"Məhəmmədəli xan (Kokand xanı)" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

k
Düzəlişin təsviri yoxdur.
k
k
Rusya ilə sorunlarını çözəməyən Məhəmmədəli Xan, 1835 yılına kadar günəydə Buxara Xanlığına ait Karatigin, Külab və Darvaz bölgələrini ələ gəçirmiş, kuzəy-doğuda Kulcaya kadar Qırğız topraklarını hâkimiyət altına almıştır.<ref>Ziyaev, göstərilən əsər s.25.</ref> Kokand xanlığının Çini vergiyə bağladığı və onlara qarşı üstünlük qurduğu bu dönəmdə, [[Buxara xanlığı]] ilə stratəji bir nöqtəd bulunan Aşgar Qalasi üzərindəki hakimiyət mücadələsi davam etməktədir. Buxara ilə mücadələnin davam etdiyi, sınır probləmlərinin çözüləmədiği, Rusyanın günəyə inmək için fırsat kolladığı bu dönəmdə, Məhəmmədəli xan Osmanlı dövlətinin maddi və manəvi dəstəğini sağlamaya çalışmıştır. [[1838]]-ci və [[1839]]-ci illərdə İstanbula göndərmiş olduğu elçilər vasıtasıyla gənəl olarak Dərsaadətə bağlılığını sunmuş, Sultanın kəndisinə göndərəcəği bəlgə, tuğ və kılıçla bölgədəki diğər xanlıklara qarşı üstünlük kurmayı planlamıştır. Kokandda kəndisinə qarşı oluşabiləcək muhaləfətə yönəlik girişimlərdə bulunan Məhəmmədəli Xan, sultandan kəndisinə “Xanlar Xanı”, oğlu Muhamməd Əminə də “İllər Xanı” unvanlarını təvcih ətməsini rica ətmiştir. Məhəmmədəli Xanın siyasi istəklərinin yanında rakiplərinə qarşı üstünlük kurmak amacıyla əsgərî alanda və sanayi alanında başka istəkləri olmuştur. Kokand ordusunun əğitimi için Osmanlı dövlətindən uzmanlar və muharəbə kitapları istirham ətmiştir. Aynı amaçla Kokand əkonomisini gəliştirmək için də özəlliklə Fərgana bölgəsindəki madənlərin təspiti və gəliştirilməsi amacıyla, İstanbuldan uzman və kitap ricasında bulunmuştur.<ref>Saray, age, s.209.</ref>
 
Osmanlı dövlətinin dəstəğini sağlamaya çalışan Məhəmmədəli xanın bu kritik dönəmdə vəziri Hakkulu ilə yaşadığı dartışma sonucu Onu edam etdirməsi, kəndisinə qarşı gizli bir muhaləfətin oluşmasına zəmin hazırlamıştır. Hakkulunun tarafını tutan Uləma və Daşkənd Kuşbəyi Gazi Kalian və Komutan İsa Hoca kimi iləri gələnlər Məhəmmədəli xan aləyhində məmləkəttə propaganda yapmaya və Onu taxttan indirip yərinə Alim xanın oğlu Şir Əlini çıxarmak için planlar hazırlamaya başlamışlardır.<ref>Howorth, age, s.826.</ref> Gizli olarak yaptıkları bu girişimdən sonuç alamayan muhaliflər, Buxara Əmiri Nasrullaha habər göndərərək, Onu Kokandı ələ gəçirməsi için təşvik ətməyə başlamışlardır30başlamışlardır.<ref>Saray, age, s.212.</ref> MuhaliflərinMüxaliflərin yardımı ilə Məhəmmədəli Xanınxanın məmləkəti idarə ədərkənedərkən zalimcə tavırtövr sərgiləməsi, atasının nikâhlısınınikahlısını alması və səfihliği propagandasıpropaqandası yapanaparan Əmir Nasrullah, Kokand xalqında huzursuzluğunhüzursuzluğun ortaya çıkmasınaçıxmasına səbəbiyət vərmiştir31vərmiştir.<ref>Bulduk, age, s.62.</ref> Kokand dâhilindədaxilində uygun ortamı oluşturanoluşduran Əmir Nasrullah, 18.000 əsgərdən oluşanibarət olan bir orduyla harəkətə gəçmişkeçmiş və Kokanda yaklaşıktəqribən 25 km² uzaktauzaqda ordusunu konuşlandırmıştır. Buxaralıların üzərinə gəldiğini duyan Məhəmmədəli Xanxan, muhaliflərinmüxaliflərin planı nəticəsində Əmir Nasrullah ilə qarşı -qarşıya gəlməktəngəlməkdən çəkinmiş, Kokandı tərk ədərəkedərək Oşa[[Oş]]a çəkilmək zorundaməcburiyyətində kalmıştırqalmışdır. Ancak Məhəmmədəli Xanxan, kaçmanınqaçmağın fayda vərməyəcəğiniverməyəcəğini görərək təslim olmaya kararqərar vərmişvermiş və Əmir Nasrullaha əlçilərelçilər göndərərək istədiğiistədiyi şartlardaşərtlərdə muahədə imzalamaya hazır olduğunu bildiripbildirib, Ondan sulh taləbində bulunmuştur32bulunmuştur<ref>Howorth, age, s.826.</ref> ([[1841]]). Ayrıca Buxara Xanlığınınxanlığının hâkimiyətinihakimiyətini kabulqəbul əttiğinietdiyini göstərmək için oğlu Muhamməd Əmini, Əmir NasrullahaNəsrullaha göndərmiştirgöndərmişdir. Fəqət Əmir Nasrullah, müşkül durumda yakaladığıyaxaladığı rakibininrəqibinin təklifini rəddəttiğirədd etdiyi kimi, ordusunu hücuma gəçirərək az sayıdaki Kokand kuvvətlərini yənmiş və şəhri əsgərlərinə yağmalatmıştır33yağmalatmıştır.<ref>Saray, age, s.213.</ref> ŞəhrinŞəhərin zənginliklərini Buxaraya taşıyandaşıyan Əmir Nasrullah, Kokandda hutbəyixütbəni kəndiöz adına okutmuşoxutmuş və sikkələri kəndiöz adına bastırmıştır. Əmir Nasrullah, vəzirlərindən Abdüssaməd Naibin “Halən Kokand zaptoldu. Fərgana büyükböyük məmləkəttirməmləkətdir. Nicə əsgər, sipah və hazinə harcanarak alındı. Burası Rusyanın gəlməsindən korkulan yərdir. Əğər Məhəmmədəli Xanxan and vərip, tövbə kılarsa Onu Kokandda koyup Buxaranın tabisi yapsak, bu bəy bizə qarşı gələn düşmanlara bir kalkan vazifəsi görürdü.” şəklindəki uyarısını Kokandlı muhaliflərin müdahaləsi sonucu dinləməmiş34dinləməmiş<ref>Bulduk, age, s.135.</ref> və kəndinə tutuklu olarak gətirilən Məhəmmədəli Xan və ricalinin öldürülməsinə karar vərmiştir35vərmiştir.<ref>Howorth, age, s.827.</ref> [[Ming xanədanı]] təhlikəsini tam olarak ortadan kaldırmak istəyən Əmir Nasrullah, Madali, oğlu Muhamməd Əmin, kardəşi Mahmud Xan və Şair Nadirə Xanım olarak bilinən anasi Mahlar Ayımı katlətmiştir36katlətmiştir.<ref>Bregel, age, s.62.</ref> Kokand Xanlığınınxanlığının başına isə kəndi yandaşı durumunda olan Mangıtlardan[[Manqıtlar]]dan İbrahim Hayali gəçirmiştir (1842). Əmir Nasrullahın yapmış olduğu bu katliam Kokand xalqının kəndisinə duyduğu nəfrəti artırmaktan başka bir işə yaramamıştır. Nəticədə Kokand xanlığı, Əmir Nasrullahtan yədiği bu ağır darbənin təsirlərindən kurtulamamış və birkaç sənə sonra başlayacak olan Rus istilasına qarşı kəndini koruyamamıştır37koruyamamıştır.<ref>Saray, age, s.212.</ref>
 
== İstinadlar ==
44.494

edits