolit dövrü]]nə aid daş məmulatı və fauna qalıqları tapılmışdır. Azıx mağarasının IV təbəqəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı maddi mədəniyyət nümunələri qeydə alınmamışdır. Ona görə də bu təbəqə lal təbəqə adlanır. Azıx paleolit düşərgəsinin V-VI təbəqələrində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı qədim, orta və son [[Aşel mədəniyyəti]]nə aid zəngin maddi mədəniyyət qalıqları tapılmışdır.<ref>М. М. Гусейнов – Азыхская пещера – многослойный памятник ашельского периода в СССР, АО 1971, М., 1972</ref>
 
[[1968]]-ci ilin iyun ayında [[Məmmədəli Hüseynov|M.M.Hüseynovun]] rəhbərliyi altında ''Paleolit arxeoloji ekspedisiyası'' Azıx düşərgəsinin V təbəqəsinin III layında daş məmulatı və heyvan sümükləri ilə bərabər [[Azıxantrop|qədim insana]] məxsus alt çənə aşkar etmişdir.<ref>Г. И. Лазуков - Природа и древний человек: основные этапы развития природы палеолитического человека и его культуры на территории СССР в плейстоцене, Мысль, 1981, С. 71-72 <blockquote>'''Азыхская стоянка''' (Нагорно-Карабахская авт. обл., долина р. Кур укай), открытая М.М.Гусейновым, расположена на высоте 1400 м над уровнем моря. Обнаружено два [[Mustye mədəniyyəti|мустьерских]] и два [[Aşel mədəniyyəti|ашельских]] культурных слоя. Верхний ашельский слой содержит рубила, грубые скребла, остроконечники, нижний слой более архаичен. В нем найдены грубые рубила, чопперы и галечные орудия. В верхнем (?) слое найден фрагмент нижней челюсти архантропа…</blockquote></ref>
 
Azıx düşərgəsindən tapılmış qədim insana məxsus olan alt çənənin elmi tədqiqi ilə professor [[Dəmir Hacıyev|D.V.Hacıyev]] məşğul olmuşdur. D.V.Hacıyevin apardığı elmi tədqiqatlar zamanı çənənin ibtidai insana məxsus olması müəyyən edilmiş və tapıntıya [[Azıxantrop]] tipli ibtidai insan adı verilmişdir.<ref>Д. В. Гаджиев, М. М. Гусейнов – Первая для СССР находка ашельского человека (Азербайджан, Азыхская пещера)//Учен. зап. Азгосмединститута, 1970, т. 31
</ref>
 
=== 1974-1985-ci illər ===
[[Şəkil:Azıxda tədqiqatlar.jpg|thumb|180px|left|[[Məmmədəli Hüseynov]] Azıx mağarasında tədqiqatlar zamanı]]
Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsində [[1974]]-[[1985]]-ci illərdə M.M.Hüseynovun rəhbərliyi altında kompleks şəkildə II mərhələdə arxeoloji qazıntı işləri aparılmışdır.<ref name="Huseynov80">М. М. Гусейнов – Исследования в Азыхской пещере, АО 1979, М., 1980</ref>
 
Düşərgədə II mərhələdə aparılan arxeoloji tədqiqat işlərinin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, burada tədqiqat işləri VI təbəqədən aşağıda yerləşən çöküntülərdə aparılmış və 4 yeni arxeoloji təbəqə qeydə alınmışdır.<ref>М. М. Гусейнов - Новые археологические данные о Гуручайской культуре пещеры Азых а АзССР//ИАН АзССР, серия истории, философии, права, 1980, №3</ref>
 
[[1974]]-[[1975]]-ci illərdə Azıx düşərgəsində yeni müəyyən olunmuş VII-VIII-IX və X təbəqələrində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı mühüm elmi əhəmiyyətə malik maddi mədəniyyət nümunələri tapılmışdır.<ref name="Huseynov85"/>
 
Maddi mədəniyyət qalıqları arasında əsas yeri çaydaşılarından hazırlanmış kobud çapma alətləri tutur. Daş məmulatı ilə birlikdə daşlaşmış heyvan sümükləri də qeydə alınmışdır.<ref name="Huseynov85"/> Aparılan kompleks elmi tədqiqatlar zamanı Azıx paleolit düşərgəsinin VII-X təbəqəsindən tapılmış daş məmulatının dünya arxeologiyasında oxşarı olmadığı və bunların tamamilə yeni bir arxeoloji mədəniyyətə məxsus olması müəyyən edilmiş və bu mədəniyyətə [[Quruçay mədəniyyəti|Quruçay arxeoloji mədəniyyəti]] adı verilmişdir.<ref name="Huseynov85"/>
 
Azıx paleolit düşərgəsinin VII-X təbəqələrində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı 212 ədəd daş məmulatı tapılmışdır. Daş məmulatının texniki və tipoloji xüsusiyyətlərinin elmi tədqiqi zamanı Quruçay arxeoloji mədəniyyətinin bir neçə inkişaf mərhələsi olması müəyyən edilmişdir.<ref>М. М. Гусейнов - Древний палеолит Азербайджана: культура Куручай и этапы ее развития : 1,500,000-70 тысяч лет назад, Элм, 1985</ref>
 
=== İNTAS-2000 ===
Azərbaycanın daş dövrü düşərgələrindən tapılmış maddi mədəniyyət qalıqlarının bəşər sivilizasiyasının tarixini tədqiq etmək üçün əvəzsiz arxeoloji mənbələr olduğunu əsas tutan [[Fransa]], [[İtaliya]], [[İspaniya]], [[Rusiya]], [[Azərbaycan]] və [[Gürcüstan]] alimləri [[2001]]-ci ildə Beynəlxalq İNTAS-2000 adlı proqram hazırlamışlar. Proqram 2001-ci ilin iyul ayında Fransanın [[Totavel]] şəhərində keçirilən beynəlxalq elmi konfransda təsdiq olunmuşdur.<ref name="AMEA"/>
 
Həmin proqrama uyğun olaraq Ə.Q.Cəfərov Fransanın İnsan Paleoantologiya İnstitutu və Avropa Arxeoloji Tədqiqatlar Mərkəzində Azərbayanın paleolit düşərgələrinin maddi mədəniyyət qalıqları haqqında elmi məruzələrlə çıxış etmişdir. Məruzələrə Azıx, Tağlar və digər paleolit düşərgələrinin arxeoloji və paleoantoloji tapıntıları şərh edilmiş, azıxantropun çənə sümüyünün qalığının isə [[Qafqaz]] və [[Yaxın Şərq]]də ən qədim paleoantropoloji tapıntı olduğunu bildirmişdir.<ref name="AMEA"/>
 
[[2002]]-ci ildə sentyabrın 7-dən oktyabrın 1-dək Beynəlxalq İNTAS-2000 proqramına uyğun olaraq Avropa ölkələrindən 22 görkəmli alim başda professor Henri dö Lümley ({{lang-fr|[http://fr.wikipedia.org/wiki/Henry_de_Lumley Henry de Lumley]}})olmaqla Bakıya gəlib çoxtəbəqəli Azıx, [[Tağlar mağarası|Tağlar]], [[Qazma mağarası|Qazma]] və digər düşərgələrdən tapılmış maddi mədəniyyət qalıqları ilə tanış olmuş və bu tapıntıların dünya arxeologiya, paleontologiya və paleoantropologiya elmləri üçün müstəsna elmi əhəmiyyəti olduğunu yekdilliklə qeyd etmişlər.<ref>[http://www.azerbaijan.az/_History/_Ancient/ancient_02_e.html Paleolitic camps of Azerbaijan]</ref>
 
=== 2001-2009-cu illər ===
[[Şəkil:Azokh Cave.jpg|right|thumb|250px|[[2009]]-cu ildə Azıx mağarasında arxeoloji qazıntılar.]]
2001-ci ildən etibarən Azıx mağarasında [[İngiltərə]], [[İspaniya]], [[İrlandiya]] və [[Ermənistan]]dan olan beynəlxalq tədqiqatçılar qrupu [[İspaniya]]nın [[Madrid]] şəhərində yerləşən Təbiət Elmləri Milli Muzeyinin əməkdaşı Yolanda Fernandez-Jalvo<ref>[http://en.scientificcommons.org/55489167 Fernández Jalvo, Y., et al. - Azokh caves excavations 2002-2006 : middle upper Palaeolithic transition in Nagorno-Karabagh (2009), ScientificCommons, 2009]</ref> və [[Ermənistan Milli Elmlər Akademiyası]]nın Molekulyar Biologiya İnstitutunun əməkdaşı Levon Yepiskopyanın başçılığı altında tədqiqat işlərinin aparılmasına başlanmışdır. Bu tədqiqat işləri tanınmamış Dağlıq Qarabağ Respublikasının himayəsi altında aparılmışdır. <ref name="Находки">[http://www.golosarmenii.am/ru/19983/culture/3452/ Новые находки на раскопках в Арцахе]//[[Ermənistanın Səsi]], 11 may 2010]</ref>
 
Tədqiqatlar zamanı 300 min il yaşı olan [[Avropa]]da ən qədim mağara ayısının sümüyü, daş əmək alətləri və istehsal tullantıları aşkarlanmışdır.<ref>[http://hetq.am/am/karabakh/azokh/ Հետք Online " Ազոխի քարանձավը եւ Անդրկովկասյան միջանցքը]</ref> Qazıntılar ildə bir ay olmaqla doqquz il davam etmiş və əldə edilmiş bütün maddi mədəniyyət nümunələri tədqiq olunmaq üçün [[London]]a aparılmışdır.<ref>[http://gsa.confex.com/gsa/inqu/finalprogram/abstract_55526.htm FERNANDEZ-JALVO, Yolanda et al. - QUATERNARY DEPOSITS AT THE LESSER CAUCASUS, THE ARMENIAN CORRIDOR, Geological Society of America, July 24, 2003]</ref> Tədqiqatların nəticəsi olaraq [[2010]]-cu ildə Azıx mağarası haqqında məqalələr toplusu nəşr edilmişdir.<ref name="Находки" />
 
[[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın [[Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu]]nun altı cildlik ''"Azərbaycan Arxeologiyası"'' nəşrinin I cildində qeyd edilir ki, ''"[[Azərbaycan]] alimlərinin Azıx paleolit düşərgəsində apardıqları uzunmüddətli arxeoloji qazıntılar nəticəsində oradakı mədəni təbəqələrin 80%-i tədqiq olunmuşdur. Ona görə də hazırda orada nəinki qazıntı, eyni zamanda kəşfiyyat işləri aparmaq bəşəriyyətə qarşı ən böyük cinayət kimi qiymətləndirilməlidir. Bəlkə 100 ildən sonra yeni elmi tədqiqat metodu meydana çıxa bilər, onda Azıx düşərgəsinin çöküntülərindən nümunə götürüb istifadə oluna bilər. Ona görə də hazırda orada qazıntı işləri aparmaq bəşər sivilizasiyasına qarşı ən böyük təxribat hesab olunmalıdır. İkincisi isə, Azıxda aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı tapılmış 100 minlərlə maddi mədəniyyət qalıqları [[Bakı]]da saxlanılır və istənilən alim onlarla tanış ola bilər."''<ref name="AMEA" />
 
== Statiqrafiyasi ==
[[Şəkil:Azıx düşərgəsinin çöküntüləri.jpg|right|350px|thumb|Azıx mağarasının mədəni çöküntülərinin statiqrafiyası<ref>Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə), I cild, Bakı, 2006</ref>]]
[[1960]]-cı ildən başlayaraq [[1987]]-ci ilədək çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin cənub giriş yolunda və birinci salonunda aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı Azıx mağarasının çöküntülərində zəngin stratiqrafiyanın olması müəyyən edilmişdir. Azıx mağarası [[Qarabağ]]ın [[Quruçay]] dərəsində, çaydan 3 km aralıda olub, Quruçayın müasir yatağından 200-250 m yüksəklikdə yerləşir.<ref name="Huseynov75"/> Mağara [[Azıx]] və [[Salakətin]] kəndləri arasında olub, dəniz səviyyəsindən 950 m yüksəklikdə yerləşir. Azıx mağarası özünün böyüklüyünə görə [[Qafqaz]]da ən möhtəşəm [[karst]] mağarasıdır. Mağara 5 salondan ibarət olub, uzunluğu 230 m, kiçik çıxış yolları və karst quyusu ilə birlikdə uzunluğu 600 m-ə bərabərdir.
 
Azıx mağarasında arxeoloji qazıntı işləri düşərgənin hər iki giriş yolunda aparılmışdır. Düşərgənin şimal tərəfdən giriş yolunda aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı maddi mədəniyyət qalıqları qeydə alınmamışdır. Mağaranın şimal hissəsində çöküntünün ümumi qalınlığı 0,5 m-dən 1,2 m-ə qədər olmuşdur.<ref name="Huseynov80"/>
 
Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin cənub giriş yolunda və birinci salonunda aparılmış kompleks arxeoloji qazıntılar zamanı burada çöküntünün ümumi qalınlığı 14 m-ə bərabər olması müəyyən edilmişdir.<ref name="Huseynov85"/> Azıx paleolit düşərgəsinin cənub giriş yolunun 8-ci kv.m-dən başlayaraq 27-ci kv.m-ə qədər çöküntünün qalınlığının 13-14 m-ə bərabər olması qeydə alınmışdır.<ref name="Huseynov80"/> Lakin 17-ci kv.m-dən başlayaraq mağaranın içərisinə doğru getdikcə düşərgədə olan çöküntülərin qalınlığı azalmağa başlayır. Bu fakt [[1973]]-[[1976]]-cı illərdə Azıx paleolit düşərgəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı qeydə alınmışdır.<ref>Ə. Cəfərov – İnsanlığın səhəri, Bakı, 1994</ref>
 
M.M.Hüseynovun rəhbərliyi altında aparılan kompleks tədqiqatlar zamanı Azıx paleolit düşərgəsinin cənub giriş yolunda və birinci salonunda arxeoloji, paleontoloji tapıntıların sayı yüz minlərlədir. Bu sahədə çöküntünün stratiqrafik mənzərəsi olduqca zəngindir. Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsində [[1960]]-[[1986]]-cı illərdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı 10 təbəqə qeydə alınaraq tədqiq olunmuşdur.<ref name="Huseynov80"/> [[Yaxın Şərq]] və [[Qafqaz]] ərazisində ən zəngin stratiqrafiyaya malik<ref name="AMEA"/> Azıx paleolit düşərgəsində qeydə alınmış arxeoloji təbəqələrin ümumi qalınlığı 14 m-ə bərabərdir.<ref name="Huseynov85"/>
 
=== Mədəni təbəqələr<ref name="AMEA"/><ref name="Huseynov85"/> ===
==== I təbəqə ====
[[Şəkil:Stepanakert103.jpg|thumb|right|220px|Azıx mağarasının planı ''([[Xankəndi Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi]])'']]
Birinci təbəqə qara çöküntülü, bəzən isə sarı qarışıq torpaq təbəqəsindən ibarətdir. Arxeoloji qazıntılar zamanı tək-tək [[orta əsrlər]]ə aid gil qab qırıqlarına rast gəlinmişdir. [[1962]]-[[1965]]-ci illərdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı təbəqədən Orta əsrlər, [[Tunc dövrü|Tunc]] və Eneolit dövrlərinə aid gil qab qırıqları aşkar olunmuşdur. Lakin, sonrakı illərdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı [[Eneolit dövrü]]nə aid maddi mədəniyyət qalıqları qeydə alınmamışdır. Təbəqənin ümumi qalınlığı 77-125 sm-ə bərabər olmuşdur.
 
==== II təbəqə ====
İkinci təbəqə açıq-sarımtıl gilli torpaqdan ibarətdir. Arxeoloji tədqiqatlar zamanı təbəqənin içərisində tək-tək qaya qırıntıları və gil qab parçaları qeydə alınmışdır. Gil qab qırıqları əsasən Orta əsrlər, Tunc və Eneolit dövrlərinə aid olmuşdur. Təbəqənin ümumi qalınlığı 90-180 sm olmuşdur.
 
==== III təbəqə ====
 
Üçüncü təbəqə boz gillicə torpaq təbəqəsindən ibarətdir. Ayrı-ayrı əlamətlərə görə üçüncü təbəqənin tərkibində [[1973]]-[[1974]]-cü illərdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı üç lay müəyyən edilmişdir:
 
Birinci lay tünd-boz gillicə torpaqdan ibarətdir. Təbəqənin tərkibində xırda qaya qırıntıları da qeydə alınmışdır. Bu laydan ilk dəfə olaraq [[Mustye mədəniyyəti]]nə aid daş məmulatı və ovlanmış heyvan sümükləri tapılmışdır.
 
İkinci lay gillicə torpaqdan ibarətdir. Layın içərisində düşərgənin tavanından düşmüş qaya qırıntıları qeydə alınmışdır. Eyni zamanda layın içərisində bir neçə iri qaya daşı aşkar olunmuşdur.
 
Üçüncü lay açıq-boz gillicədən ibarət olub, içərisində qaya qırıntılarına təsadüf edilmişdir. Layın aşağı hissəsi isə sarı gillicə torpaq qatından ibarətdir. Maraqlıdır ki, ilk dəfə olaraq [[1973]]-cü ildə aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı üçüncü təbəqənin aşağı layından Mustye mədəniyyətinə aid 20 ədəd əl çapacağı tapılmışdır. Üçüncü təbəqənin ümumi qalınlığı 90-145 sm-ə bərabər olmuşdur.
 
==== IV təbəqə ====
Dördüncü təbəqə tünd-qonur gilli torpaq layından ibarətdir. Təbəqənin içərisində xırda qaya qırıqlarına rast gəlmək olur. Həmin qırıqlar stalaqmit, stalaktit, stalaqnat parçalardan ibarətdir. [[1973]]-cü il arxeoloji qazıntılarınadək dördüncü təbəqədən heç bir maddi mədəniyyət nümunəsi qeydə alınmamışdır. Ancaq [[1973]]-cü ildə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı dördüncü təbəqədən son Aşel mədəniyyətinə aid bir neçə daş məmulatı və ovlanmış heyvan sümükləri tapılmışdır. Təbəqənin ümumi qalınlığı 1-1,2 m-ə çatır.
 
==== V təbəqə ====
Beşinci təbəqə sarı gillicə torpaq təbəqəsindən ibarətdir. Azıx düşərgəsinin stratiqrafiyasında ən zəngin və möhtəşəm qalınlığa malik olan çöküntü beşinci təbəqədən ibarətdir. [[1963]]-[[1969]], [[1971]]-[[1986]]-cı illərdə beşinci təbəqədə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı çoxlu ovlanmış heyvan sümükləri və 300 ədəd daş məmulatı tapılmışdır. Böyük Qafqaz paleolit düşərgələri içərisində ən zəngin stratiqrafiyaya malik Azıx düşərgəsinin beşinci təbəqəsində yuxarıda qeyd olunanlarla yanaşı ocaq yerləri, ibtidai tikili qurğuları, xüsusi küncdə saxlanılan ayı kəllələri tapılmışdır.
 
==== VI təbəqə ====
Altıncı təbəqə boz gillicə torpaq təbəqəsindən ibarətdir. Digər təbəqələrdən fərqli olaraq altıncı təbəqə olduqca çoxlu çay və qaya daşları ilə zəngindir. Burada aparılan qazıntılar zamanı 3 mindən artıq daş məmulatı tapılmışdır. Təbəqənin qalınlığı 55-87 sm-ə bərabər olmuşdur.
 
==== VII təbəqə ====
Yeddinci təbəqə açıq-göyümsov gillicə torpaq təbəqəsindən ibarətdir. [[1974]]-cü ildə arxeoloji qazıntı işlərinə qədər çap olunmuş Azıx düşərgəsinə aid elmi məqalələrdə düşərgənin VI təbəqəsindən aşağıda olan təbəqələrdə arxeoloji materialların olmadığı qeyd olunurdu. Lakin [[1974]]-cü ildə VI təbəqədən altda olan düşərgənin çöküntülərində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı dörd arxeoloji təbəqə (VII-X) qeydə alınmış və həmin təbəqələrdən maddi mədəniyyət qalıqları aşkar olunmuşdur. Təbəqənin qalınlığı 82-98 sm-ə bərabər olmuşdur.
 
==== VIII təbəqə ====
Səkkizinci təbəqə nisbətən tünd-göyümsov gillicə torpaq təbəqəsindən ibarətdir. Arxeoloji qazıntılar zamanı təbəqədən maddi mədəniyyət qalıqları aşkar olunmuşdur. Eyni zamanda təbəqənin tərkibində mağaranın tavanından düşmüş tək-tək qaya parçaları qeydə alınmışdır. Təbəqənin qalınlığı 90-115 sm-ə bərabər olmuşdur.
 
==== IX təbəqə ====
Doqquzuncu təbəqə açıq-göyümsov gillicə torpaq təbəqəsindən ibarətdir. Arxeoloji qazıntılar zamanı təbəqədən maddi mədəniyyət nümunələri tapılmışdır. Təbəqənin tərkibində tək-tək qaya qırıntılarına rast gəlmək olur. Təsvir olunan sahədə təbəqənin qalınlığı 78-84 sm-ə bərabər olmuşdur.
 
==== X təbəqə ====
Onuncu təbəqə sarı gillicə, nisbətən daşlı təbəqədən ibarətdir. Arxeoloji qazıntılar zamanı təbəqənin tərkibindən hazır daş alətlər tapılmışdır. Təbəqə qaya döşəməsi üzərində yerləşdiyindən olduqca bərkdir. Təbəqənin qalınlığı təsvir olunan sahədə 78-83 sm-ə bərabər olmuşdur.
 
== Artefaktlar ==
=== Fauna qalıqları ===
[[Şəkil:Azıx mağarasından tapılmış maral sümükləri.jpg|left|thumb|180px|Azıx mağarasından aşkarlanmış çapılmış [[maral]] sümükləri (''[[Azərbaycan Tarix Muzeyi]]'')]]
Yaxın Şərq, Qafqaz və Azərbaycan ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı Paleolit dövrünə aid ən zəngin fauna qalıqları çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin III, V və VI təbəqələrində tapılmışdır. Azıx paleolit düşərgəsinin VII-X təbəqələrində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı isə tək-tək (cəmi 7 ədəd) daşlaşmış heyvan sümükləri və xırda gəmirici sümükləri aşkar edilmişdir. <ref>М. Б. Сулейманов – Современное состояние комплексных исследований в палеолитических пещерах Таглар и Азых (АзССР) // ИАН АзССР (серия наук о Земля), 1979, № 6</ref> Aşağı təbəqələrdən (VII-X) tapılmış heyvan sümükləri ibtidai öküz və etrus kərgədanına aid sümüklərdən ibarətdir. Arxeoloji cəhətdən [[Quruçay mədəniyyəti]]nə aid olan fauna qalıqları düşərgədə məskunlaşmış ibtidai insanların ovçuluqla məşğul olduqlarını göstərir.<ref name="Huseynov85"/>
 
Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin qədim [[Aşel mədəniyyəti]]nə aid VI təbəqəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı 200 mindən artıq ovlanmış heyvan sümüklərinin qalıqları tapılmışdır. Azıx paleolit düşərgəsinin VI təbəqəsindən tapılmış fauna qalıqları içərisində yüzlərlə çənə, kəllə qapaqları, çənə qırıqları, diş, quş və gəmirici çənələri qeydə alınmış və məhz onların əsasında sümük qırıqlarının hansı heyvan və quşlara aid olmasını professor [[Dəmir Hacıyev|D.Hacıyev]] təyin etmişdir. Professor D.Hacıyev nəinki [[Azərbaycan]] və [[Qafqaz]], eyni zamanda [[Yaxın Şərq]]in paleolit düşərgələrində tapılmış fauna qalıqlarının elmi tədqiqi ilə məşğul olaraq, [[Azərbaycan Dövlət Tibb Universiteti]]nin Tibbi Biologiya Kafedrasında "Paleontologiya muzeyi" təşkil etmişdir. <ref>Д. В. Гаджиев, М. М. Гусейнов, А. В. Мамедов, Н. Ш. Ширинов – Результаты комплексных исследований пещеры Азых// Изв. АН АзССР, серия наук о Земле, 1979, № 3</ref>
 
Çoxtəbəqəli Azıx düşərgəsindən tapılmış ovlanmış heyvan sümüklərinin elmi tədqiqi ilə [[AMEA|Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının]] müxbir üzvü, professor D.Hacıyevin rəhbərliyi altında Tibb Universitetinin tibbi biologiya kafedrasında məşğul olmuşlar. Burada D.Hacıyevin rəhbərliyi altında N.Ələkbərova, S.Zahidova, E.Nərimanov və başqaları nəinki Azərbaycan, eyni zamanda Qafqazın əsas paleolit düşərgələrindən tapılmış fauna qalıqlarının elmi tədqiqi ilə məşğul olmuşlar.<ref>Д. В. Гаджиев, М. М. Гусейнов, А. В. Мамедов, Н. Ш. Ширинов – Краткие резултаты комплексных исследований Азыхской древнепалеолитической СТОЙАНКИ//ИАН АзССР (серия наук о Земле), 3, 1979.</ref>
 
Mağaranın Orta Aşel təbəqəsindən də 101 ədəd quş və heyvan sümükləri tapılmışdır. Həmin quş sümüklərinin təyini zamanı onların 21 quş növünə aid olması müəyyən edilmişdir.<ref name="AMEA"/>
 
Professor D.V.Hacıyevin rəhbərliyi altında aparılan elmi tədqiqatlar zamanı müəyyən olunmuşdur ki, orta Paleolit dövründə yaşayan neandertal tipli insanlar Azıx paleolit düşərgəsində 10 növ heyvan ovlamışdır.<ref>Д. В. Гаджиев, М. М. Гусейнов, А. В. Мамедов, Н. Ш. Ширинов – Результаты комплексных исследований пещеры Азых// Изв. АН АзССР, серия наук о Земле, 1979, № 3</ref> Aparılan paleontoloji tədqiqatlar zamanı Azıx paleolit düşərgəsinin orta Paleolit dövrünə aid təbəqəsindən [[mağara ayısı]], [[qonur ayı]], [[qaban]], [[cüyür]], [[Mesopotamiya maralı]], [[nəhəng maral]], [[Qafqaz maralı]], [[dağ keçisi]] və müxtəlif quşlara aid sümük qalıqları qeydə alınmışdır.<ref name="Huseynov75"/>
 
Aparılmış paleontoloji tədqiqatlar zamanı aydın olmuşdur ki, Azıx və Tağlar paleolit düşərgələrində orta Paleolit dövründə qədim insanların ovladıqları heyvanlar içərisində əsas yeri mağara ayısı, maral, keçi, qaban və Qafqaz maralı tutmuşdur. Təyin olunmuş sümük məmulatı içərisində məhz yuxarıda qeyd etdiyimiz heyvanlara məxsus sümük qalıqları çoxluq təşkil edir.<ref name="Huseynov75"/>
 
=== Daş məmulatı ===
Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin ən aşağı təbəqələrinin daş alətləri əsasən çaydaşılarının kənar hissələrindən mərkəzə doğru vurub qoparma üsulu ilə çox kobud formada hazırlanmışdır. Xüsusilə, düşərgənin IX-X təbəqələrindən tapılmış daş alətləri olduqca kobud və bəsit formada hazırlanmışdır. Belə texniki üsulla hazırlanmış daş alətlər daş məmulatı içərisində çoxluq təşkil edir. Təsvir olunan əmək alətləri əsasən uzunsov çaydaşılarının bir ucu və ya onun uzununa bir kənar hissəsini qəlpələr qoparmaq yolu ilə hazırlamışlar.<ref name="Huseynov86"/> Qeyd olunan əmək alətlərinin meydana gəlməsi bir daha sübut edir ki, bu tip əmək alətləri iki yuxarı üzü işlənmiş protoçoppinqlərin ilk istehsal pilləsini təşkil edir. Azıx paleolit düşərgəsinin VII-X təbəqələrinin daş məmulatı arasında qəlpələrdən hazırlanmış əmək alətləri də qeydə alınmışdır. Belə alətlər içərisində əsas yeri qaşov tipli alətlər tutur. Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin VII-X təbəqələrindən tapılmış daş məmulatı arasında 3-4 kq ağırlığında olan nəhəng kobud çapma alətləri də aşkarlanmışdır ki, bunlar da nəhəng [[çopper]] tipli alətlərdir.<ref name="Huseynov85"/>
 
[[Quruçay mədəniyyəti|Quruçay arxeoloji mədəniyyəti]]nə aid daş məmulatının elmi tədqiqi zamanı məlum olmuşdur ki, əmək alətlərinin əksəriyyəti mağara düşərgəsindən kənarda hazırlanmış və sonradan Azıx paleolit düşərgəsinə gətirilmişdir. Çünki düşərgənin VII-X təbəqələrindən əsasən ancaq hazır əmək alətləri tapılmışdır. Aşağı təbəqələrin daş məmulatı arasında istehsal tullantıları olduqca az sayda qeydə alınmışdır.<ref>М. М. Гусейнов - Новые археологические данные о Гуручайской культуре пещеры Азых а АзССР//ИАН АзССР, серия истории, философии, права, 1980, №3</ref>
 
Azıx paleolit düşərgəsinin IX təbəqəsində aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı 90 ədəd daş məmulatı tapılmışdır. IX təbəqədən aşkar olunmuş kobud çapma alətləri çaydaşılarından hazırlanmışdır. Təbəqənin daş məmulatı içərisində kobud çapma alətləri nisbətən çoxluq təşkil edir. X təbəqənin kobud çapma alətlərindən fərqli olaraq IX təbəqənin kobud çapma alətləri daha mükəmməl hazırlanmışdır. IX təbəqənin daş məmulatı arasında qaşov tipli alətlər daha çox diqqəti cəlb edir. Tipoloji cəhətcə qaşov tipli alətləri bir neçə qrupa ayrılır ki, onların içərisində də bir və iki işlək ağıza malik olanlar çoxluq təşkil edir.<ref>М. М. Гусейнов – Исследования в Азыхской пещере, АО 1972, М., 1973</ref>
 
Düşərgənin VIII təbəqəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı 60 ədəd daş məmulatı aşkar olunmuşdur. IX-X təbəqələrdən aşkar olunmuş kobud çapma alətlərinə nisbətən VIII təbəqənin həmin qrupuna aid olan alətləri daha mükəmməl hazırlanmışdır. Ən maraqlı cəhətlərdən biri təbəqədə bir neçə ədəd iki əllə yaxşı tutub istifadə etmək üçün çoppinq tipli alətlərin qeydə alınmasıdır. Həmin alətlərə [[1976]]-cı ildə Leninqrad şəhərində yerləşən Arxeologiya İstitutunun arxeoloji-texnoloji laboratoriyasında professor S.A.Semyonov xüsusi diqqət yetirmiş və Paleolit dövrü üçün ən nadir və maraqlı əmək alətləri olmasını qeyd etmişdir. <ref name="AMEA"/>
 
Azıx mağarasının VII təbəqəsindən aşkar olunmuş kobud çapma alətləri, istər çopper, istərsə də [[çoppinq]] tipli alətlər olduqca klassik üsulda hazırlanmışdır. Bir neçəsinin düz işlək ağzı vardır. Eyni zamanda tutacaq hissəsi olduqca əlverişli formaya salınmış və əldə yaxşı tutub istifadə etmək üçün yararlıdır. VII təbəqədən aşkar olunmuş kub və nüvəşəkilli alətlər əsasən kvars və kvarsit daşlarından hazırlanmışdır.<ref name="Huseynov80"/>
 
[[Aşel mədəniyyəti|Qədim Aşel mədəniyyətinə]] aid olan təbəqənin əmək alətləri içərisində 8 ədəd əl çapacaqları qeydə alınmışdır. Düşərgənin VI təbəqəsindən tapılmış əl çapacaqları felzit daşından hazırlanmışdır. Aşkar olunmuş əl çapacaqlarının əksəriyyəti oval formaya malikdir. Onların hamısı təbii qabıqdan təmizlənmişdir. VI təbəqənin əmək alətləri içərisində 2 ədəd kobud çapma alət – qaşov tipli alət qeydə alınmışdır. Onların hər ikisi çaydaşılarından hazırlanmışdır. Azıx düşərgəsinin VI təbəqəsindən 7 ədəd itituclu tapılmışdır. Onlar əsasən çaxmaq (4 ədəd) və slanes (3 ədəd) daşlarından hazırlanmışdır.<ref>М. М. Гусейнов – Исследования в Азыхской пещере, АО 1979, М., 1980</ref>
 
Azıx paleolit düşərgəsinin orta Aşel mədəniyyətinə aid V təbəqəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı ancaq ovçuluq təsərrüfatı üçün yararlı olan əmək alətləri tapılmışdır. Azıx paleolit düşərgəsinin V təbəqəsindən 300-dən artıq daş məmulatı qeydə alınmışdır. Düşərgənin V təbəqəsindən aşkar olunmuş daş məmulatının əksəriyyəti çaxmaq (143 ədəd) və slanes (124 ədəd) daşlarından hazırlanmışdır. Daş məmulatı içərisində [[bazalt]] (2 ədəd), pesçanik (3 ədəd) və 3 ədəd dəvəgözü daşından hazırlanmış alətlər qeydə alınmışdır. Orta Aşel mədəniyyətinə aid təbəqənin daş məmulatı içərisində 2 ədəd mustye itiuclusu qeydə alınmışdır. Buradan tapılmış mustye itiucluları üçbucaqlı qəlpə üzərində hazırlanmışdır.<ref name="Huseynov85"/>
 
{|class="graytable" style="background:#DCDCDC;"
|+
| align="center" | [[Şəkil:Azıx əmək alətləri X təbəqə 1.jpg|center|200px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[Şəkil:Azıx əmək alətləri V təbəqə 1.jpg|center|200px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[Şəkil:Azıx əmək alətləri Aşel 1.jpg|center|200px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[Şəkil:Azıx əmək alətləri III təbəqə 1.jpg|center|200px]]
|-
| align="center" | Azıx mağarasının X təbəqəsindən aşkarlanmış [[Quruçay mədəniyyəti]] dövrünə aid daş əmək alətləri
|
| align="center" | Azıx mağarasının V təbəqəsindən aşkarlanmış Qədim (erkən) Aşel dövrünə aid daş əmək alətləri
|
| align="center" | Azıx mağarasının V təbəqəsindən aşkarlanmış Orta [[Aşel mədəniyyəti|Aşel]] dövrünə aid daş əmək alətləri
|
| align="center" | Azıx mağarasının III təbəqəsindən aşkarlanmış Son Aşel - [[Mustye mədəniyyəti]] dövrün aid daş əmək alətləri
|
|}
 
=== Dini artefaktlar ===
[[Şəkil:Azıx mağarası ayı kəlləsi 1.jpg|right|thumb|200px|Azıx mağarasından tapılmış dini təsvirli [[ayı]] kəlləsi<ref>Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə), I cild, Bakı, 2006</ref> ''([[Azərbaycan Tarix Muzeyi]])'']]
Azıx qədim insan düşərgəsindən aşkar olunmuş elmi materialların təhlili ibtidai insanların dini təsəvvürləri haqqında yeni-yeni elmi fikirlər söyləməyə şərait yaratmışdır. [[1972]]-ci ilin arxeoloji tədqiqatları zamanı Azıx düşərgəsinin V təbəqəsinin yerləşdiyi sağ divarında qaranlıq bir yerdə 3 ədəd [[mağara ayısı]]nın kəlləsi aşkar olunmuşdur.<ref>М. М. Гусейнов – О тайнике азыхантроп в ашеле // Учен. зап. АГУ им. С.М.Кирова, серия истории и философии, 1974, № 8</ref> Bu sahə mağaranın içərisində olduqca möcüzəli bir guşədə qabarıq formada irəliyə uzanaraq, orta hissəyə işıq düşməsinə mane olur və nəticədə bura zülmətə qərq olur. Bu hissədə qaya rəfi təbii surətdə əmələ gəlmişdir. Məhz bu rəfdə yuxarıda qeyd olunan mağara ayılarının kəlləsi və çənəsi qoyulmuşdur. Tədqiqatlar zamanı müəyyən olundu ki, mağara ayılarının kəllə və çənələri buraya ibtidai insanlar tərəfindən qoyulmuşdur. Bu proses qədim insanların ilk dini görüşləri barədə məlumat verir, həm də qədim Azıx sakinlərinin mağara ayılarının kəllələrinə bir növ sitayiş etdiklərini göstərir.<ref>М. М. Гусейнов – О резултатах археологических раскопок в Азыхской пещере//Сб. Археологические исследования в Азербайджане, Баку, 1965</ref>
 
Tədqiqatlar zamanı müəyyən olundu ki, düşərgənin məhz bu sahəsi müqəddəs yer sayılmışdır. Qeyd olunan proses ibtidai insanlarda ilk dini təsəvvürlərin meydana çıxdığını göstərir. Məhz, Azıx mağarasının materialları əsasında ibtidai insanlarda ilk dini görüşlərin meydana çıxmasını orta [[Aşel mədəniyyəti]] dövründən, yəni 400 min il bundan əvvəl başlandığını söyləmək mümkün olmuşdur. <ref name="AMEA"/>
 
Son illərdə aparılan arxeoloji kəşfiyyat və tədqiqat işləri nəticəsində dünyanın bir sıra qədim insan düşərgələrindən də ilk dini etiqadların və görüşlərin meydana çıxmasına aid zəngin maddi mədəniyyət nümunələri aşkar olunmuşdur. Həmin maddi mədəniyyət nümunələri ilk dini təsəvvürlərin orta Aşel mədəniyyəti zamanı meydana çıxmasını bir daha təsdiq edir.<ref name="Huseynov85"/>
 
=== Ocaq qalıqları ===
Azıx düşərgəsinin mədəni təbəqələrindən ocaq yerlərinin aşkar olunmasının xüsusi elmi əhəmiyyəti vardır. Bu odun yaranma tarixi və ondan insanların istifadə etmələri barədə xüsusi fikirlər söyləməyə şərait yaratmışdır. Azıx düşərgəsində aparılan tədqiqatlar nəticəsində ilk dəfə insanların oddan istifadə etməyə başlamaları qədim [[Aşel mədəniyyəti]]ndə olması qənaətinə gəlinmişdir.<ref name="Huseynov80"/>
 
Azıx düşərgəsinin qədim və orta aşel təbəqələrində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı ocaq yerlərinin aşkar olunması düşərgə sakinlərinin hələ qədim Aşel mədəniyyəti zamanı odla tanış olub, ondan istifadə etmələrini əyani surətdə sübut edir.<ref name="AMEA"/>
 
Aparılan arxeoloji tədqiqatlar zamanı müəyyən olunmuşdur ki, qədim Azıx düşərgəsinin sakinləri torpaqda qazma üsulu ilə ocaqlar qurmuşlar. Azıx düşərgəsinin orta aşel təbəqəsindən 3 ocaq yeri qeydə alınmışdır. Ocaqlardan biri 4 kv.m sahəni əhatə edir. Ocağın hər tərəfinə yandırılmış ağac külündən qalın sədd çəkilmişdir. Ən maraqlı cəhət ocağın yanında əhəngdaşılarından qurulmuş divar qalığının qeydə alınmasıdır. Divar qalığının hündürlüyü 40 sm-ə bərabərdir. Qeyd olunan divarın yanında daha bir kiçik ocaq yeri aşkar olunmuşdur.Ocağın hər iki tərəfi yastı əhəngdaşıları ilə əhatə olunmuşdur.<ref name="Huseynov75"/>
 
=== Azıxantrop ===
[[Şəkil:Азых.jpg|right|thumb|200px|[[Azıxantrop]]un Azıx mağarasından tapılmış çənə sümüyü. ''[[Azərbaycan Tarix Muzeyi]]ndə saxlanılır.'']]
{{əsas|Azıxantrop}}
[[1968]]-ci ilin iyununda [[Məmmədəli Hüseynov|M.M.Hüseynovun]] rəhbərliyi altında [[Paleolit]] arxeoloji ekspedisiyası Azıx düşərgəsinin V təbəqəsinin IV horizontunda apardığı arxeoloji qazıntılar zamanı bir neçə daş məmulatı ilə birlikdə ibtidai insana məxsus çənə aşkar olunmuşdur. Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin orta [[Aşel mədəniyyəti]]nə aid təbəqəsindən tapılmış ibtidai insana məxsus olan çənə üzərində professor [[Dəmir Hacıyev|D.V.Hacıyev]] uzun müddət elmi tədqiqat işləri aparmışdır. M.M.Hüseynov tərəfindən tapılmış çənə Azıx paleolit düşərgəsinin elmi əhəmiyyətini və şöhrətini daha da artırmış və dünyanın müxtəlif ölkələrin arxeoloq, paleontoloq, paleoantropoloq və digər mütəxəssislər [[Bakı]]ya gələrək, Azıx düşərgəsindən tapılmış maddi mədəniyyət qalıqları ilə yaxından tanış olmağa başlamışlar.<ref name="Lubin98">Любин Василий Прокофьевич - Ашельская эпоха на Кавказе. СПб. 1998</ref> <ref name="Cəfərov04">Ə. Cəfərov – Azərbaycanın ilk sakinləri, Bakı, Elm, 2004</ref>
 
Professor [[Dəmir Hacıyev|D.V.Hacıyevin]] Azıxdan tapılmış çənə üzərində apardığı elmi araşdırmalar zamanı məlum olmuşdur ki, çənə quruluşundakı spesifik cəhətlərə əsasən, bir tərəfdən pitikantroplara, xüsusilə Mauer adamının çənəsinə, digər tərəfdən bir çox cəhətlərinə görə [[Fransa]]nın cənubunda olan Kondel-Araqo düşərgəsinin qədim [[Aşel mədəniyyəti]]nə aid təbəqəsindən tapılmış pre-neandertal tipli insanlara daha yaxındır.<ref>Henry de Lumley - L'Homme premier", Odile Jacob, 1998</ref>
 
Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin V təbəqəsindən tapılmış ibtidai insana məxsus çənənin iri olması açıq nəzərə çarpır və onun gövdəsi nisbətən qalındır. Bu baxımdan Azıx mağara düşərgəsindən tapılmış çənə [[avstralopitek]] tipli adamlardan fərqlənir və müəyyən cəhətlərinə görə arxantropların arasında xüsusi yer tutur. Fiziki tipinə görə Azıx düşərgəsindən aşkar edilmiş çənə [[sinantrop]] tipli insanla [[neandertal]] adamı arasında keçid mərhələsindədir.<ref name="Hacıyev70">Д. В. Гаджиев, М. М. Гусейнов – Первая для СССР находка ашельского человека (Азербайджан, Азыхская пещера)//Учен. зап. Азгосмединститута, 1970, т. 311</ref> Azıx mağara düşərgəsinin Aşel mədəniyyətinə aid təbəqəsindən tapılmış ibtidai insan qalığına şərti olaraq ''azıxantrop'', yəni ''Azıx adamı'' adı verilmişdir. <ref name="Huseynov75">М. М. Гусейнов – Археология Aзербарджана (каменныи век), АГУ, 1975</ref>
 
Professor D.V.Hacıyev apardığı elmi tədqiqat zamanı müəyyən etmişdir ki, çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin V təbəqəsindən tapılmış ibtidai insan çənəsi [[Azərbaycan]] ərazisində ən qədim insana məxsus olub, 350-400 min il bundan əvvəl bu ərazidə yaşamış 18-22 yaşlı qadının çənəsidir.<ref name="Huseynov85">М. М. Гусейнов – Древний палеолит Азербайджана, Баку, 1985</ref>
 
== Arxeoloji mədəniyyətlər ==
=== Quruçay mədəniyyəti ===
{{əsas|Quruçay mədəniyyəti}}
[[Şəkil:Azıx mağarasından tapılmış daş alətlət.jpg|right|thumb|280px|Azıx mağarasından aşkarlanmış [[Quruçay mədəniyyəti]]nə aid daş əmək alətləri. ''[[Azərbaycan Tarix Muzeyi]]'']]
Azıx paleolit düşərgəsinin tarixi dövrlə bağlı ən qədim arxeoloji və paleontoloji tapıntıları abidənin VII-X təbəqələrindən aşkar olunmuşdur. Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin ən aşağı VII-X təbəqələrində [[Məmmədəli Hüseynov|M.M.Hüseynovun]] rəhbərliyi altında arxeoloji qazıntılar [[1974]]-[[1976]], [[1980]]-[[1982]] və [[1986]]-cı illərdə aparılmışdır. Arxeoloji qazıntılar zamanı Azıx düşərgəsində VII-X təbəqələrinin 32 kv.m sahəsində tədqiqatlar aparılmış və 212 ədəd daş məmulatı, 7 ədəd heyvan sümükləri və minlərlə xırda gəmirici sümükləri tapılmışdır.<ref>Q. İsmayılov - Quruçay və Köndələnçay vadisində qədim mədəniyyət izləri, Bakı, 1981</ref>
 
Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin VII-X təbəqələrindən tapılmış daş məmulatı içərisində əsas yeri əmək alətləri tutur. Düşərgənin əmək alətləri arasında çaydaşılarından hazırlanmış kobud çapma alətləri çoxluq təşkil edir. VII-X təbəqələrin daş məmulatı içərisində eyni zamanda çapacaq alətləri, kubvari alətlər, kobud qaşovlar, vurma səthi yaxşı saxlanmış qəlpələr qeydə alınmışdır. Elmi araşdırmalar zamanı məlum olmuşdur ki, Azıx paleolit düşərgəsində stratiqrafik səviyyədən asılı olmayaraq düşərgənin VII-X təbəqələrinin daş məmulatı texniki və tipoloji xüsusiyyətlərinə görə eyni texniki üsulla hazırlanmışdır. Bu texniki-tipoloji xüsusiyyətlər əmək alətlərinin tipologiyasında, ümumi görünüşlərdə, çənglə örtülməsindən asılı olmayaraq saxlanılma dərəcəsində, texniki hazırlanmalarında və digər cəhətlərdə özünü göstərir.<ref name="Huseynov86"/>
 
Azıx paleolit düşərgəsinin VII-X təbəqələrindən tapılmış arxeoloji tapıntıların mühüm elmi əhəmiyyəti vardır. Bu elmi materiallar Azıx paleolit düşərgəsində ibtidai insanların ilk məskunlaşdığını söyləməyə imkan verir. Aparılan kompleks elmi tədqiqatlar zamanı müəyyən edilmişdir ki, ibtidai insanların həyatında Azıx paleolit düşərgəsinin yaxınlığından axan Quruçayın mühüm rolu olmuşdur.<ref name="Huseynov86"/> Çünki, [[Qarabağ]]ın Quruçay vadisi ibtidai insanların əmək alətləri hazırlamaq, ovçuluq və yığıcılıqla məşğul olmaları üçün xammal mənbəyi olmuşdur. [[Quruçay]] dərəsində əmək alətləri hazırlamaq üçün kvars, kvarsit, bazalt, çaxmaq, felzit, yaşma və digər çaydaşıları mövcud olmuşdur.Ona görə də ən qədim Azıx düşərgəsinin ibtidai sakinləri daşdan əmək alətləri hazırlamaq üçün təbii çaydaşılarını Quruçay vadisindən toplayıb əmək alətləri hazırlamış və müəyyən vaxt keçdikdən sonra düşərgəyə gətirmişlər.
 
Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin VII-X təbəqələrindən tapılmış daş məmulatlarının texniki-tipoloji xüsusiyyətləri, kobud çapma alətlərinin hazırlanma cəhətləri və dünyanın heç bir paleolit abidələrindən belə alətlər qeydə alınmadığı üçün düşərgənin ən aşağı təbəqələrindən tapılmış maddi mədəniyyət qalıqlarına Quruçay arxeoloji mədəniyyəti adı verilmişdir.
 
Azıx paleolit düşərgəsinin VII-X təbəqələrindən tapılmış daş məmulatının elmi tədqiqi ilə [[Məmmədəli Hüseynov|M.M.Hüseynov]] və [[Əsədulla Cəfərov|Ə.Q.Cəfərov]] məşğul olmuşlar. Onların apardıqları elmi araşdırmalar zamanı [[Quruçay mədəniyyəti]]nin bir neçə inkişaf mərhələsi müəyyən edilmişdir.
 
Çoxtəbəqəli qədim insan düşərgəsinin VII-X təbəqələrindən aşkar olunmuş Quruçay mədəniyyətinin əmək alətləri Şərqi [[Afrika]]nın [[Olduvay mədəniyyəti]] kompleksi ilə yaxınlıq təşkil edir.<ref>Ə. Cəfərov - Azıx dünya arxeologiyasında, Xalq qəzeti, 2010, 6 iyun, N 121.</ref> Lakin Azıx düşərgəsinin ən aşağı təbəqələrinin əmək alətlərinin texniki hazırlanmasında və tipologiyasında fərqli cəhətlər vardır ki,bu da VII-X təbəqələrin elmi materialları əsasında yeni arxeoloji mədəniyyətin müəyyən edilməsinə səbəb olmuşdur. Azıx düşərgəsində aparılan kompleks elmi tədqiqatlar nəticəsində Quruçay mədəniyyətinin 2-2,5 milyon il bundan qabaqlar başlayıb və 700 min il əvvəllər sona çatması müəyyən olunmuşdur.<ref name="Huseynov85"/>
 
Ə.Q.Cəfərovun [[2001]]-[[2005]]-ci illərdə [[Avropa]] alimləri ilə birgə apardığı elmi tədqiqatlar nəticəsində Quruçay arxeoloji mədəniyyətinin 2,5 milyon il bundan əvvəl başlanması və ibtidai insanların Azıx düşərgəsində həmin tarixdən məskunlaşması müəyyən edilmişdir.<ref>Ə. Cəfərov - Qarabağın arxeloji abidələri və onların tarixini saxtalaşdırmaq cəhdləri, Xalq qəzeti, 2005, 24 aprel №92</ref> Eyni zamanda Azərbaycan ərazisində ibtidai icma quruluşunun ilk mərhələsinin Quruçay arxeoloji mədəniyyəti dövründən başlaması arxeoloji mənbələr əsasında sübuta yetirilmişdir.<ref>Ə. Cəfərov - Beynəlxalq arxeoloji tədqiqatların nəticələri, Xalq qəzeti, 2009, 21 aprel, N 84</ref>
 
=== Aşel mədəniyyəti ===
[[Şəkil:Tools from Azikh (paleolith).JPG|thumb|right|200px|Azıx mağarasındanaşkarlanmış Aşel mədəniyyətinə aid daş əmək alətləri ''([[Azərbaycan Tarix Muzeyi]])'']]
Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsində qədim Aşel dövrünə aid maddi mədəniyyət qalıqları V və VI təbəqədə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar olunmuşdur. Azıx mağara düşərgəsinin VI təbəqəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı ilk dəfə olaraq mükəmməl işlənmiş əl çapacaqları tapılmışdır.<ref name="Huseynov86"/>
 
Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin VI təbəqəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı 2 mindən artıq daş məmulatı tapılmışdır. Düşərgənin VI təbəqəsindən aşkar olunan daş məmulatı içərisində 593 əmək aləti qeydə alınmışdır. Daş məmulatının yerdə qalan hissəsini isə istehsal tullantıları, nukleuslar və təbii çaydaşıları təşkil edir. Düşərgənin VI təbəqəsindən əmək alətləri ilə birlikdə istehsal tullantılarının və nukleusların aşkar olunması qədim Aşel mədəniyyəti dövründə Azıx düşərgəsində qədim insanların əmək alətləri hazırladıqlarını göstərir.
 
Düşərgənin qədim Aşel dövrünə aid təbəqəsindən aşkar olunmuş kobud çapma alətləri çaydaşılarından hazırlanmışlar. Onlar texniki və tipoloji cəhətdən aşağıdakı təbəqələrdən tapılmış kobud çapma alətlərindən fərqlənir.<ref name="Huseynov80"/> Aşağı təbəqələrdən müəyyən olunmuş həmin alətlər kobud və bəsit olduğu halda, VI təbəqənin kobud çapma alətləri isə daha universal və təkmilləşmiş formada hazırlanmışdır. VI təbəqənin daş məmulatı içərisindən 14 ədəd kobud çapma aləti qeydə alınmışdır. Onların hamısı çaydaşılarından hazırlanmışdır.
 
Qədim [[Aşel mədəniyyəti]]nə aid olan təbəqənin əmək alətləri içərisində 8 ədəd əl çapacaqları qeydə alınmışdır. Düşərgənin VI təbəqəsindən tapılmış əl çapacaqları felzit daşından hazırlanmışdır. Aşkar olunmuş əl çapacaqlarının əksəriyyəti oval formaya malikdir.Onların hamısı təbii qabıqdan təmizlənmişdir. VI təbəqənin əmək alətləri içərisində 2 ədəd kobud çapma alət – qaşov tipli alət qeydə alınmışdır. Onların hər ikisi çaydaşılarından hazırlanmışdır. Azıx düşərgəsinin VI təbəqəsindən 7 ədəd itituclu tapılmışdır. Onlar əsasən çaxmaq (4 ədəd) və slanes (3 ədəd) daşlarından hazırlanmışdır.
 
Azıx düşərgəsinin VI təbəqəsinin daş məmulatı içərisində 31 ədəd kəsici alət də qeydə alınmışdır.Həmin alətlərin işlək hissələri dişli-gəzli formaya malikdir.VI təbəqənin daş məmulatı içərisində 82 ədəd fraqment formasında alətlər qeydə alınmışdır. SSRİ ərazisində Aşel mədəniyyətinə aid fraqment alətlər ilk dəfə olaraq Azıx mağarasının VI təbəqəsində qeydə alınmışdır. Fraqment şəkilli alətlər içərisində qaşov tipli alətlərin qırıqları, itiuclular və dişəklənmiş qəlpələr də qeydə alınmışdır.<ref name="Huseynov85"/>
 
Azıx qədim insan düşərgəsində aparılan kompleks elmi tədqiqatlar zamanı müəyyən olunmuşdur ki, burada qədim Aşel mədəniyyəti 750-450 min illər arasında mövcud olmuş və 300 min il davam etmişdir. Bu dövrdə əmək alətlərinin təkmilləşməsi və yeni-yeni əmək alətlərinin meydana çıxması başlanır. <ref name="Huseynov86">M. M. Гусейнов, А. К. Джафаров - Палеолит Азербайджана, Элм, 1986</ref>
 
Azıx düşərgəsinin V təbəqəsinin daş məmulatının texniki-tipoloji xüsusiyyətlərinə görə özündən aşağıda yerləşən VI təbəqənin daş məmulatı ilə yaxınlıq təşkil edir. Eyni zamanda V təbəqənin əmək alətləri qədim Aşel dövrü daş məmulatlarının bəzi oxşar xüsusiyyətlərini özündə birləşdirir.Uzun illər ərzində Azıx mağarasının V təbəqəsində aparılan kompleks arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində daş məmulatı ilə yanaşı, 10 minlərlə ovlanmış heyvan sümükləri aşkar olunmuşdur. Fauna qalıqları sübut edir ki, orta Aşel mədəniyyəti dövründə Azıx paleolit düşərgəsində yaşayan sakinlərin məşğuliyyətində əsas yeri ovçuluq tutmuşdur. Azıx paleolit düşərgəsindən tapılmış [[fauna]] qalıqlarının elmi tədqiqi ilə professor [[Dəmir Hacıyev]] məşğul olmuşdur.<ref name="Huseynov86"/>
 
=== Mustye mədəniyyəti ===
[[Qafqaz]] və [[Yaxın Şərq]] ölkələri ərazisində [[Mustye mədəniyyəti]]nə aid ən zəngin maddi mədəniyyət nümunələri [[Tağlar mağarası|Tağlar]] və Azıx düşərgəsinin III təbəqəsindən aşkar olunmuşdur.<ref name="Huseynov85"/> Çoxtəbəqəli Azıx düşərgəsinin III təbəqəsindən tapılmış daş məmulatının 1786 ədədi slanes, 1293 ədədi çaxmaq və 14 ədədi isə dəvəgözü daşından hazırlanmışdır. Düşərgənin III təbəqəsinin daş məmulatı içərisində 18 ədəd çaydaşı qeydə alınmışdır. Azıx düşərgəsinin Mustye mədəniyyətinə aid təbəqəsindən daş məmulatı içərisində 63 ədəd nüvə və 33 nüvə qırıqları qeydə alınmışdır. Azıx düşərgəsinin Mustye mədəniyyətinə aid təbəqəsindən tapılmış daş məmulatının zənginliyi burada qədim insanların daimi və uzun müddət yaşadıqlarını göstərmişdir. Eyni zamanda mağara sakinləri əmək alətlərinin bir hissəsini mağaranın özündə, digər hissəsini isə düşərgədən kənarda hazırlamışdır.<ref name="Huseynov80"/>
 
Azıx düşərgəsinin qədim, orta və son Aşel dövrlərinə aid olan təbəqələrdən bir ədəd də olsun dəvəgözü daşından hazırlanmış əmək aləti qeydə alınmamışdır. Qədim Azıx sakinləri dəvəgözü daşı ilə ilk dəfə 120-100 min il bundan əvvəl – Mustye mədəniyyətinin başlanğıcında tanış olmuş və ondan özləri üçün əmək alətləri hazırlamağa başlamışlar.<ref name="AMEA"/> Mustye mədəniyyəti dövründə neandertal tipli insanlar Azıx düşərgəsində daimi yaşamışlar. Mustye mədəniyyəti dövründə qədim Azıx sakinlərinin əsas məşğuliyyəti ovçuluq və yığıcılıqdan ibarət olmuşdur.<ref name="Huseynov86"/>
 
Azıx paleolit düşərgəsinin Mustye mədəniyyətinə aid olan III təbəqəsinin daş məmulatı içərisində zəngin əmək alətləri qeydə alınmışdır. III təbəqənin əmək alətləri içərisində 68 ədəd levallua itiucluları müəyyən edilmişdir. Maraqlıdır ki, onların əksəriyyəti çaxmaqlaşmış slanes daşından (36 ədəd), 32 ədədi isə çaxmaqdaşından hazırlanmışdır.<ref name="Huseynov85"/>
 
== İstinadlar ==
{{istinadlar|3}}
 
== Həmçinin bax ==
* [[Azıxantrop]]
* [[Quruçay mədəniyyəti]]
* [[Aşel mədəniyyəti]]
* [[Azərbaycan arxeologiyası]]
 
== Xarici keçidlər ==
* [http://mirslovarei.com/content_bes/Azyxskaja-Peshhera-1094.html Азыхская пещера (RU)]
* [http://www.oval.ru/enc/31690.html Каменный век (RU)]
* [http://turanweblog.blogfa.com/post-40.aspx Azıx Mağarası - ən qədim insanların yaşayış məskəni]
* [http://arheo.manefon.org/?p=86 Азыхская пещера (RU)]
 
{{Azərbaycanın daş dövr abidələri}}
 
[[Kateqoriya:Azərbaycan mağaraları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan arxeologiyası]]