"İrəvan qalasının işğalı" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

[[İrəvan xanlığı]] 1747-ci ildə [[Nadir şah Əfşar]]ın ölümü və [[Əfşarlar İmperiyası]]nın zəifləməsi ilə [[Çuxursəəd bəylərbəyliyi]]nin ərazisinin bir hissəsində formalaşmışdır.<ref>Петрушевский И. П. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI - начале XIX вв. — Л., 1949. — С. 74 {{oq|ru|В Ереванской (Чухур-Са'дской) области (вилайете) большая часть территории составляла земли дивана и находилась под непосредственным управлением местного беглербега. После смерти Надир-шаха беглербегство стало наследственным и превратилось в полунезависимое ханство.}}</ref> Çuxursəəddən fərqli olaraq İrəvan xanlığından hakimiyyət [[xan]] titulu vasitəsilə irsən keçirdi.<ref name="sovetensiklopediya">Ереванское ханство — статья из Большой советской энциклопедии.</ref> İrəvan xanlığı cənubdan [[Maku xanlığı]], cənub-şərqdən [[Naxçıvan xanlığı]], şərqdən [[Qarabağ xanlığı]], şimal-şərqdən [[Gəncə xanlığı]], şimaldan [[Kartli-Kaxeti çarlığı]]{{ref+|İrəvan xanlığının şimalında yerləşən [[Borçalı xanlığı|Borçalı]], [[Qazax sultanlığı|Qazax]] və [[Şəmşədil sultanlığı|Şəmşədil]] Nadir şah tərəfindən Kartlinin idarəsinə verildi. 1801-ci ildə Gürcüstanın Rusiyaya birləşdirilməsi ilə Borçalı, Qazax və Şəmşədil sultanlığı rusların hakimiyyətinə keçdi.<ref name="Кавказское наместничество">[http://www.ia-centr.ru/archive/public_detailsab99.html?id=177 Мустафаева С. О. Некоторые аспекты административно-территориальных реформ на Южном Кавказе в XIX—XX вв. Информационно-аналитический центр по изучению общественно-политических процессов на постсоветском пространстве. 29.10.2006 г.] {{oq|ru|12 сентября 1801 г. специальным манифестом российского императора Александра I Восточная Грузия была присоединена к России. После упразднения Грузинского царства российские владения за Кавказским хребтом были объявлены губернией, «заключающей собственно Грузию (Карталинию и Кахетию) и мусульманские „дистанции“». Губерния делилась на Кахетию верхнюю (Телав), нижнюю (Сигнах), Карталинию верхнюю (Душет), среднюю (Гори), нижнюю (Тифлис) и Сомхетию (Лори). Кроме того, в состав губернии входили татарские дистанции: Борчалинская, Казахская, Шамшадинская}}</ref>|qeyd}} və qərbdən [[Osmanlı İmperiyası]] ilə həmsərhəd idi.
 
Xanlığın mərkəzi İrəvan qala-şəhəri idi. Bu qala 1582-1583-cü illərdə Osmanlı sərkərdəsi Fərhad paşa tərəfindən inşa edilmişdi.<ref>{{cite news |title=Erevan |author=Encyclopædia Iranica |newspaper= |date= |url=http://www.iranicaonline.org/articles/erevan-1 |accessdate=2016-05-21 }}</ref> Hündürlüyü 40-50 metr olan qalanın divarı [[Zəngi çayı]] tərəfdən mağzallar, cənub, şərq və şimal tərəfdən xəndəklərlə əhatə edilmişdi. “Təbriz”, “Meydan” və “Körpü” adlı üç dəmir qapısı var idi. Qalanın içərisində Çuxursəəd bəylərbəyilərinin və İrəvan xanlarının yaşadığı [[Sərdar sarayı]] yerləşirdi. Burada xanın ailəsi üçün [[hərəm|hərəmxana]] da var idi. İrəvan qalasından sonra xanlıqdakı ikinci ən böyük qala [[Sərdarabad qalası]] idi. Sərdarabad sonuncu İrəvan xanı [[Hüseynqulu xan Qacar]] tərəfindən 1810-1815-ci illərdə inşa edilmişdi. [[Araz]]ın sol sahilində yerləşən bu qala xəndəklərlə əhatə edilmişdi. Qalanın içərisində Xan sarayı yerləşirdi. [[Həsən xan Qacar]] (xanın qardaşı) və nəvəsi bu qalaya rəhbərlik edirdi.{{sfn|Qarayev|2010|pp=225-226228}}
 
İrəvan hələ [[Rusiya-İran müharibəsi (1804-1813)|Birinci Rusiya-İran müharibəsi]] dövründə iki dəfə hücuma məruz qalmışdı. Bunların birincisi [[Pavel Sisianov]]un 1804-cü ildə etdiyi hücum idi. 10 min əsgər və 20 topa sahib ordu ilə qarşılaşan İrəvan xanlığı həmin dövrdə nominal olaraq müstəqil idi və fars ordusu tərəfindən hədələnirdi. Qacar şahı [[Fətəli şah Qacar|Fətəli]]nin vəliəhdi [[Abbas Mirzə]]nin 30 min əsgər və 6 topa sahib ordusu ruslar tərəfindən məğlub edilsə də, İrəvanın müqaviməti davam etdi.{{sfn|Baddeley|2011|pp=68-69}} İrəvan xanı [[Məhəmməd xan Ziyadlı-Qacar]] qalanın qapısını nə ruslara, nə farslara açmaq istəmirdi.{{sfn|Monteith|1856|pp=38}} Yağmurlu keçən payız daşınmanı çətinləşdirdiyi üçün Rusiya ordusu geri çəkildi. Daha sonra İrəvan öz qapılarını farslara açdı.{{sfn|Baddeley|2011|pp=68-69}} Məhəmməd xan dərhal Tehrana göndərildi.{{sfn|Monteith|1856|pp=41}} İrəvana edilən ikinci hücuma rəhbərliyi [[İvan Qudoviç]] edirdi. 1808-ci ildə baş verən bu hücum ilə eyni vaxtda 3 min nəfərlik rus ordusu Naxçıvanı tutdu. İrəvanın qarnizonu sayca çox idi və qida ilə yaxşı təmin edilmişdi, ancaq köhnə türk silahları xidmətə yararsız vəziyyətdə idi. Rusların gecə yürüşü və qala divarını zədələmə cəhdləri uğursuz oldu. Axırda həm İrəvanı mühasirə edən, həm Naxçıvanı işğal edən hərbi birləşmələr geri çəkildi. [[Gümrü]]yə qayıda bilən əsgərlərin sayı 5000-dən çox deyildi.{{sfn|Monteith|1856|pp=53-56}}
[[Sərdarabad qalası]] İrəvan qalasından sonra xanlıqdakı ikinci ən böyük qala idi. Sərdarabad sonuncu İrəvan xanı [[Hüseynqulu xan Qacar]] tərəfindən 1810-1815-ci illərdə inşa edilmişdi. [[Araz]]ın sol sahilində yerləşən bu qala xəndəklərlə əhatə edilmişdi. Qalanın içərisində Xan sarayı yerləşirdi. [[Həsən xan Qacar]] (xanın qardaşı) və nəvəsi bu qalaya rəhbərlik edirdi.{{sfn|Qarayev|2010|pp=227-228}}
 
İrəvan hələ [[Rusiya-İran müharibəsi (1804-1813)|Birinci Rusiya-İran müharibəsi]] dövründə iki dəfə hücuma məruz qalmışdı. Bunların birincisi [[Pavel Sisianov]]un 1804-cü ildə etdiyi hücum idi. 10 min əsgər və 20 topa sahib ordu ilə qarşılaşan İrəvan xanlığı həmin dövrdə nominal olaraq müstəqil idi və fars ordusu tərəfindən hədələnirdi. Qacar şahı [[Fətəli şah Qacar|Fətəli]]nin vəliəhdi [[Abbas Mirzə]]nin 30 min əsgər və 6 topa sahib ordusu ruslar tərəfindən məğlub edilsə də, İrəvanın müqaviməti davam etdi.{{sfn|Baddeley|2011|pp=68-69}} İrəvan xanı [[Məhəmməd xan Ziyadlı-Qacar]] qalanın qapısını nə ruslara, nə farslara açmaq istəmirdi.{{sfn|Monteith|1856|pp=38}} Yağmurlu keçən payız daşınmanı çətinləşdirdiyi üçün Rusiya ordusu geri çəkildi. Daha sonra İrəvan öz qapılarını farslara açdı.{{sfn|Baddeley|2011|pp=68-69}} Məhəmməd xan dərhal Tehrana göndərildi.{{sfn|Monteith|1856|pp=41}}
 
Birinci Rusiya-İran müharibəsi dövründə İrəvana edilən ikinci hücuma rəhbərliyi [[İvan Qudoviç]] edirdi. 1808-ci ildə baş verən bu mühasirə ilə eyni vaxtda 3 min nəfərlik rus ordusu Naxçıvanı tutdu. İrəvanın qarnizonu sayca çox idi və qida ilə yaxşı təmin edilmişdi, ancaq köhnə türk silahları xidmətə yararsız vəziyyətdə idi. Rusların gecə yürüşü və qala divarını zədələmə cəhdləri uğursuz oldu. Axırda həm İrəvanı mühasirə edən, həm Naxçıvanı işğal edən hərbi birləşmələr geri çəkildi. [[Gümrü]]yə qayıda bilən əsgərlərin sayı 5000-dən çox deyildi.{{sfn|Monteith|1856|pp=53-56}}
 
[[Rusiya-İran müharibəsi (1826-1828)|İkinci Rusiya-İran müharibəsi]] dövründə İrəvan xanı olan Hüseynqulu xan [[Qacarlar (xalq)|Qacarlar]]ın [[Qovanlı oymağı]]na mənsub idi. Fətəli şah onun bacısı ilə evlənmiş və öz qızını da Hüseynqulu xanın oğlu Məhəmmədqulu ilə evləndirmişdi. Onun sikkə zərb etdirmək və dövlət gəlirinin çox hissəsini müdafiə məqsədləri üçün saxlamaq hüququ var idi. Erməni və rusdilli mənbələr onu mehriban, düzgün, alicənab, vicdanlı, ədalətli olaraq təsvir edirlər.<ref name=BOURNOUTIANIranica2004>{{cite encyclopedia |last=BOURNOUTIAN |first=GEORGE A. | title= ḤOSAYNQOLI KHAN SARDĀR-E IRAVĀNI | encyclopedia=Encyclopædia Iranica | accessdate=2011-10-09|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hosaynqoli-khan-sardar-e-iravani}}</ref>
6.173

edits