Əsas menyunu aç

Dəyişikliklər

2.729 bayt əlavə edildi ,  4 il öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
[[Şəkil:GDP_PPP_Per_Capita_IMF_2008.png|thumb|right|450px|Adambaşına düşən ÜDM ([[AQP]]) 20082013-ci il üçün ([[ABŞ dolları|USD]])<br />
* '''<font color=Green>Maksimal</font>:''' [[LüksemburqQatar]] — 82 136&nbsp;600727 USD<br />
* '''<font color=Red>Minimal</font>:''' [[ŞərqiMərkəzi TimorAfrika Respublikası]] — 400604 USD<br />
* '''<font color=Orange>Orta dünya</font>:''' 1114&nbsp;000397 USD<br />
* '''<font color=Blue>Ümumi dünya</font>:''' 6875,96 [[trillion]] USD<br />
]]
 
<font color=Green>[[Ümumi Daxili Məhsul]] (eng. Gross Domestic Product) ([[ÜDM]])</font> <font color=Red>verilmiş zaman müddətində</font> <font color=Blue>ölkə daxilində</font> <font color=Red>istehsal olunan</font> <font color=Grey>bütün</font> <font color=Violet>son</font> <font color=Silver>əmtəə və xidmətlərin</font> <font color=Orange>bazar dəyəridir</font>.
'''Ümumi Daxili Məhsul''' ([[ingiliscə]] Gross Domestic Product ('''GDP''')), qısaldılmış '''ÜDM''' – bir ölkənin sərhədləri çərçivəsində müəyyən bir müddət ərzində [[ixrac]], dövlət daxili istifadə və ehtiyat üçün istehsal olunan son məhsulların və xidmətlərin toplam dəyəridir. Adambaşına düşən ÜDM, ölkədə yaşayan insanların [[həyat səviyyəsi]]nin əsas göstəricilərindən biri kimi qəbul edilir.
 
Bu tərifin izahı isə aşağıdakı kimidir:
 
'''“<font color=Green>ÜDM</font>, <font color=Red>verilmiş zaman müddətində....istehsal olunan...”</font> '''
 
''' ÜDM''', xüsusi zaman intervalı müddətində istehsal olunan mal və xidmətlər daxildir. Keçmişdə istehsal edilən məhsullara aid sövdələşmələr ÜDM-də əks olunmur. Adətən bu interval il və ya rüblərdir.
 
'''“...<font color=Blue>ölkə daxilində</font>...”'''
 
ÜDM [[istehsal]]ın həcmini ölkənin coğrafi hüdudları daxilində ölçür. Məsələn, [[Rusiya]] şirkəti [[Azərbaycan]]da fəaliyyət göstərirsə, onun yaratdığı dəyər Azərbaycanın ÜDM-də əks olunur və əksinə [[Azərbaycan]] şirkəti [[Türkiyə]]də fəaliyyət göstərirsə, onun istehsal etdiyi məhsul və ya göstəridiyi xidmət Türkiyənin ÜDM-də əks olunacaq.
 
'''“...<font color=Grey>bütün</font>...”'''
 
ÜDM ölkədə istehsal olunan və qanuni yolla satılan bütün əmtəə və xidmətləri əhatə edir. ÜDM bir neçə əsas məhsulun deyil, istehsal olunan hər məhsulun dəyərini özündə əks etdirir.
 
'''“...<font color=Violet>son</font>...”'''
 
Bir müəssisə mineral sular üçün plastik qab istehsal edir, digər müəssisə bu qabları alıb mineral suyu qablaşdırıb istehlakçılara satır. İkinci müəssisənin istehsal etdiyi məhsul ÜDM-ə daxil edilir, birinci müəssisənin məhsulu isə hesablanmır. Çünki, birinci müəssisə tərəfindən istehsal olunan məhsul digər bir əmtəənin istehsalında istifadə edilir, digər müəssisə isə bu məhsulu satan zaman aldığı plastik qabın dəyərini bura daxil edir. İkinci müəssisənin satdığı məhsul [[Son məhsul|son istehlak məhsulu]] adlanır. Birinci müəssisənin məhsulu isə digər bir məhsulun istehsalında istifadə edildiyindən [[Aralıq məhsul|aralıq məhsul]] adlanır. Başqa sözlə, son məhsullar aralıq məhsulların dəyərini də özündə əks etdirir. Beləliklə, bir məhsulun dəyərini iki və ya daha çox dəfə hesablamamaqdan ötrü ÜDM-ə yalnız [[Son məhsul|son məhsulların]] dəyəri daxil edilir.
 
'''“...<font color=Silver>əmtəə və xidmətlərin</font>...”'''
 
ÜDM-ə həm maddi (geyim, ev, qida məhsulları və s.), həm də qeyri-maddi (bərbər, nəqliyyat, rabitə xidmətləri və s.) əmtəələr daxildir.
 
'''“...<font color=Orange>bazar dəyəridir</font>...”'''
 
ÜDM çoxlu müxtəlif əmtəə və xidmətlərin ümumi dəyərinin vahid ölçüsüdür. Bazarda istər fiziki, istərsə də keyfiyyət baxımından bir-birindən fərqlənən bir çox əmtəə satılır. Onları cəmləməyin yeganə yolu dəyərlərinin ölçülməsidir. Bu səbəbdən ÜDM-in hesablanması hər bir məhsul bazar dəyəri əsasında aparılır.
Beynəlxalq müqayisə üçün ÜDM-u eyni bir [[valyuta]]da hesablamağın iki yolu var: məzənnə və ya alıcılıq qabiliyyətinin pariteti (AQP) (daha dəqiq hesablama yoludur) yolu ilə.
 
Məsələn, ölkədə cəmi 2 məhsul istehsal edilir, A və B məhsulları. [[2007]]-ci ildə A məhsulundan 100 ədəd, B məhsulundan isə 200 ədəd istehsal edilib. A məhsulunun 2007-ci ildə bazar qiyməti 30, B məhsulununku isə 20 [[pul vahidi]]dir. Bu halda 2007-ci ildə ''ÜDM = 100 * 30 + 200 * 20 = 7000''. [[2008]]-ci ildə 10% inflasiya olduğu halda və istehsalın artmadığı halda ''nominal ÜDM 100 * 33 + 200 * 22 = 7700'' olur. Gördüyümüz kimi hətta istehsalın artmadığı halda nominal ÜDM 700 pul vahidi artdı.
 
Məhsulun qiymətindən asılılığı aradan qaldırmaq və səhv yanaşmadan yayınmaq üçün ''real ÜDM'' hesablanır.[[Şəkil:Ümumi Daxili Məhsul 01Məhsul1.png|400px|thumb|right]]Real ÜDM-da qiymət dəyişiklikləri nəzərə alınır. Bunun üçün bir il əsas götürülməli və növbəti illərdə əsas götürülmüş ilin qiymətləri tətbiq edilməlidir. Yuxarıdakı misalda 2008-ci ildə ''real ÜDM = 100 * 30 + 200 * 20 = 7000''. Bu o deməkdir ki, əsas il olaraq 2007-ci il götürüldükdə 2008-ci ildə real ÜDM-un artımı 0%, nominal ÜDM-un artımı isə 10% təşkil edəcək.
 
ÜDM deflyator nominal ÜDM-un real ÜDM-a nisbətini göstərir: <math>\mathrm{UDM}_\text{Deflyator} = \frac{\mathrm{UDM}_\text{nominal}}{\mathrm{UDM}_\text{real}}\cdot 100</math>
405

edits