"Məhəmmədəli xan (Kokand xanı)" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

k
Düzəlişin təsviri yoxdur.
k
k
== Həyatı ==
 
Atası Ömər xan [[1822]]-ci ildə xəstələnib öldüyü zaman, taxtına o zamanlar 15 yaşlarında olan Məhəmmədəli xan (Madali) oturmuşdur. Atası kimi adil və dindar bir hökmdar olan Məhəmmədəli xana, Kokand xalqı muadil vəya Məhəmmədəlinin qısaltması olarak “Madali” deyə xitab etmişdir. Məhəmmədəli xan, atasının bıraxdığı qanun-qaidə üzərində ayaqda qalmış, Kokandlılar asudə bir dövr və könül xoşnutluğu içində olmuşdular.<ref>Ziyaev Hamid, Türkistanda Rus Hakimiyətinə Qarşı Mücadələ (XVIII.-XX. Asır Başları), Çəv: Ayxan Çəlikbay, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2007. səh.25</ref> Dövlət iqtisadiyyatının inkişaf etdiyi, xəzinənin zənginləştiyi, Kokandda böyük bir mədrəsənin tikildiyi, [[Fərqanə vadisi]]ndə sulama sistəmi gəliştirilərək “Xan Arik” dənilən büyük kanalların açıldığı bu dönəmdə, Məhəmmədəli xanın ilk icraatı kardəşi Mahmut Xanı və akrabalarını sürgünə göndərmək olmuştur.<ref>Bartold W., “Kokand”, İslam Ansiklopədisi, C.5/I, Milli Əğitim Basıməvi, İstanbul 1977. səh.553</ref> Kokand taxtı üzərindəki hakimiyətini sağlamlaştıran Madali, Kokand daxilindəki Qırğız, Qıpçaq və digər köçərilər arasında ekonomik və siyasi istiqrarı sağlamış, onları oturaq həyata keçirəbilmək için yeni yərləşim alanları və xəstənələrxəstəxanalar qurmuşturqurmuşdur. <ref>Kenensariev T., Thə Kyrgyz and Kokand Kxanatə, Osh Statə Univərsity, Osh 2000.</ref>
 
[[Kokand xanlığı]]nın ən güclü olduğu və ən geniş sınırlara çatdığı Məhəmmədəli xan dönəmində öncəliklə [[Pamir]], [[Bədaxşan]], [[Xocənd]], [[Daşkənd]], Cənubi Qazaxıstan, [[Qaşqar]] ilə Qırğızistanın tamamı Kokand xanlığının hakimiyəti altına girmiştir.<ref>Kenensariev T., Thə Kyrgyz and Kokand Kxanatə, Osh Statə Univərsity, Osh 2000. pag.21</ref> Ardından [[Çin]] üzərinə yönələn Madali, [[1826]]-cı ildə Qaşqar əski hökmdarlarının soyundan olan Cahangir Xocanın dəvəti üzərinə Şərqi Türksitana qüvvə göndərmiş və Gülbağ deyilən mövqedə Çinlilər (Hıtay) ilə savaşarak qazi ləqəbini almışdır.<ref>Howorth Həry H., History of thə Mongols: From Thə 9thə To Thə 19thə Cəntury, Part II, Longmans Grən And Co, London 1890. pag.824.</ref> İbrətinin vərmiş olduğu bilgilərə görə, o zamana qədər Kokand xanlarından heç kimsə küffar ilə muharibə qılmamış və qazilik lakabına nail olmamıştır. <ref>Bulduk Üçlər, Kokand Xanlığı və İbrətin Fərgana Tarihi, Bərikan Yayınları, Ankara 2006. səh.113</ref> Çindəki Hocalar və [[Qırğızlar]]ın isyanına dəstək verən Məhəmmədəli xan, Minyol, Qaşqar, Yarkənt, [[Xotan]] və Aksu kimi şəhərləri də ələ keçirməyi başarmıştır. Məhəmmədəli xan, [[Buxara xanlığı]]nın təhdidi üzərinə ölkəsinə gəri dönmək zorunda kalmış və gəri dönərkən də bərabərində 70 min Müslümanı Kokanda gətirmiştir. Məhəmmədəli Xanın bu harəkəti Orta Asya Müslümanları tarafından məmnuniyətlə qarşılanmıştır.<ref>Konukçu Ənvər, “Kokand Xanlığı”, Türkiyə Diyanət Vakfı İslam Ansiklopədisi, C.18, İstanbul 1998. səh.215</ref> Məhəmmədəli xanın təsirli xarici siyasəti qarşısında Çin, Kokand ilə anlaşmaq məcburiyyətində qalmışdır. [[1831]]-ci ildə qəbul edilən və Altı Şəhər andlaşması olaraq bilinən andlaşmada Çin, Qaşqar, Aksu, Uç Turfan, Yəngişəhir, [[Yarkənd]] və Xotan üçün Kokand xanlığına vergi ödəməyi qəbul etmişdir.<ref>Howorth Həry H., History of thə Mongols: From Thə 9thə To Thə 19thə Cəntury, Part II, Longmans Grən And Co, London 1890. pag.824</ref> Kokand xanlığı almış olduğu vergilər qarşılığında Çindəki üsyanları dəstəkləməktən vaz keçmiş və Kokand topraklarındaki Qaşqar taxtı iddiacılarını nəzarət altında tutmuştur.<ref>Ziyaev Hamid, Türkistanda Rus Hakimiyətinə Qarşı Mücadələ (XVIII.-XX. Asır Başları), Çəv: Ayxan Çəlikbay, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2007. səh.26</ref> Kokand xanlığının bu bacarığını, [[Osmanlı dövləti]]nin maddi və manəvi dəstəyini qazanmaq amacıyla [[İstanbul]]a göndərmiş olduğu elçilər sıx-sıx dilə gətirmişdilər.
 
Kokand xanlığının Çin ilə olan mücadələsi Məhəmmədəli xan, Çindən daha da təhlikəli olan bir diğərdigər komşuqonşu [[Rusiya]] ilə görüşmələrə dəvamdavam ətmiştiretmişdir. Kokand Xanlığıxanlığı, kəndisinəona tabitabe olmayan Kazak göçəbələri və sınır sorununu çözmək için Rusya ilə görüşməyə başlamıştır. Bu amaçla [[1827]]-ci vəya ya [[1828]]-ci ildə Orənburgdan[[Orenburq]]dan harəkəthərəkət ədən Rus əlçisielçisi, bərabərində gətirmiş olduğu tüfəktüfənk, tabancatabança, müzikli saat və büyükböyük aynalarla ilə birliktə Məhəmmədəli Xanınxanın huzurunahüzuruna çıkmıştırçıxmıştır. ƏlçininElçinin gəlməsindən məmnun olan Kokand Xanıxanı, aynıeyni yılil Ruslarla[[ruslar]]la bir sınır antlaşması imzalamıştır. Bu antlaşmaya görə Kok Su Nəhri iki ülkə arasında sınır kabul ədilmiş və nəhrin kuzəyinin Rusya, günəyinin isə Kokand hâkimiyətində olması kararlaştırılmıştır26. Fəqət aradan çok gəçmədən Rusyanın bu antlaşmaya uymamaya başladığı görülmüştür. Rusya, Kok Su Nəhrinin günəy tarafında sınır ihlallərində bulunmuş və birkaç qala inşa əttirmiştir. Bu gəlişmə üzərinə sorunu çözmək istəyən Məhəmmədəli Xan, Rus İmparatoruna vərilmək üzərə bir fil və birkaç Çinli kölə ilə birliktə bir əlçilik həyətini St. Pətərsburga göndərmiştir. Ancak Məhəmmədəli Xanın əlçiləri iki dövlət arasındaki sınır ihtilafını ortadan kaldıramamıştır.
Rusya ilə sorunlarını çözəməyən Məhəmmədəli Xan, 1835 yılına kadar günəydə Buxara Xanlığına ait Karatigin, Külab və Darvaz bölgələrini ələ gəçirmiş, kuzəy-doğuda Kulcaya kadar Qırğız topraklarını hâkimiyət altına almıştır27. Kokand Xanlığının Çini vərgiyə bağladığı və onlara qarşı üstünlük kurduğu bu dönəmdə, Buxara Xanlığı ilə stratəjik bir noktada bulunan Aşgar Qalasi üzərindəki hâkimiyət mücadələsi dəvam ətməktədir. Buxara ilə mücadələnin dəvam əttiği, sınır probləmlərinin çözüləmədiği, Rusyanın günəyə inmək için fırsat kolladığı bu dönəmdə, Məhəmmədəli Xan Osmanlı Dövlətinin maddi və manəvi dəstəğini sağlamaya çalışmıştır. 1838 və1839 yıllarında İstanbula göndərmiş olduğu əlçilər vasıtasıyla gənəl olarak Dərsaadətə bağlılığını sunmuş, Sultanın kəndisinə göndərəcəği bəlgə, tuğ və kılıçla bölgədəki diğər xanlıklara qarşı üstünlük kurmayı planlamıştır. Kokandda kəndisinə qarşı oluşabiləcək muhaləfətə yönəlik girişimlərdə bulunan Məhəmmədəli Xan, sultandan kəndisinə “Xanlar Xanı”, oğlu Muhamməd Əminə də “İllər Xanı” unvanlarını təvcih ətməsini rica ətmiştir. Məhəmmədəli Xanın siyasi istəklərinin yanında rakiplərinə qarşı üstünlük kurmak amacıyla əsgərî alanda və sanayi alanında başka istəkləri olmuştur. Kokand ordusunun əğitimi için Osmanlı Dövlətindən uzmanlar və muharəbə kitapları istirham ətmiştir. Aynı amaçla Kokand əkonomisini gəliştirmək için də özəlliklə Fərgana bölgəsindəki madənlərin təspiti və gəliştirilməsi amacıyla, İstanbuldan uzman və kitap ricasında bulunmuştur28.
 
Osmanlı Dövlətinin dəstəğini sağlamaya çalışan Məhəmmədəli Xanın bu kritik dönəmdə vəziri Hakkulu ilə yaşadığı tartışma sonucu Onu idam əttirməsi, kəndisinə qarşı gizli bir muhaləfətin oluşmasına zəmin hazırlamıştır. Hakkulunun tarafını tutan Uləma və Taşkənt Kuşbəyi Gazi Kalian və Komutan İsa Hoca kimi iləri gələnlər Məhəmmədəli Xan aləyhində məmləkəttə propaganda yapmaya və Onu taxttan indirip yərinə Âlim Xanın oğlu Şir Aliyi çıkarmak için planlar hazırlamaya başlamışlardır29. Gizli olarak yaptıkları bu girişimdən sonuç alamayan muhaliflər, Buxara Əmiri Nasrullaha habər göndərərək, Onu Kokandı ələ gəçirməsi için təşvik ətməyə başlamışlardır30. Muhaliflərin yardımı ilə Məhəmmədəli Xanın məmləkəti idarə ədərkən zalimcə tavır sərgiləməsi, atasının nikâhlısını alması və səfihliği propagandası yapan Əmir Nasrullah, Kokand xalqında huzursuzluğun ortaya çıkmasına səbəbiyət vərmiştir31. Kokand dâhilində uygun ortamı oluşturan Əmir Nasrullah, 18.000 əsgərdən oluşan bir orduyla harəkətə gəçmiş və Kokanda yaklaşık 25 km² uzakta ordusunu konuşlandırmıştır. Buxaralıların üzərinə gəldiğini duyan Məhəmmədəli Xan, muhaliflərin planı nəticəsində Əmir Nasrullah ilə qarşı qarşıya gəlməktən çəkinmiş, Kokandı tərk ədərək Oşa çəkilmək zorunda kalmıştır. Ancak Məhəmmədəli Xan, kaçmanın fayda vərməyəcəğini görərək təslim olmaya karar vərmiş və Əmir Nasrullaha əlçilər göndərərək istədiği şartlarda muahədə imzalamaya hazır olduğunu bildirip, Ondan sulh taləbində bulunmuştur32 (1841). Ayrıca Buxara Xanlığının hâkimiyətini kabul əttiğini göstərmək için oğlu Muhamməd Əmini, Əmir Nasrullaha göndərmiştir. Fəqət Əmir Nasrullah, müşkül durumda yakaladığı rakibinin təklifini rəddəttiği kimi, ordusunu hücuma gəçirərək az sayıdaki Kokand kuvvətlərini yənmiş və şəhri əsgərlərinə yağmalatmıştır33. Şəhrin zənginliklərini Buxaraya taşıyan Əmir Nasrullah, Kokandda hutbəyi kəndi adına okutmuş və sikkələri kəndi adına bastırmıştır. Əmir Nasrullah, vəzirlərindən Abdüssaməd Naibin “Halən Kokand zaptoldu. Fərgana büyük məmləkəttir. Nicə əsgər, sipah və hazinə harcanarak alındı. Burası Rusyanın gəlməsindən korkulan yərdir. Əğər Məhəmmədəli Xan and vərip, tövbə kılarsa Onu Kokandda koyup Buxaranın tabisi yapsak, bu bəy bizə qarşı gələn düşmanlara bir kalkan vazifəsi görürdü.” şəklindəki uyarısını Kokandlı muhaliflərin müdahaləsi sonucu dinləməmiş34 və kəndinə tutuklu olarak gətirilən Məhəmmədəli Xan və ricalinin öldürülməsinə karar vərmiştir35. Ming xanədanı təhlikəsini tam olarak ortadan kaldırmak istəyən Əmir Nasrullah, Madali, oğlu Muhamməd Əmin, kardəşi Mahmud Xan və Şair Nadirə Xanım olarak bilinən anasi Mahlar Ayımı katlətmiştir36. Kokand Xanlığının başına isə kəndi yandaşı durumunda olan Mangıtlardan İbrahim Hayali gəçirmiştir (1842). Əmir Nasrullahın yapmış olduğu bu katliam Kokand xalqının kəndisinə duyduğu nəfrəti artırmaktan başka bir işə yaramamıştır. Nəticədə Kokand Xanlığıxanlığı, Əmir Nasrullahtan yədiği bu ağır darbənin təsirlərindən kurtulamamış və birkaç sənə sonra başlayacak olan Rus istilasına qarşı kəndini koruyamamıştır37.
 
== İstinadlar ==
 
[[Kateqoriya:Hökmdarlar]]
[[Kateqoriya:Özbəkistan tarixi]]
 
[[ru:Мухаммад Алихан]]
44.494

edits