"Azərbaycan mədəniyyəti" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

</div >
 
Ədəbi Azərbaycan dili bu dildəki poeziyanın yaranması ilə formalaşmağa və istifadə edilməyə başladı.<ref>Будагова З. И. Азербайджанский язык (краткий очерк). — Баку: Элм, 1982. — С. 7.</ref> Yazılı, klassik Azərbaycan türk ədəbiyyatının başlanğıcı monqol işğalından sonrakı dövrə təsadüf edir, ancaq XVI əsrdə İranda Səfəvi hakimiyyəti qurulandan sonra daha çox inkişaf edir. Belə erkən dövr müəlliflərindən biri XIII-XIII XIV əsrlərdə yaşamış şeyx [[İzzəddin Həsənoğlu]]dur.<ref name="abc">H. Javadi, K. Burrill [http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-x AZERBAIJAN x. Azeri Turkish Literature] // Encyclopædia Iranica. — 1988. — Т. III. — С. 251-255. {{oq|en|A written, classical Azeri Turkish literature began after the Mongol invasion, and developed strongly in the 16th century after the Safavid dynasty established its dominance in Iran. It was in the 13th and 14th centuries that a stylized poetry began to develop, partly due to Eastern Turkic traditions brought from Khorasan during the Mongol occupation. An early example is a couple of verses of Turkish and Persian poetry attributed to the late-13th-century minor poet Sheikh ʿEzz-al-Din Esfarāʾini, known as Ḥasanoḡlu or Pur-e Ḥasan (cf. Heyʾat, 1979, p. 26).}}{{oq|en|The reigns of Esmāʿil I and his son Ṭahmāsb I (r. 1524-76) are considered the most brilliant period in the history of the Azeri Turkish language and literature at this stage of its development.}}{{oq|en|ʿAbbās II (r. 1642-66) was himself a poet, writing Turkish verse with the pen name of “Ṯāni.” In the same century Ṭarzi Afšār, who was originally from Ray, wrote a small Divān of humorous poems in a mixture of Persian and Azeri Turkish. This type of poetry, known as Tarzilik, became quite popular at the Isfahan court for a while. The poets Daruni and Mirzā Moḥsen Taʾṯir were both natives of Tabriz, their families having migrated to Isfahan in the reign of ʿAbbās I. Moḥsen Taʾṯir became a notable courtier and poet at the courts of Solaymān (r. 1667-94) and Solṭān Ḥoseyn (r. 1694-1722), devoting most of his Turkish and Persian poetry to eulogy of the imams. This was a practice greatly encouraged by the Safavid kings. Other Turkish poets of the period include Reżā-Qoli Khan, the governor of Bandar-e ʿAbbāsi, Mirzā Jalāl Šahrestāni, Mirzā Ṣāleḥ, the Šayḵ-al-eslām of Tabriz, Moḥammad Ṭāher Vaḥid Qazvini, the historian of ʿAbbās II, and lastly Mālek Beg “Awji,” who was influenced by Fożuli and Ṣāʾeb.}} </ref>
 
XVI əsrdən XIX əsrin sonlarına qədər Azərbaycanın böyük hissəsi türkdilli sülalələr olan [[Səfəvilər]] və [[Qacarlar]]ın hakimiyyətində idi.<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83,_%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4 Баку, губернский город] // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> Bu sülalədən olan I İsmayılın qurduğu, rəsmi dili farsca olan Səfəvi imperiyasında Azərbaycan dili hakimlərin, sarayın və [[qızılbaş]] hərbi təşkilatının dili idi.<ref>Mazzaoui, Michel B; Canfield, Robert (2002). "Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period". Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge University Press. pp. 86–7. ISBN 978-0-521-52291-5. {{oq|en|Safavid power with its distinctive Persian-Shi'i culture, however, remained a middle ground between its two mighty Turkish neighbors. The Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a "Turkish" dynasty, with Azeri Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh)}}</ref> Qızıbaşlar Səfəvi şahları kimi Türk dilinin Azərbaycan növü ilə danışırdılar.<ref>Savory, Roger (2007). Iran Under the Safavids. Cambridge University Press. p. 213. ISBN 978-0-521-04251-2. {{oq|en|qizilbash normally spoke Azari brand of Turkish at court, as did the Safavid shahs themselves; lack of familiarity with the Persian language may have contributed to the decline from the pure classical standards of former times}}</ref> Bu dövrdə yalnızca farslar azərbaycanca öyrənmirdi, həmçinin azərbaycan dilində danışanlar ölkənin bürokratik və ədəbi dili olan farscanı öyrənirdilər. Belələrinə qızılbaşların parlaq nümayəndələrindən olan [[Həsən bəy Rumlu]]nu və [[İsgəndər bəy Münşi]]ni ("[[Dünyanı bəzəyən Abbasın tarixi]]" əsərinin müəllifi) misal göstərmək olar. İtalyan səyahətçi Pietro dello Valle yazır ki, qızılbaş əsilzadələri ona deyib ki, fars dili ahəstə və şirin dildir və həqiqətən qadınlar tərəfindən poeziya üçün istifadə olunur, ancaq türk dili kişiyə yaraşandır və döyüşçülər üçün uyğundur, ona görə də şah və dövlətin əmirləri türkcə danışır.<ref name="dil"/> Hərbi və siyasi məmurlardan başqa dini ruhani liderlər də bu dili istifadə edir, ancaq əsərlərini ərəbcə yazırdılar.<ref>Zabiollah Safa (1986), "Persian Literature in the Safavid Period", The Cambridge History of Iran, vol. 6: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-20094-6, pp. 948–65. P. 950 {{oq|en|In day-to-day affairs, the language chiefly used at the Safavid court and by the great military and political officers, as well as the religious dignitaries, was Turkish, not Persian; and the last class of persons wrote their religious works mainly in Arabic. Those who wrote in Persian were either lacking in proper tuition in this tongue, or wrote outside Iran and hence at a distance from centers where Persian was the accepted vernacular, endued with that vitality and susceptibility to skill in its use which a language can have only in places where it truly belongs.}}</ref> Xətai təxəllüsü ilə şeirlər yazan [[Şah İsmayıl Xətai|Şah I İsmayıl]] və [[Şah I Təhmasib]]in dövrü inkişafın bu mərhələsində Azərbaycan türk dilinin və ədəbiyyatının tarixində ən parlaq dövr hesab edilir.<ref name="abc" /> Şah [[I Abbas]] paytaxtı Qəzvindən İsfahana köçürəndən sonra isə əvvəl türk dilini işlədən saray fars dilini istifadə etməyə başlayır.<ref>Cyril Glassé (ed.), The New Encyclopedia of Islam, Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield Publishers, revised ed., 2003, ISBN 0-7591-0190-6, p. 392 {{oq|en|Shah Abbas moved his capital from Qazvin to Isfahan. His reigned marked the peak of Safavid dynasty's achievement in art, diplomacy, and commerce. It was probably around this time that the court, which originally spoke a Turkic language, began to use Persian}}</ref> II Abbasdan sonra hakimiyyətə gələn [[Şah Süleyman Səfəvi]] saray hərəmində bağlı qaldığı üçün ana dili azərbaycanca idi, onun hansı səviyyədə farsca bilməsi hələ də tarixşünaslığa aydın deyil.<ref>{{cite news |title=SOLAYMĀN I |author=Rudi Matthee |newspaper= |date= |url=http://www.iranicaonline.org/articles/solayman-1 |accessdate=2015-09-09 }}</ref> XVI və XVII əsrlərdə rus sarayı "qızılbaş hökmdarlarından" farsca və qədim azərbaycanca yazılmış 55-ə yaxın məktub qəbul etmişdi. 1588-ci ildə rus sarayı ilk dəfə Səfəvi sarayına azərbaycan dilində məktub yazmışdı. Azərbaycan dili Səfəvi sülaləsinin hakimiyyətinin son dövrlərinə qədər sarayın dili olaraq qalmışdı. Hətta [[Sultan Hüseyn]]in (1694-1722) ləqəbi "yaxşıdır" idi. Çünki dövlət işləri ilə maraqlanmayan bu şah ona təkliflə gələn hər rəsmiyə bu sözü deyirdi.<ref name="dil"/>