"Məhəmmədəli xan (Kokand xanı)" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

k
Düzəlişin təsviri yoxdur.
k
 
Kokand xanlığının Çin ilə olan mücadələsi Məhəmmədəli xan, Çindən daha da təhlikəli olan bir digər qonşu [[Rusiya]] ilə görüşmələrə davam etmişdir. Kokand xanlığı, ona tabe olmayan Kazak göçəbələri və sınır sorununu çözmək için Rusya ilə görüşməyə başlamıştır. Bu amaçla [[1827]]-ci və ya [[1828]]-ci ildə [[Orenburq]]dan hərəkət ədən Rus elçisi, bərabərində gətirmiş olduğu tüfənk, tabança, müzikli saat və böyük aynalarla ilə birliktə Məhəmmədəli xanın hüzuruna çıxmıştır. Elçinin gəlməsindən məmnun olan Kokand xanı, eyni il [[ruslar]]la bir sınır antlaşması imzalamıştır. Bu antlaşmaya görə Kok Su Nəhri iki ülkə arasında sınır kabul ədilmiş və nəhrin kuzəyinin Rusya, günəyinin isə Kokand hâkimiyətində olması kararlaştırılmıştır26. Fəqət aradan çok gəçmədən Rusyanın bu antlaşmaya uymamaya başladığı görülmüştür. Rusya, Kok Su Nəhrinin günəy tarafında sınır ihlallərində bulunmuş və birkaç qala inşa əttirmiştir. Bu gəlişmə üzərinə sorunu çözmək istəyən Məhəmmədəli Xan, Rus İmparatoruna vərilmək üzərə bir fil və birkaç Çinli kölə ilə birliktə bir əlçilik həyətini St. Pətərsburga göndərmiştir. Ancak Məhəmmədəli Xanın əlçiləri iki dövlət arasındaki sınır ihtilafını ortadan kaldıramamıştır.
Rusya ilə sorunlarını çözəməyən Məhəmmədəli Xan, 1835 yılına kadar günəydə Buxara Xanlığına ait Karatigin, Külab və Darvaz bölgələrini ələ gəçirmiş, kuzəy-doğuda Kulcaya kadar Qırğız topraklarını hâkimiyət altına almıştır27almıştır.<ref>Ziyaev, göstərilən əsər s.25.</ref> Kokand Xanlığınınxanlığının Çini vərgiyəvergiyə bağladığı və onlara qarşı üstünlük kurduğuqurduğu bu dönəmdə, [[Buxara Xanlığıxanlığı]] ilə stratəjikstratəji bir noktadanöqtəd bulunan Aşgar Qalasi üzərindəki hâkimiyəthakimiyət mücadələsi dəvamdavam ətməktədiretməktədir. Buxara ilə mücadələnin dəvamdavam əttiğietdiyi, sınır probləmlərinin çözüləmədiği, Rusyanın günəyə inmək için fırsat kolladığı bu dönəmdə, Məhəmmədəli Xanxan Osmanlı Dövlətinindövlətinin maddi və manəvi dəstəğini sağlamaya çalışmıştır. [[1838]]-ci və və1839[[1839]]-ci yıllarındaillərdə İstanbula göndərmiş olduğu əlçilərelçilər vasıtasıyla gənəl olarak Dərsaadətə bağlılığını sunmuş, Sultanın kəndisinə göndərəcəği bəlgə, tuğ və kılıçla bölgədəki diğər xanlıklara qarşı üstünlük kurmayı planlamıştır. Kokandda kəndisinə qarşı oluşabiləcək muhaləfətə yönəlik girişimlərdə bulunan Məhəmmədəli Xan, sultandan kəndisinə “Xanlar Xanı”, oğlu Muhamməd Əminə də “İllər Xanı” unvanlarını təvcih ətməsini rica ətmiştir. Məhəmmədəli Xanın siyasi istəklərinin yanında rakiplərinə qarşı üstünlük kurmak amacıyla əsgərî alanda və sanayi alanında başka istəkləri olmuştur. Kokand ordusunun əğitimi için Osmanlı Dövlətindəndövlətindən uzmanlar və muharəbə kitapları istirham ətmiştir. Aynı amaçla Kokand əkonomisini gəliştirmək için də özəlliklə Fərgana bölgəsindəki madənlərin təspiti və gəliştirilməsi amacıyla, İstanbuldan uzman və kitap ricasında bulunmuştur28bulunmuştur.<ref>Saray, age, s.209.</ref>
 
Osmanlı Dövlətinindövlətinin dəstəğini sağlamaya çalışan Məhəmmədəli Xanınxanın bu kritik dönəmdə vəziri Hakkulu ilə yaşadığı tartışmadartışma sonucu Onu idamedam əttirməsietdirməsi, kəndisinə qarşı gizli bir muhaləfətin oluşmasına zəmin hazırlamıştır. Hakkulunun tarafını tutan Uləma və TaşkəntDaşkənd Kuşbəyi Gazi Kalian və Komutan İsa Hoca kimi iləri gələnlər Məhəmmədəli Xanxan aləyhində məmləkəttə propaganda yapmaya və Onu taxttan indirip yərinə ÂlimAlim Xanınxanın oğlu Şir AliyiƏlini çıkarmakçıxarmak için planlar hazırlamaya başlamışlardır29başlamışlardır.<ref>Howorth, age, s.826.</ref> Gizli olarak yaptıkları bu girişimdən sonuç alamayan muhaliflər, Buxara Əmiri Nasrullaha habər göndərərək, Onu Kokandı ələ gəçirməsi için təşvik ətməyə başlamışlardır30. Muhaliflərin yardımı ilə Məhəmmədəli Xanın məmləkəti idarə ədərkən zalimcə tavır sərgiləməsi, atasının nikâhlısını alması və səfihliği propagandası yapan Əmir Nasrullah, Kokand xalqında huzursuzluğun ortaya çıkmasına səbəbiyət vərmiştir31. Kokand dâhilində uygun ortamı oluşturan Əmir Nasrullah, 18.000 əsgərdən oluşan bir orduyla harəkətə gəçmiş və Kokanda yaklaşık 25 km² uzakta ordusunu konuşlandırmıştır. Buxaralıların üzərinə gəldiğini duyan Məhəmmədəli Xan, muhaliflərin planı nəticəsində Əmir Nasrullah ilə qarşı qarşıya gəlməktən çəkinmiş, Kokandı tərk ədərək Oşa çəkilmək zorunda kalmıştır. Ancak Məhəmmədəli Xan, kaçmanın fayda vərməyəcəğini görərək təslim olmaya karar vərmiş və Əmir Nasrullaha əlçilər göndərərək istədiği şartlarda muahədə imzalamaya hazır olduğunu bildirip, Ondan sulh taləbində bulunmuştur32 (1841). Ayrıca Buxara Xanlığının hâkimiyətini kabul əttiğini göstərmək için oğlu Muhamməd Əmini, Əmir Nasrullaha göndərmiştir. Fəqət Əmir Nasrullah, müşkül durumda yakaladığı rakibinin təklifini rəddəttiği kimi, ordusunu hücuma gəçirərək az sayıdaki Kokand kuvvətlərini yənmiş və şəhri əsgərlərinə yağmalatmıştır33. Şəhrin zənginliklərini Buxaraya taşıyan Əmir Nasrullah, Kokandda hutbəyi kəndi adına okutmuş və sikkələri kəndi adına bastırmıştır. Əmir Nasrullah, vəzirlərindən Abdüssaməd Naibin “Halən Kokand zaptoldu. Fərgana büyük məmləkəttir. Nicə əsgər, sipah və hazinə harcanarak alındı. Burası Rusyanın gəlməsindən korkulan yərdir. Əğər Məhəmmədəli Xan and vərip, tövbə kılarsa Onu Kokandda koyup Buxaranın tabisi yapsak, bu bəy bizə qarşı gələn düşmanlara bir kalkan vazifəsi görürdü.” şəklindəki uyarısını Kokandlı muhaliflərin müdahaləsi sonucu dinləməmiş34 və kəndinə tutuklu olarak gətirilən Məhəmmədəli Xan və ricalinin öldürülməsinə karar vərmiştir35. Ming xanədanı təhlikəsini tam olarak ortadan kaldırmak istəyən Əmir Nasrullah, Madali, oğlu Muhamməd Əmin, kardəşi Mahmud Xan və Şair Nadirə Xanım olarak bilinən anasi Mahlar Ayımı katlətmiştir36. Kokand Xanlığının başına isə kəndi yandaşı durumunda olan Mangıtlardan İbrahim Hayali gəçirmiştir (1842). Əmir Nasrullahın yapmış olduğu bu katliam Kokand xalqının kəndisinə duyduğu nəfrəti artırmaktan başka bir işə yaramamıştır. Nəticədə Kokand xanlığı, Əmir Nasrullahtan yədiği bu ağır darbənin təsirlərindən kurtulamamış və birkaç sənə sonra başlayacak olan Rus istilasına qarşı kəndini koruyamamıştır37.
 
== İstinadlar ==
44.494

edits