"Mars" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

72 bayt əlavə edildi ,  3 il öncə
replaced: File: → Şəkil: (21) using AWB
(91.135.251.43 (müzakirə) tərəfindən edilmiş 3690223 dəyişikliyi geri qaytarıldı.)
(replaced: File: → Şəkil: (21) using AWB)
|digər adları =
|asteroidin işarəsi =
|asteroidin kateqoriyası =
 
|kəşf-ref =
|kəşf tarixi-ref =
|kəşf üsulu =
|kəşf statusu =
 
|orbita-ref = <ref name="horizons" />
|dövr =
|perigelisi = 1.3814 [[AV]] </br /> 206.7 milyon km
|afelisi = 1.6660 [[AV]] </br /> 249.2 milyon km
|periastrı =
|apoastrı =
|periapsidi =
|apoapsidi =
|böyük yarımoxu = 1.523679 [[AV]] </br /> 227,939,100 km
|orbitinin radiusu =
|ekssentrisiteti = 0.0935±0.0001
|siderik dövrü = 1.8808 Yulian ili </br /> 686.971 d </br /> 668.5991 sol
|sinodik dövrü = 779.96 gün </br /> 2.135 Yulian ili
|orbital sürəti = 24.077 km/san
|anomaliyası = 19.3564°
|orta radiusu = 3389.5±0.2 km <ref group="q">Ellipsoidə uyğun gəlir.</ref><ref name="Seidelmann2007" /><br>
|böyük dairəsinin çevrəsi =
|səthinin sahəsi = 144,798,500 km<sup>2</sup> </br /> 0.284 [[Yer]]
|həcmi = 1.6318×1011 km<sup>3</sup> <ref name=lodders1998/> <br> 0.151 [[Yer]]
|kütləsi = 6.4185×10<sup>23</sup> kq <ref name=lodders1998/> </br /> 0.107 [[Yer]]
|sıxlığı = 3.9335±0.0004<ref name="lodders1998" /> q/cm³
|sərbəstdüşmə təcili = 3.711 m/s² <ref name="lodders1998" /><br>0.376 q
|ikinci kosmik sürəti =
|fırlanma sürəti = 868.22 km/saat (241.17 m/san)
|fırlanma dövrü = 1.025957 d </br /> 24 saat 37 dəqiqə 22 saniyə <ref name="lodders1998" />
|oxunun maililiyi = 25.19°
|düz qalxması = 21 saat 10 dəqiqə 44 saniyə </br /> 317.68143°
|meyllənməsi = 52.88650°
|qütb səma eni =
|qütb səma uzunluğu =
|albedo = 0.170 (həndəsi) <ref name="MallamaMars" /><br> </br /> 0.25 (Bond)<ref name="nssdc" />
|spektral sinfi =
|görünən ulduz həcmi = +1.6-dan −3.00-ə<ref Name="MallamaSky" />
'''Mars''' — [[Günəş sistemi]]nin [[Günəş]]ə yaxınlığına görə dördüncü və kiçikliyinə görə [[Merkuri]]dən sonra ikinci [[planet]]i. Adını [[Roma mifologiyası]]nın [[Mars (mifologiya)|müharibə tanrısı]]ndan alan bu planetin səthində [[dəmir]] oksidinin geniş yayılması ona [[qırmızı]] görünüş verir və o, tez-tez "qırmızı planet" kimi təsvir edilir.<ref name="nasa_hematite" /> Mars nazik [[atmosfer]]i və həm [[Ay]]ın [[Zərbə krateri|çarpışmadan sonra yaranan kraterləri]], həm də [[Yer]]in [[vulkan]]ları, dərələri, [[səhra]]ları, qütb buz örtüklərini xatırladan səth xüsusiyyətləri olan terrestrial (əsasən silikat süxurları və [[metallar]]dan ibarət) planetdir. Marsın fırlanma periodu və mövsümi dövrləri Yerinkinə oxşardır; oxunun mailliyi mövsümləri əmələ gətirir. Mars Günəş sistemində bilinən ən hündür ikinci (planetdə birinci ən hündür) dağ - [[Olimp (Mars)|Olimp Dağı]]nın və ən böyük kanyonlardan biri [[Valles Marineris]]in olduğu yerdir. Şimal Yarımkürəsindəki hamar Borealis hövzəsi planetin 40%-i əhatə edir və nəhəng bir çarpışmadan sonra yaranan xüsusiyyət ola bilər.<ref name="northcratersn" /><ref name="northcraterguard" /> Marsın iki peyki var: [[Fobos]] və [[Deymos]]. Kiçik və nizamsız formalaşmış peyklərdir. Bu peyklər Mars troyası ''5261 Evrika'' kimi planet tərəfindən tutulmuş asteroidlər ola bilər.<ref>{{cite web|title=Mars Moon Mystery|author=John P. Millis| url=http://space.about.com/od/mars/a/Mars-Moon-Mystery.htm}}</ref><ref>{{cite journal|author=Adler, M.; Owen, W. and Riedel, J. |date=2012|url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/marsconcepts2012/pdf/4337.pdf|bibcode=2012LPICo1679.4337A|work=Concepts and Approaches for Mars Exploration, held June 12–14, 2012 in Houston, Texas. LPI Contribution No. 1679, id.4337|title= Use of MRO Optical Navigation Camera to Prepare for Mars Sample Return|volume=1679|page=4337}}</ref>
 
1965-ci ildə ''Mariner 4'' tərəfindən edilən Mars [[flaybay]]ından əvvəl bir çoxları planetin səthində suyun olmasını iddia edirdilər. Bu işıqlı və qaranlıq yerlərdə, xüsusilə qütb en dairələrində müşahidə edilən periodik müxtəlifliklərə əsaslanırdı; uzun qara cizgilər bəziləri tərəfindən maye su üçün suvarma kanalları hesab edildi. Bu düz xətlər sonra optik illüziyalar kimi izah edildi, baxmayaraq ki insansız missiyalarda toplanan geoloji sübut göstərir ki, Marsın səthində onun həyatının erkən dövrlərində irimiqyaslı su örtüyü var idi.<ref name="marswater" /> 2005-ci ildə radar məlumatı qütblərdə <ref name="specials1" /> və orta en dairələrində <ref name="jsg.utexas.edu" /><ref name="esa050221" /> böyük miqdarda su olduğunu aşkar etdi. Mars [[rover]]i ''Spirit'' 2007-ci ilin martında su molekullarının daxil olduğu kimyəvi birləşmələri götürdü. ''Phoenix'' [[enmə aparatı]] 31 iyul 2008-ci ildə Marsın üst torpağında buz suyu götürdü. <ref name="spacecraft1" />
 
Marsın yeddi işləyən [[kosmik gəmi]]si var: beşi orbitdə: ''Mars Odyssey'', ''Mars Express'', ''Mars Reconnaissance Orbiter'', ''MAVEN'' və ''[[Mars Orbiter Mission]]'' və ikisi səthində: Mars Kəşfiyyat Roveri ''Opportunity'' və Mars Elm Laboratoriyası ''Curiosity''. Səthdə uzun müddət işləyə bilməyən kosmik gəmilərə ''MER-A Spirit'' və ya 2008-ci ildə missiyasını bitirən ''Phoenix'' [[enmə aparatı]] kimi başqa enmə aparatları və [[rover]]ləri daxildir. ''Mars Reconnaissance Orbiter'' tərəfindən edilən müşahidələr Marsda ən isti aylarda axan suyu aşkar edib..<ref name="NASA&nbsp;– NASA Spacecraft Data Suggest Water Flowing on Mars"/> 2013-cü ildə [[NASA]]-nın ''Curiosity'' roveri aşkar etdi ki, Mars torpağı kütləcə 1.5-3% su təşkil edir.<ref name="Guardian"/>
Mars terrestrial planetdir, yəni [[silisium]] və [[oksigen]]dən təşkil olunan minerallar, metallar və adətən süxuru əmələ gətirən başqa elementlərdən təşkil olunmuşdur. Marsın səthi başlıca olaraq toleyitik [[bazalt]]dan təşkil olunmuşdur<ref name=science324_5928_736/>, ancaq bəzi hissələr bazaltdan daha çox silisium oksidlə zəngindir. Bu da Yerdə və ya silisium oksid şüşəsində olan andezitik süxurlara oxşardır. Aşağı albedolu regionlarda plaqioklaz feldispat vardır. Şimali aşağı albedolu regionlar isə təbəqə silikatları və yüksək silisiumlu [[şüşə]]nin normal miqdarından daha çoxuna sahibdir. Cənubi dağlıq hissələrə yüksək kalsiumlu piroksen daxildir. Həmçinin, müəyyən ərazilərdə xas hematit və olivin də tapılmışdır.<ref name=jgr107_E6/> Səthin çox hissəsi narın dənəli dəmir(III) oksid tozu ilə örtülmüşdür.<ref name=sci300a/><ref name=sci300b/>
 
[[FileŞəkil:USGS-MarsMap-sim3292-20140714-crop.png|thumb|250px|left|Marsın geoloji xəritəsi (Birləşmiş Ştatlar Geoloji Araşdırmalar Qurumu; 14 iyul, 2014)<br><small>([[:FileŞəkil:USGS-MarsMap-sim3292-20140714-full.png|tam xəritə]] / [http://www.youtube.com/watch?v=quZMhSohIEU video])</small><ref name="USGS-20140714">{{cite web |author=Tanaka, Kenneth L.;Skinner, James A., Jr.; Dohm, James M.; Irwin, Rossman P., III; Kolb, Eric J.; Fortezzo, Corey M.; Platz, Thomas; Michael, Gregory G.; Hare, Trent M. |title=Geologic Map of Mars - 2014 |url=http://pubs.usgs.gov/sim/3292/ |date=July 14, 2014 |work=[[USGS]] |accessdate=July 22, 2014 }}</ref><ref name="NYT-20140722">{{cite news |last=Krisch |first=Joshua A. |title=Brand New Look at the Face of Mars |url=http://www.nytimes.com/2014/07/23/science/space/brand-new-look-at-the-face-of-mars.html |date=July 22, 2014 |work=[[New York Times]] |accessdate=July 22, 2014 }}</ref><ref name="Video-20140714">{{cite web |author=Staff |title=Mars - Geologic map - Video (00:56) |url=http://www.youtube.com/watch?v=quZMhSohIEU |date=July 14, 2014 |work=[[USGS]] |accessdate=July 22, 2014 }}</ref>]]
 
Marsın strukturlaşmış qlobal [[maqnit sahəsi]]nin olması barədə heç bir sübut olmasa da<ref name="magnetosphere" />, müşahidələr göstərir ki, planet qabığının hissələri maqnetik olub və keçmişdə onun ikiqütblü sahəsinin dalğalı qütblük fasilələri baş verib. Maqnetik cəhətdən həssas mineralların bu paleomaqnetizmi Yerin okean dibindəkilərə oxşardır. 1999-cu ildə çap edilən və 2005-ci ilin oktyabrında yenidən nəzər salınan bir nəzəriyyə budur ki, bu dalğalar Marsda 4 milyard il əvvəl planetar dinamonun funksiyasını dayandırması və planetin maqnit sahəsinin zəifləməsindən əvvəl [[plitələrin tektonikası]]nı əks etdirir.<ref name="plates" />
Planetlərin formalaşmasından sonra onların hamısı Son Ağır Bombardmana məruz qaldı. Marsın səthinin təqribən 60%-i bu eranın toqquşmalarını göstərir<ref name=zharkov93/><ref name=icarus165_1/><ref name=barlow88/>, ancaq bu hadisələrin səbəb olduğu çarpışmadan sonra yaranan geniş hövzələr bəlkə də səthin qalan hissəsinin təməlini təşkil edir. Marsın şimal yarımkürəsində 10600×8500 kilometrlik ərazini əhatə edən böyük təsir hövzəsinin izi var. O, Ayın Cənub qütbü-Aitken hövzəsindən təqribən 4 dəfə böyükdür və indiyə qədər kəşf edilmiş ən böyük təsir hövzəsidir.<ref name=northcratersn/><ref name=northcraterguard/> Bu nəzəriyyə təklif edir ki, Mars təqribən 4 milyard il əvvəl [[Pluton]] ilə eyni ölçülü cisimlə toqquşub. Marsın yarımkürə dixotomiyasına səbəb olduğu fikirləşilən hadisə planetin 40%-i əhatə edən hamar Borealis hövzəsini yaradıb.<ref name=sciam080627/><ref name=nyt080626/>
 
[[FileŞəkil:734781main pia16804-full full.jpg|thumb|right|200px|Mars süxuru öz mavi-boz interyerini Mars Elm Laboratoriyasına açıb.<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/msl/multimedia/pia16804.html|title=Bluish Color in Broken Rock in 'Yellowknife Bay'|work=Nasa.gov|accessdate=April 22, 2013}}</ref>]]
 
Marsın geoloji tarixi bir çox dövrlərə bölünə bilər ancaq aşağıdakı üç dövr ən əsaslarıdır:<ref name=jog91/><ref name=ssr_96_1_4/>
 
=== Torpağı ===
[[FileŞəkil:Spirit Mars Silica April 20 2007.jpg|thumb|left|200px|Spirit [[rover]]i tərəfindən aşkar edilmiş silisum oksidlə zəngin toz]]
 
''Phoenix'' [[enmə aparatı]] Marsın torpağının bir az qələvili olduğunu və tərkibində [[maqnezium]], [[natrium]], [[kalium]] və [[xlor]] kimi elementlərin olduğunu göstərən məlumat verdi. Bu maddələr Yer planetində bağlarda tapılır və onlar bitkilərin böyüməsi üçün vacibdir.<ref name=bbc080627/> Enmə aparatı tərəfindən edilən təcrübələr göstərdi ki, Mars torpağının pH-ı 7.7-dir və 0.6% duz perxlorat saxlayır.<ref name="marssalt" /><ref name=jpl_soil/><ref>{{cite journal | last1 = Kounaves | first1 = S. P. | display-authors = 1 | last2 = et al | year = 2010 | title = Wet Chemistry Experiments on the 2007 Phoenix Mars Scout Lander: Data Analysis and Results | url = | journal = J. Geophys. Res. | volume = 115 | issue = | page = E00-E10 | doi = 10.1029/2008JE003084 | bibcode=2009JGRE..114.0A19K}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Kounaves | first1 = S. P. | display-authors = 1 | last2 = et al | year = 2010 | title = Soluble Sulfate in the Martian Soil at the Phoenix Landing Site | url = | journal = Icarus | volume = 37 | issue = | page = L09201 | doi = 10.1029/2010GL042613 | bibcode=2010GeoRL..37.9201K}}</ref>
 
=== Hidrologiyası ===
[[FileŞəkil:Nasa mars opportunity rock water 150 eng 02mar04.jpg|thumb|right|200px|''Opportunity'' tərəfindən çəkilmiş fotomikroqraf boz hematit kütləsini göstərir və bu da maye suyun keçmişdə mövcud olmasını təyin edir.]]
Qısa periodlar ərzində aşağı yüksəkliklər istisna olmaqla, maye su aşağı [[ atmosfer təzyiqi]]nə görə (Yerdəkindən 100 dəfə zəif) Marsın səthində mövcud ola bilməz.<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20121102.html NASA Rover Finds Clues to Changes in Mars' Atmosphere]</ref><ref name="h" /><ref name=jgr110/> İki qütbün buz örtüyü əsasən sudan təşkil olunmuşdur.<ref name="kostama" /><ref name=sci299/> Cənub qütbünün buz örtüyündəki suyun həcmi ərisə, planet örtüyünün tamamını 11 metr dərinliyində örtmək üçün kifayətdir.<ref name=nasa070315/> Permafrost (qütbdə uzun müddət donmuş torpaq) örtüyü qütbdən təqribən 60° [[En dairəsi|en dairələri]]nə qədər uzanır.<ref name="kostama" />
 
Buz suyun böyük miqdarının Marsın qalın Kriosferində qaldığı fikirləşilir. ''Mars Express'' və ''Mars Reconnaissance Orbiter''indən gələn radar məlumatı hər iki qütbdə (İyul 2005-ci il) <ref name="specials1" /><ref name=bbc040124/> və orta en dairələrində (Noyabr 2008-ci il) <ref name="jsg.utexas.edu" /> buz suyun böyük miqdarının olmasını göstərir. ''Phoenix'' enmə aparatı 31 iyul 2008-ci ildə səthi Mars torpağında olan buz suyu nümunə kimi götürdü.<ref name="spacecraft1" />
Deltalar və allüvial konuslar kimi başqa geoloji xüsusiyyətlər erkən Mars tarixindəki bəzi interval və ya intervallarda isti, nəm şərtlərin olduğunu göstərir.<ref name=Lewis2006/> Belə vəziyyətlər səthin böyük hissəsi boyunca krater göllərinin olmasını tələb edir.<ref name=Matsubara2011/> Bəzi müəlliflər uzağa gedərək iddia edirlər ki, Mars keçmişinin bəzi vaxtlarında planetin aşağı şimali düzənliklərinin çoxu yüz minlərlə dərinliyə malik okeanla örtülmüşdür, ancaq bu iddia mübahisəli olaraq qalır.<ref name=Head1999/>
 
[[FileŞəkil:PIA16791-MarsCuriosityRover-Composition-YellowknifeBayRocks.png|thumb|250px|''Yellowknife Bay'' süxurlarının tərkibi, süxur damarları kalsium və kükürddə "yol" torpaqlarından daha çoxdur, APXS nəticələri – Curiosity roveri (Mart 2013).]]
 
Marsın səthində suyun mövcud olması ilə bağlı başqa bir dəlil isə bəzən su mövcud olanda formalaşan hematit və qotit kimi spesifik mineralların müəyyən edilməsidir.<ref name=nasa040303/> Qədim su hövzələri və axınlarını təyin etdiyinə inanılan bəzi dəlillər ''Mars Reconnaissance Orbiter''in aparıldığı dəqiq tədqiqatlar tərəfindən inkar edilib.<ref name=sci317/> 2004-cü ildə ''Opportunity'' yarosit mineralını müəyyən edib. Bu yalnız asidik suyun mövcudluğu zamanı formalaşır və bu da suyun nə vaxtsa Marsda mövcud olduğunu göstərir. <ref name=nasa101001/> Maye su üçün yeni sübutlar 2011-ci ilin dekabrında [[NASA]]-ın Mars [[rover]]i tərəfindən səthdə mineral gipsin tapılmasından gəlir.<ref name="nasa"/><ref name="nationalgeographic"/> Əlavə olaraq, təqiqat rəhbəri Fransis Makkabin ([[Albukerke]]dəki [[Nyu-Meksiko]] Universitetinin alimi) Marsın kristal minerallarının hidroksillərinə baxaraq deyir ki, Marsın yuxarı mantiyasındakı suyun miqdarı Yerdəkinə bərabərdir və ya çoxdur (bir milyon su üçün 50-300 hissə) və bu bütün planeti 200-1000 metr dərinliyinə qədər örtmək üçün kifayətdir.<ref name="nationalgeographic1"/>
 
18 mart 2013-cü ildə NASA ''Curiosity'' roverindəki alətlərdən "''Tintina''" süxurunun və "''Sutton Inlier''" süxurunun parçalanmış hissələrinin daxil olduğu bir sıra süxur nümunələrində və "''Knorr''" süxuru and "''Wernicke''" süxuru kimi başqa süxurlardakı damarlarda və parçalarda hidratlaşmanın, çox güman ki, hidratlaşmış kalsium sulfatın sübutu haqqında məlumat verdi. <ref name="NASA-20130318">{{cite web |last1=Webster |first1=Guy |last2=Brown |first2=Dwayne|title=Curiosity Mars Rover Sees Trend In Water Presence|url=http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1446 |date=March 18, 2013|work=[[NASA]] |accessdate=March 20, 2013 }}</ref><ref name="BBC-20130319">{{cite web |last=Rincon |first=Paul|title=Curiosity breaks rock to reveal dazzling white interior|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-21340279 |date=March 19, 2013 |publisher=BBC|accessdate=March 19, 2013 }}</ref><ref name="MSN-20130120">{{cite web |author=Staff |title=Red planet coughs up a white rock, and scientists freak out|url=http://now.msn.com/white-mars-rock-called-tintina-found-by-curiosity-rover|archiveurl=http://wayback.archive.org/web/20130323164757/http://now.msn.com/white-mars-rock-called-tintina-found-by-curiosity-rover|archivedate=March 23, 2013 |date=March 20, 2013|work=[[MSN]] |accessdate=March 20, 2013 }}</ref> Roverin NDA aləti (Neytronların Dinamik Albedosu) istifadəsi ilə edilən analiz ''Glenelg'' ərazisində ''Bradbury Landing'' adlı yerdən ''Yellowknife Bay'' adlı yerə keçərkən yeraltı suyun sübutunu təmin etdi. Onun tərkibi 4% su idi və 60 santimetrlik dərinliyə kimi idi.<ref name="NASA-20130318" />
 
28 sentyabr 2015-ci ildə NASA açıqlamasında Marsda maye halında su tapdığını bildirdi.<ref>{{cite web |url=http://www.milliyet.com.tr/nasa-bugun-mars-a-dair-cok-onemli-gundem-2123675/ |title=Mars'ta sıvı halde su bulundu... |author= |date= |work= |publisher= |accessdate=2015-09-20 |language= }}</ref>
 
==== Qütb örtükləri ====
 
=== Coğrafiyası və səthinin xüsusiyyətlərinin adlandırılması ===
[[FileŞəkil:Mars topography (MOLA dataset) with poles HiRes.jpg|thumb|300 px|MOLA-ya əsaslanan topoqrafik xəritə. Marsın cənub yarımkürəsində dağlıq ərazilər (qırmızı və narıncı), şimal yarımkürəsində ovalıq ərazilər (mavi) üstünlük təşkil edir. Vulkanik yaylalar bəzi regionlarda şimali düzənlikləri ayırır, dağlıq ərazilər isə toqquşmadan sonra yaranmış bir sıra nəhəng kraterlər tərəfindən kəsilir.]]
İohan Henrix Medler və Vilhelm Ber [[Ay]]ın xəritəçəkməsi ilə xatırlansalar da, onlar ilk "areoqraflar" idilər. Onlar Marsın səth xüsusiyyətlərinin dəyişməz olduğunu müəyyən etməklə və planetin fırlanma periodunu dəqiqliklə müəyyən etməklə işlərinə başladılar. 1840-cı ildə Medler 10 ilin müşahidələrini birləşdirdi və Marsın ilk xəritəsini çəkdi. Ber və Medler ad verməkdənsə, qeydləri hərflərlə göstərdilər; ''Meridian Bay'' xüsusiyyət "a" idi.<ref name=sheehan_ch04/>
 
 
==== Təsir topoqrafiyası ====
[[FileŞəkil:PIA15038 - Spirit lander and Bonneville Crater on Mars.jpg|thumb|right|Bonnevil krateri and ''Spirit'' roverinin yerə enməsi]]
Marsın topoqrafiyasının dixotomiyası qəribədir; şimali düzənlikləri lava axınlarına görə düzləşib, cənubi yüksək ərazilər isə qədim təsirlərə görə çökük olub. 2008-ci il araşdırması 1890-cı ildə irəli sürülən nəzəriyyə ilə əlaqədar sübutu təqdim etdi; nəzəriyyəyə görə, Marsın şimal yarımkürəsi Yerin Ayının ölçüsünün onda birindən üçdə ikisinə qədər olan obyektlə toqquşub. Bu həqiqətdirsə, Marsın şimal yarımkürəsi 10600 kilometr uzunluğu və 8500 eni olan təsir kraterinin yeri olacaq. Bu da təxmini olaraq [[Avropa]], [[Asiya]] və [[Avstraliya]]nın birlikdə sahib olduğu ərazidir və bu krater Günəş sistemində ən böyük [[zərbə krateri|toqquşmadan sonra yaranmış krater]] olan Cənub qütbü-Aitken hövzəsini üstələyir.<ref name=northcratersn/><ref name=northcraterguard />
 
[[FileŞəkil:PIA18381-Mars-FreshAsteroidImpact2012-Before27March-After28March.jpg|thumb|left|200px|Mars üzərində asteroidin təsiri {{coord|3.34|N|219.38|E|globe:Mars}} - 27 matrla 28 mart arasında, 2012-ci il ([[Mars Reconnaissance Orbiter]]).<ref name="NASA-20140522">{{cite web |last=Webster |first=Guy |last2=Brown |first2=Dwayne |title=NASA Mars Weathercam Helps Find Big New Crater |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-162 |date=May 22, 2014 |work=[[NASA]] |accessdate=May 22, 2014 }}</ref>]]
 
Marsın üzərində bir çox [[zərbə krateri|zərbə kraterləri]] var: [[diametr]]i 5 [[kilometr]] və ya çox olan 43 min [[Krater (vulkan)|krater]] tapılıb.<ref name=wright03/> Bunlardan təsdiq olunmuş ən böyüyü Hellas təsir krateridir, hansı ki, Yerdən rahat görünən parlaq albedo xüsusiyyətidir.<ref name=ucar_geography/> Marsın kiçik ölçüsünə görə onun obyektlə toqquşmasının ehtimalı Yerinkinin yarısıdır. Mars [[asteroid qurşağı]]na yaxın yerləşir, beləliklə bu mənbədən olan materiallarla toqquşma ehtimalı artır. Marsın həmçinin qısa müddətli [[komet]]lərlə toqquşma ehtimalı böyükdür, məsələn, buna [[Yupiter]]in orbitindəkilər aiddir.<ref name=emp9/> Bundan başqa Marsın [[Ay]]la müqayisədə daha az krateri var, ona görə ki, Marsın [[atmosfer]]i kiçik [[meteorit]]lərə qarşı müdafiə təşkil edir. Bəzi kraterlərin morfologiyası göstərir ki, meteoritlər dəyəndən sonra torpaq nəm olub.<ref name=emp45/>
 
==== Vulkanlar ====
[[FileŞəkil:Olympus Mons alt.jpg|thumb|[[Olimp (Mars)|Olimp]]in Viking orbiterindən görünüşü]]
[[FileŞəkil:Tharsis - Valles Marineris MOLA shaded colorized zoom 32.jpg|thumb|left|MOLA-ın rəng çalarlı relyef xəritəsi. Marsın qərb yarımkürəsindəki Farsis qabarıqlığı (qırmızı və qəhvəyi çalarlar). Hündür vulkanlar ağ rəngdə göstərilib.]]
Qalxan vulkanı [[Olimp (Mars)|Olimp]] geniş dağlıq bölgəsi Farsisdəki sönmüş vulkandır. Bu bölgədə digər böyük vulkanlar da var. Olimp dağının hündürlüyü [[Everest]] dağının hündürlüyündən təqribən üç dəfə böyükdür, bu da deməkdir ki, müqayisədə 8.8 kilometrdən hündürdür.<ref name=scsdes49/> Ölçülməsindən asılı olaraq, o, [[Günəş sistemi]]ndə ən uzun və ya ikinci ən uzun dağdır. Müxtəlif mənbələr onun hündürlüyünü 21 kilometrdən 27 kilometrə qədər gedən oblastda verir.<ref>{{cite web|url=http://www.mountainprofessor.com/olympus-mons.html|title=Olympus Mons|work=mountainprofessor.com}}</ref><ref name=glenday09/>
 
Mars 4 milyard il əvvəl böyük ehtimalla çoxsaylı asteorid zərbələrinə görə maqnitosferini itirib<ref name="swind" /><ref>[http://www.wired.com/2011/01/mars-dynamo-death/ Multiple Asteroid Strikes May Have Killed Mars’s Magnetic Field]</ref>, beləliklə günəş küləyi Mars ionosferi ilə birbaşa əlaqədə olur və bu xarici təbəqədən atomları qopararaq atmosfer sıxlığını azaldır. Həm ''Mars Global Surveyor'', həm də ''Mars Express'' Marsdan kosmosa gedərək yox olan ionlaşmış atmosferik hissəcikləri qeydə alıb<ref name="swind" /><ref name="swind2" /> və bu atmosferik itki gələcək MAVEN orbiter tərəfindən tədqiq ediləcək. Yerlə müqayisədə Marsın atmosferi aşağı təzyiqlidir. Səthdə atmosfer təzyiqi aşağı qiyməti Olimp dağında 30 Pa-dan (0.030 kPa) yuxarı qiyməti Hellas [[zərbə krateri]]ndə 1,155 Pa-dan artıq (1.155 kPa) olur.<ref name=bolonkin09/> Marsdakı yüksək atmosfer sıxlığı Yer səthində 35 kilometrə qədər məsafədə aşkar edilənə bərabərdir.<ref name=atkinson07/> Ortaya çıxan orta səth təzyiqi Yerdəkinin (101.3 kPa) 0.6%-dir. Atmosferin şkala hündürlüyü təqribən 10.8 kilometrdir<ref name=carr06/> və Yerin şkala hündürlüyündən yüksəkdir. (6 kilometr) Bu fərqin səbəbi odur ki, Marsın səth qravitasiyası Yerinkinin təqribən 38%-dir. Bu effekt aşağı temperatur və Marsın atmosferinin 50% yüksək orta molekulyar kütləsi ilə balanlaşdırılır.
 
[[FileŞəkil:Mars atmosphere 2.jpg|thumb|upright|left|Üfüqdə Marsın seyrək atmosferi.]]
Marsın atmosferi cüzi oksigen və su ilə birlikdə təqribən 96% karbon dioksid, 1.93% arqon and 1.89% azotdan təşkil olunmuşdur.<ref name="nssdc" /><ref name=Abundance>{{cite web|url=http://www.sciencemag.org/content/341/6143/263.abstract|title=Abundance and Isotopic Composition of Gases in the Martian Atmosphere from the Curiosity Rover|work=Sciencemag.org|date=July 19, 2013|accessdate=August 19, 2013}}</ref> Tozludur, diametrdə təqribən 1.5 mikrometr olan hissəciklər saxlayır. Bu səthdən görüləndə Mars səmasına sarı-darçını rəng verir.<ref name="dusty" />
 
 
Fikirləşilən metan destruksiyası müddəti təqribən 4 Yer ili qədər uzun və təqribən 0.6 Yer ili qədər qısa ola bilər.<ref name=plumes /><ref name=nature460/> Bu sürətli dövriyyə planetdə qazın aktiv mənbəyi olduğunu göstərir. [[Vulkan]]ik aktivlik, [[komet]]lərin təsiri və metanogen [[mikroorqanizmlər|mikroorqanizm]] həyat formalarının mövcudluğu mümkün mənbələr arasındadır. Metan su, karbon dioksid və Marsda yayılmış olivinlə əlaqədar qeyri-bioloji serpentinizasiya prosesi ilə də istehsal edilə bilər.<ref name="olivine" />
[[FileŞəkil:PIA19088-MarsCuriosityRover-MethaneSource-20141216.png|thumb|right|400px|Marsda metanın (CH<sub>4</sub>) mənbələri və axınları.]]
2012-ci ilin avqustunda Marsa enən ''Curiosity'' [[rover]]i [[metan]]ın müxtəlif [[izotop]]oloqlarını ayırd edən ölçmələr aparmağa nail oldu<ref>{{cite web|url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=2765&mode=thread&order=0&thold=0|title=Making Sense of Mars Methane|accessdate=October 8, 2008|last=Tenenbaum|first=David|date=June 9, 2008|work=Astrobiology Magazine|archiveurl= http://web.archive.org/web/20080923195833/http://astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=2765&mode=thread&order=0&thold=0| archivedate= September 23, 2008 | deadurl= no}}</ref>, ancaq hətta missiya [[mikroskop]]ik Mars həyatının metanın mənbəyi olduğunu müəyyən etsə də, həyat formaları çox güman ki, roverin çatdığı yerdən kənarda - səthdən çox aşağıda mövcuddur.<ref>{{Cite news|first=Bill|last=Steigerwald|authorlink=|title=Martian Methane Reveals the Red Planet is not a Dead Planet|date=January 15, 2009|publisher=NASA|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/marsmethane.html|work=NASA's Goddard Space Flight Center|pages=| accessdate=January 24, 2009|language=| archiveurl=http://web.archive.org/web/20090117141425/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/marsmethane.html|archivedate= January 17, 2009 | deadurl= no}}</ref> [[Təmzinlənə bilən Lazer Spektrometr]]lə edilən ilk ölçmələr təyin etdi ki, ölçmə nöqtəsində, enmə yerində metan milyardda beş hissədən azdır.<ref>{{cite web |url=http://www.ustream.tv/nasajpl |title=Mars Curiosity Rover News Telecon -November 2, 2012}}</ref><ref name="Science-20121102">{{cite web |last=Kerr |first=Richard A.|title=Curiosity Finds Methane on Mars, or Not|url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/11/curiosity-finds-methane-on-mars-.html |date=November 2, 2012|publisher=[[Science (journal)]] |accessdate=November 3, 2012 }}</ref><ref name="Space-20121102">{{cite web|last=Wall |first=Mike |title=Curiosity Rover Finds No Methane on Mars —Yet|url=http://www.space.com/18333-mars-rover-curiosity-methane-measurements.html |date=November 2, 2012|publisher=[[Space.com]] |accessdate=November 3, 2012 }}</ref><ref name="NYT-20121102">{{cite news|last=Chang|first=Kenneth |title=Hope of Methane on Mars Fades|url=http://www.nytimes.com/2012/11/03/science/space/hopes-for-methane-on-mars-deflated.html |date=November 2, 2012 |publisher=New York Times |accessdate=November 3, 2012 }}</ref> [[19 sentyabr]] [[2013-cü il]]də [[NASA]] alimləri ''Curiosity'' [[rover]]indən edilən sonrakı ölçmələrdən [[atmosfer]]ik [[metan]]ın müəyyən edilmədiyini xəbər verdi. Ölçülmüş qiymət [[həcm]]cə milyardda 0.18±0.67 hissə idi və bu həcmcə milyardda 1.3 hissə yuxarı həddə uyğun gəlir (95% etibar həddi) və nəticə olaraq yekun verir ki, Marsdakı hal-hazırki metanogenik [[mikroorqanizmlər|mikroorqanizm]] fəaliyyəti azalıb.<ref name="SJ-20130919">{{cite journal |last1=Webster |first1=Christopher R. |last2=Mahaffy |first2=Paul R. |last3=Atreya |first3=Sushil K. |last4=Flesch |first4=Gregory J. |last5=Farley |first5=Kenneth A. |title=Low Upper Limit to Methane Abundance on Mars |url=http://www.sciencemag.org/content/early/2013/09/18/science.1242902.abstract |date=September 19, 2013 |journal=[[Science (journal)|Science]] |doi=10.1126/science.1242902 |accessdate=September 19, 2013 |bibcode = 2013Sci...342..355W }}</ref><ref name="SCI-20130919">{{cite journal |last=Cho |first=Adrian |title=Mars Rover Finds No Evidence of Burps and Farts |url=http://news.sciencemag.org/space/2013/09/mars-rover-finds-no-evidence-burps-and-farts
|date=September 19, 2013 |work=[[Science (journal)]] |accessdate=September 19, 2013 }}</ref><ref name="NYT-20130919">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Mars Rover Comes Up Empty in Search for Methane |url=http://www.nytimes.com/2013/09/20/science/space/mars-rover-comes-up-empty-in-search-for-methane.html |date=September 19, 2013 |work=[[New York Times]] |accessdate=September 19, 2013 }}</ref> [[2016-cı il]]də fəaliyyətə keçməsi planlanan ''Mars Trace Gas Mission'' [[orbiter]]i metanı<ref>{{Cite news|first=Paul|last=Rincon|authorlink=|title=Agencies outline Mars initiative|date=July 9, 2009|publisher=|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8130393.stm|work=BBC News|pages=|accessdate=July 26, 2009|language=}}</ref><ref>{{Cite news|authorlink=|title=NASA orbiter to hunt for source of Martian methane in 2016|date=March 6, 2009|publisher=|url=http://www.thaindian.com/newsportal/health/nasa-orbiter-to-hunt-for-source-of-martian-methane-in-2016_100163335.html|work=Thaindian News|pages=|accessdate=July 26, 2009|language=}}</ref>, həmçinin [[formaldehid]] və metanol kimi parçalanma məhsullarını tədqiq edəcək.
}}
 
Yer və Marsın fırlanma oxlarının oxşar mailliklərinə görə Günəş sistemi planetləri arasında Marsın mövsümləri ən çox Yerinkinə bənzəyəndir. Mars mövsümləri Yer mövsümlərindən iki dəfə uzundur. Bunun səbəbi odur ki, Marsın Günəşdən böyük məsafədə yerləşməsi Mars ilinin təqribən iki Yer ilinə bərabər olmasına gətirib çıxarır. Marsın səth temperaturu aşağısı qışda qütb örtüklərində təqribən −143 &nbsp;°C-dən<ref name=cold>{{cite web|url=http://www.astronomycafe.net/qadir/q2681.html|title=What is the typical temperature on Mars?|work=Astronomycafe.net|accessdate=August 14, 2012}}</ref> yuxarısı Marsın ekvatorial yayında 35 &nbsp;°C-ə qədər dəyişir<ref name=hot>{{cite web|url=http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html|title=Mars Exploration Rover Mission: Spotlight|work=Marsrover.nasa.gov |date=June 12, 2007|accessdate=August 14, 2012}}</ref>. Temperaturda geniş fərqlilik günəş istisi saxlaya bilməyən nazik atmosfer, aşağı atmosfer təzyiqi və Mars torpağının aşağı termik inersiyasına görədir.<ref name=nasa_surface/> Planetin Günəşdən olan məsafəsi Yerinkindən 1.52 dəfə çoxdur və bu da günəş işığı miqdarının yalnız 43% ilə nəticələnir.<ref name=disc920901/>
 
Əgər Marsın orbiti Yerinkinə oxşasaydı, onun mövsümləri də Yerinkinə bənzər olardı, çünki onun oxunun mailliyi Yerinkinə oxşardır. Mars orbitinin nisbətən böyük eksentrisitetinin əhəmiyyətli təsiri var. Cənub yarımkürəsində yay və şimal yarımkürəsində qış olanda Mars perigelisə yaxın, cənub yarımkürəsində qış və şimal yarımkürəsində yay olanda isə afelisə yaxın olur. Nəticə olaraq, cənub yarımkürəsində mövsümlər daha sərt, şimal yarımkürəsində isə daha mülayimdir. Cənubda yay temperaturları şimaldakı ekvivalent yay temperaturlarından 30 K (30 &nbsp;°C; 54 &nbsp;°F) daha çox istidir.<ref name=goodman97/>
 
Mars Günəş sistemində ən böyük [[qum fırtınası|toz fırtınalarına]] sahibdir. Bu kiçik ərazilərdəki fırtınalardan bütün planeti əhatə edən qiqant fırtınalara qədər dəyişə bilər. Fırtınalar Mars Günəşə ən yaxın olanda baş verə bilir və qlobal temperaturu artırdığı nümayiş etdirilib.<ref name=philips01/>
 
== Orbiti və fırlanması ==
[[FileŞəkil:Marsorbitsolarsystem.gif|thumb|right|upright|Mars Günəşdən 230 milyon kilometr məsafədədir. Onun orbital periodu 687 Yer günüdür. (qırmızı təsvir edilib) Yerin orbiti mavidir.]]
Marsın Günəşdən orta məsafəsi təqribən 230 milyon kilometrdir və onun orbital periodu 687 Yer günüdür. Marsda günəş günü Yerinkindən bir az uzundur: 24 saat, 39 dəqiqə və 35.244 saniyə. Mars ili 1.8809 Yer ilinə bərabərdir və ya 1 il, 320 gün və 18.2 saat.<ref name="nssdc" />
 
 
== Həyat axtarışı ==
[[FileŞəkil:Mars Viking 11d128.png|thumb|left|Viking 1 enmə aparatı - Ayırma qolu testlər üçün material toplayarkən dərin xəndəklər yaradıb.]]
Planetlərin hal-hazırki yaşayış üçün yararlılığı - planetdə həyatın inkişaf etməsi və planetin həyatın davamlılığını təmin etməsi onların səthində maye suyun olması ilə əlaqələndirilir. Bu da çox vaxt tələb edir ki, planetin orbiti məskunlaşma zonası hüdudunda olsun. Günəş üçün məskunlaşma zonası Veneranın o tayından təqribən Marsın böyük yarımoxuna qədər uzanır. <ref name=Nowack/> Perigelis ərzində Mars bu regiona meyl edir, ancaq planetin aşağı təzyiqli atmosferi maye suyun uzun dövrlər üçün böyük regionlarda mövcud olmasının qarşısını alır. Keçmişdə maye suyun axını planetin həyat üçün potensialını göstərir. Bəzi son araşdırmalar təklif edir ki, Mars səthindəki su davamlı terrestrial həyatı təmin etmək üçün həddindən artıq duzlu və asidikdir.<ref name=saltlife/>
 
Maqnitosferin çatışmazlığı və Marsın atmosferinin həddindən artıq aşağı təzyiqli olması problemdir: planetin səthi boyunca kiçik miqdarda istilik daşınması, [[günəş küləyi]] bombardmanına qarşı zəif izolyasiyası və suyu maye formasında saxlamaq üçün qənaətbəxş olmayan təzyiqi var. (qaz halına sublimasiya edir) Həmçinin Mars təqribən və ya bəlkə də tamamilə geolojik olaraq ölüdür. Vulkanik fəaliyyətin sonu kimyəvi maddələrin və mineralların planetin səthində və daxilində dövr etməsini dayandırıb.<ref name=hannsson97/>
 
[[FileŞəkil:PIA16239 High-Resolution Self-Portrait by Curiosity Rover Arm Camera.jpg|thumb|upright|right|
''Curiosity'' roverinin ''Rocknest''də öz şəklini çəkməsi (31 oktyabr 2012). Uzaqda Qeyl kraterinin kənarı və Aeolis dağının ətəkləri.]]
 
 
== Kəşfiyyat missiyaları ==
[[FileŞəkil:Sol454 Marte spirit.jpg|thumb|left|Qusev kraterinin panoraması. ''Spirit'' roveri vulkanik bazaltları tədqiq edir.]]
Yerdən edilən müşahidələrdən başqa Mars haqqında əldə edilən sonrakı informasiya Mars ətrafındakı orbitinin üstündəki və ya içindəki beş aktiv kosmik gəmidən (üç orbiter və iki rover) gəlir: ''2001 Mars Odyssey''<ref name="nasa081009">{{cite web|url=http://mars.jpl.nasa.gov/odyssey/newsroom/pressreleases/20081009a.html|title=NASA's Mars Odyssey Shifting Orbit for Extended Mission|publisher=NASA|date=October 9, 2008|accessdate=November 15, 2008}}</ref>, ''Mars Express'', ''Mars Reconnaissance Orbiter'', ''Opportunity rover'' və ''Curiosity rover''.
 
 
== Müşahidəsi ==
[[FileŞəkil:Apparent retrograde motion of Mars in 2003.gif|thumb|2003-cü ildə Marsın görünən retroqrad hərəkətinin animasiyası (Yerdən görünüşü)]]
Marsın orbiti eksentrik olduğundan onun [[görünmə böyüklüyü]] Mars Günəşin əks tərəfində olduğu zaman −3.0-dən −1.4-ə qədər dəyişə bilər. Planet Günəşlə eyni tuşlamada olanda minumum parlaqlıq +1.6-dır.<ref name="MallamaSky" /> Mars, adətən, sarı, narıncı və ya qırmızı olur. Marsın həqiqi rəngi [[wikt:butterscotch|iris]] rənginə yaxındır və görülən qırmızılıq sadəcə Marsın atmosferindəki tozdur. NASA-ın Spirit roveri mavi-boz qayaları və açıq-qırmızı qum sahələri ilə yaşıl-qəhvəyi, palçıq rəngli landşaftın şəkillərini çəkib.<ref name=lloyd06/> Mars Yerdən ən uzaq olanda yaxın olduğu zaman aralarında olan məsafədən yeddi dəfədən çox uzaqdır. Münasib olmayan yerdə olanda Mars Günəşin parıltısında bir dəfə üçün aylarca yox ola bilər. Ən münasib vaxtlarda - 15 və ya 17 illik intervallarda və həmişə iyulun axırı və sentyabrın əvvəli teleskopla Marsın bir çox səth detalları görünə bilər. Hətta aşağı böyüdülmədə (teleskopda) xüsusilə gözəçarpan xüsusiyyət qütb buz örtükləridir.<ref name=shallowsky/>
 
=== Ən yaxın yanaşmalar ===
==== Nisbi ====
Marsın geosentrik uzunluq dairəsinin Günəşinkindən 180° fərqliFərqli olduğu nöqtə [[qarşıdurma]] adlanır və bu həm də onun Yerə ən yaxın olduğu vaxta yaxındır. Qarşıdurmanın vaxtı ən yaxın yanaşmadan 8 gün yarım qədər uzaqdır. Planetlərin elliptik orbitlərinə görə yaxın yanaşma zamanı məsafə təqribən 54<ref name="Laskar2003"/> milyon kilometrdən 103 milyon kilometrə qədər fərqlənir və bu da bucaq ölçüsündə müqayisə edilə bilən müxtəlifliklərə səbəb olur.<ref name=nasa051103/> Axırıncı Mars qarşıdurması təqribən 93 milyon kilometr məsafədə aprelin 8-i 2014-cü ildə baş verib.<ref name=sheehan970202/> Növbəti Mars qarşıdurması təqribən 76 milyon kilometr məsafədə mayın 22-i 2016-cı ildə baş verir.<ref name=sheehan970202/> Baş verən qarşıdurmalar arasındakı orta vaxt 780 gündür, ancaq bu 764 gündən 812 günə kimi dəyişə bilər.<ref name="astropro"/>
 
==== Mütləq ====
Marsın 27 avqust 2003-cü ildə [[Ümumdünya vaxtı]] ilə saat 9:51:13-də təqribən 60 min ildə baş verən Yerə ən yaxın yanaşması və maksimum görünən parlaqlığı baş verdi. (55,758,006 &nbsp;km, dərəcə −2.88) Bu qarşıdurmadan bir gün və perigelisdən üç gün sonra olduğuna görə Yerdən daha yaxşı görünürdü. Marsın Yerə çox yaxın olduğu son zaman eramızdan əvvəl 57617-ci il sentyabrın 12-i və növbəti zaman isə 2287-ci il olaraq qiymətləndirilir.<ref name=rao030822/> Bu rekord yanaşma başqa yaxın yanaşmalardan yalnız bir az daha yaxındır. Məsələn, 22 avqust 1924-cü ildə minumum məsafə 0.37285 [[Astronomik Vahid]]dir və 24 avqust 2008-ci ildə minumum məsafə 0.37279 astronomik vahiddir.<ref name=Meeus2003/>
 
== Tarixi müşahidələri ==
Marsın müşahidəsinin tarixi Marsın [[qarşıdurma|qarşıdurmaları]]ları ilə əlaqəlidir. Bu vaxt planet Yerə ən yaxın məsafədə olur və bu, iki ildən bir baş verməklə onun ən yaxşı göründüyü zamandır. Hətta daha çox diqqətəlayiq olan Marsın perigelik qarşıdurmalarıdır. Bu hər 15 və ya 17 ildən bir baş verir və Marsın perigelisə ən yaxın olmasının onu Yerə daha yaxın etməsi ilə fərqlənir.
 
=== Qədim dövr və Orta əsrlər dövrünün müşahidələri ===
Gecə səmasında səyyar obyekt kimi Marsın mövcudluğu [[Qədim Misir|qədim Misir]] astronomları tərəfindən bilinirdi və eramızdan əvvəl 1534-cü ilə qədər onlar planetin retroqrad (əks istiqamətli) hərəkəti ilə tanış idilər.<ref name=paob85/> Yeni [[Babil|Babil imperiyası]]nın vaxtına qədər babilli astronomlar müntəzəm olaraq planetlərin vəziyyətlərinin və onların davranışlarının sistematik müşahidələrini qeydə alırdılar. Mars üçün onlar bilirdilər ki, planet hər 79 ildən bir 37 sinodik period və ya 42 zodiak dövrü edir. Onlar həmçinin planetlərin proqnozlaşdırılan vəziyyətlərinə kiçik düzəlişlər etmək üçün [[hesab]]lama üsulları kəşf etmişdilər.<ref name=north08/><ref name=swerdlow98/>
 
[[E.ə. IV əsr|Eramızdan əvvəl IV əsr]]də [[Aristotel]] Marsın çox uzaqda olduğunu bildirərək Mars Ayın arxasında yox olduğunu qeyd etdi.<ref name=poor08/> [[İsgəndəriyyə]]də yaşayan [[Ptolomey]]<ref name="google" /> Marsın orbital hərəkəti məsələ haqqında mülahizə yürütməyə çalışdı. Ptolomeyin modeli və onun astronomiya üzərində kollektiv işi ''Almagest'' kolleksiyasında təqdim edildi. ''Almagest'' növbəti 14 əsr üçün Qərb astronomiyasında etibarlı traktat oldu.<ref name="google7"/> [[Qədim Çin]]dəki ədəbiyyat təsdiqləyir ki, Mars [[E.ə. IV əsr|eramızdan əvvəl IV əsr]]dən gec olmamaqla [[Çin]] astronomları tərəfindən bilinirdi.<ref name=needham_ronan85/> Eramızın [[V əsr]]ində hind astronomik mətni ''Surya Siddhanta'' Marsın [[diametr]]ini hesablayırdı.<ref name=jse97/> [[Şərqi Asiya]] mədəniyyətlərində Mars ənənəvi şəkildə Beş elementə əsaslanaraq "od ulduzu" (火星) olaraq adlandırılırdı.
 
=== Kosmik gəmilərin səyahəti ===
[[FileŞəkil:PIA16068 - Mars Curiosity Rover - Aeolis Mons - 20120817.jpg|thumb|left|400px|Aeolis dağı]]
1960-cı və 1970-ci illərdə NASA-ın ''Mariner'' missiyaları zamanı [[kosmik gəmi]]lər planetə səyahət etməyə başlayanda bu məhfumlar kökündən sarsıldı. Əlavə olaraq həyat aşkar etmə məqsədilə edilən ''Viking'' təcrübələrinin nəticələri ümumən düşmən, ölü planet fərziyyəsinin qəbul edildiyi dövrə səbəb oldu.<ref name=ward_brownlee00/>
 
 
=== Marslılar ===
[[FileŞəkil:Kirks Soap Yerkes Mars.jpg|thumb|right|300px|Marsda məskunlaşma olduğu haqda məşhur fikrə əsaslanan 1893-cü il sabun reklamı]]
Marsda əqlə sahib marslıların yaşaması ilə bağlı fikir XIX əsrin sonlarında partladı. Skiaparellinin "kanallar"ı müşahidə etməsi və Persival Louelin bu mövzudakı kitabları planet üçün standard anlayışı irəli sürdü. Bu anlayışa görə Mars quru, sərin, cansız dünya idi və qədim sivilizasiyalar burada suvarma üçün qurğular tikirdilər.<ref name=prion/>
 
<blockquote>Mars bizim yerlə əlaqədar ümidlərimizi və qorxularımızı yatırdığımız mifik arenanın bir növünə çevrilib.<ref name=sagan80/></blockquote>
 
[[FileŞəkil:War-of-the-worlds-tripod.jpg|thumb|left|300px|[[Herbert Uells]]in "Dünyaların müharibəsi" romanının 1906-cı il fransız çapında Mars tripodunun təsviri]]
 
Marsın dramatik dərəcədə qırmızı rəngi və XIX əsr elmi nəzəriyyələrinin onun səth vəziyyətinin nəinki həyatın, hətta dərrakəli həyatın mövcudluğunu dəstəkləyə biləcəyini deməsi Marsın bədii ədəbiyyatda təsviri üçün təkan oldu.<ref name=lightman97/> Beləliklə, bir çox [[elmi fantastika]] ssenariləri yarandı. Onların arasında [[Herbert Uells]]in 1898-ci ildə çap edilən "Dünyaların müharibəsi" də var. Bu romanda marslılar Yeri işğal edərək öz cansız planetləri Marsdan qurtulmağa çalışırlar. Romandan sonra onun Birləşmiş Ştatlar radio adaptasiyası - "Dünyaların müharibəsi" 30 oktyabr 1938-ci ildə yayımlandı. Adaptasiya canlı xəbərlər buraxılışı kimi [[Orson Uells]] tərəfindən təqdim edilirdi və bir çox dinləyicilər bunu həqiqət hesab etdikləri üçün ictimai panikaya səbəb olması ilə məşhur oldu.<ref name=lubertozzi_holmsten03/>
{{main|Marsın peykləri|Deymos|Fobos}}
[[Image:Orbits of Phobos and Deimos.gif|thumb|right|400px|Fobos və Deymosun orbitləri]]
Marsın iki, nisbətən kiçik təbii peyki var: Fobos (diametri təqribən 22 &nbsp;km) və Deymos (diametri təqribən 12 &nbsp;km). Onların planetə yaxınlaşaraq onun orbitində fırlanmağa başlayan asteroidlər olması uzun müddət dəstəklənən nəzəriyyədir, ancaq onların mənşəyi naməlum olaraq qalır. <ref name=esa31031/> İki peyk 1877-ci ildə Asaf Holl tərəfindən kəşf edilib və onlar [[yunan mifologiyası]]nda ataları olan müharibə allahı [[Ares]]i döyüşdə müşaiət edən Fobos (panika/qorxu) və Deymos (dəhşət/qorxu) xarakterlərindən adlarını alıb. Mars Aresin [[roma mifologiyası]]nda qarşılığıdır.<ref name=theoi/><ref name=qjras19/> Müasir [[yunan dili]]ndə planet qədim adı olan Aresi (Aris: ''Άρης'') saxlayır.<ref name="Greek Names of the Planets"/>
 
Marsın səthindən Fobos və Deymosun hərəkətləri Ayınkından fərqli görünür. Fobos qərbdən çıxır, şərqdə dayanır və 11 saat sonra yenidən çıxır. Sinxron orbitdən (burada orbital period planetin fırlanma perioduna uyğun gəlir) kənarda olan Deymos gözlənildiyi kimi şərqdən ancaq yavaş-yavaş qalxır. Deymosun 30 saatlıq orbitinə baxmayaraq, onun çıxması və ekvatordakı müşahidəçi üçün hazır olması 2.7 gün çəkir, çünki o, yavaş-yavaş Marsın fırlanmasından geri qalır.<ref name="phobos.html" />
<ref name="icarus165_1">{{cite journal|author=Lunine, Jonathan I.; Chambers, John; Morbidelli, Alessandro; Leshin, Laurie A.|title=The origin of water on Mars|journal=Icarus|volume=165|issue=1|pages=1–8|date=2003|doi=10.1016/S0019-1035(03)00172-6|bibcode=2003Icar..165....1L}}</ref>
 
<ref name="barlow88"> Barlow, N. G. (October 5–7, 1988). H. Frey, ed. Conditions on Early Mars: Constraints from the Cratering Record. MEVTV Workshop on Early Tectonic and Volcanic Evolution of Mars. LPI Technical Report 89-04 (Easton, Maryland: Lunar and Planetary Institute): 15 [http://adsabs.harvard.edu/abs/1989eamd.work...15B] </ref>
 
<ref name="pl_org_deimos">{{cite web|url=http://www.planetary.org/explore/topics/mars/deimos.html|archiveurl=http://web.archive.org/web/20110605084317/http://www.planetary.org/explore/topics/mars/deimos.html|archivedate=June 5, 2011|title=Deimos|work=Planetary Societies's Explore the Cosmos|accessdate=June 13, 2006}}</ref>
37.546

edits