"Sirenik yupikləri" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

35 bayt çıxarıldı ,  3 il öncə
using AWB
k (fixing dead links)
(using AWB)
}}
 
'''Sirenik yupikləri''' və ya '''Sirenik eskimosları''' ([[Sirenik yupikcəsi|öz dilində]] olan adı: ''Сиӷы́ныгмы̄́ӷа'' <small>''tək''</small> ''Сиӷы́ныгмы̄́ӷий'' <small>''cəm''</small>) — [[Rusiya]] Federasiyasının [[Çukotka Muxtar Dairəsi]]ndə assimilyasiyaya məruz qalmış olaraq yaşayan [[Yupik xalqları|Yupik]] qolundan bir [[Eskimos]] xalqıdır.
 
Sirenik Yupiklərinin dilləri digər Yupik dillərindən diqqətə çarpan şəkildə fərqlidir və bu fərqliliyə əsasında Menovşçikov (''Меновщиков'') kimi mütəxəssis dilçilər '''Sirenik Yupikçəsi'''ni Yupik dilləri xaricində dutaraq '''Sirenik Eskimocası''' adı altında Eskimo dillərinin üçüncü ana qolu olaraq təsnif edər.<ref>[http://www.philology.ru/linguistics4/menovshikov-97a.htm Г. А. Меновщиков (1997), ''Сиреникских эскимосов язык''], Языки мира. Палеоазиатские языки. – М., 1997. – С. 81-84 (<font color="grey">= ''Генетически С.э.я. относится к эскимосско-алеутской семье; по всей вероятности, он представляет собой последний сохранившийся осколок третьей ветви эскимосских языков, наряду с юпикской и инуитской. Он характеризуется значительным сходством синтаксиса и отчасти морфологической структуры с языками юпикской группы; вместе с тем, лексика и в какой-то степени фонетика включает значительное число отличающихся элементов.'' )</font>) </ref>
 
Özlərinə məxsus mədəniyyətləri böyük ölçüdə dəyişmişdir. İndiki vaxtda Rusiyada ayrı bir xalq olaraq qəbul edilməyib, Naukan və Sibir (Çaplino) yupikləri ilə birlikdə '''Asiya eskimosları''' adı altında xatırlanarlar.
** '''[[Aleut xalqı]]'''
** '''[[Eskimoslar]]'''
*** '''[[Sirenik yupikləri|Sirenik eskimosları]]'''
*** '''[[Yupik xalqları]]'''
**** [[Sirenik yupikləri]]
**** Əsl Yupik xalqları
***** [[Sibir yupikləri]]
 
== Tarix və Əhali==
20-ci əsrin başlarında Sirenik yupikləri [[Çukçi yarımadası]]nın Provideniya (''Провидения'') ilə Preobrajeniya (''Преображения'') koyları arasında olan Sirenik və ya Sığınık ('''Сиӷы́ныӽ'''), İmtux ('''Имтух'''), Kınlığah ('''Кынлыӷаӽ'''), Asun ('''Асун''') və Nunalıx ('''Нуналых''') nöqtələrində yaşayırdı.
 
1895 yılında ''Sireniki (Sirinek)'' kəndində 79, ''İmtux'' kəndində də 43 danışanı var idi.<ref>[http://www.siberian-studies.org/publications/PDF/bevakhtin.pdf Nikolai Vakhtin, ''Endangered Languages in Northern Siberia: Siberian Yupik and other Languages of Chukotka''] </ref> 20-ci əsrin başlarında Sirenik yupikcəsini danışanlar 1954-ci ildə 130 nəfər ikən 1980-ci illərin başlarında yalnız 30 nəfər tərəfindən danışılırdı. 1988-ci ildə bu sayı 4-ə enmiş, 1997-ci ildə də son nəfər ölüncə də yox olmuşdur.
 
== Dil ==
Bütün eskimos xalqları kimi Sirenik yupikləri də ovçu və yığıcıdır. Əvvəllər [[qayıq]]larla [[balina]], [[morj]] (''айвыӽ''), [[suiti]] kimi [[dəniz məməliləri]]ni zıpkın (''ипӽыта'') ilə ovluyirlər idi.
 
Keçmişdə [[KQB]] tərəfindən edilən çox möhkəm idarələr indiki vaxtda o qədər möhkəm olmasa da Rus sərhəd mühafizə qrupları tərəfindən edilməkdədir və Rusiyadakı eskimosların balina və ya suiti avlaması icazəyə tabedir. Beynəlxalq Balinacılık Şurasını 1998-ci ildə Qrenlandiya balinası ovu üçün razı edə bildilər və ilk il iki dənə tutmağa başladılar. <ref name="ref771"> [http://web.archive.org/web/20010410235947/http://www.cdi.org/russia/johnson/3024.html##10 Geoffrey York (19 Jan 1999), ''They battle the bottle and work for walrus Siberia's beleaguered'']</ref>
 
Sirenik kəndindəki tək kürkü üçün [[tülkü]] yetişdirmə cütlüyü 1998-ci ildə qapadılıb. Suiti dərisini işləyən Tabakhane də bağlıdır. Morjlardan sabun edən fabrik də bağlıdır. Buradakı 200 qədər morj dişini işləyəcək avadanlıq yoxdur. Av vəsaitləri məhduddur. 1999-ci ildə ovçular hələ rəsmi olaraq kolhoz üzvü olaraq qeyd və ödənişləri nağd pul kimi deyil nizamsız şəkildə balina əti və ya morj dişi olaraq ödənilir. Bu gün Sirenik (və ya Sireniki) kəndində 600 adam vardır. İşsizlik (gənclərdə % 50), spirt və buna bağlı olaraq da cinayət günki Sirenik yupiklərinin ictimai məsələlərindəndir.<ref name="ref771" />
== Xarici keçidlər ==
*[http://www.kunstkamera.ru/exhibitions/virtualnye_vystavki/forshtejn/poselok_sireniki/ www.kunstkamera.ru Поселок Сиреники] (<font color="grey">Sirenik kəndi və yerliləri üzərinə İnternet'teki ən geniş fotoşəkil albomu</font>)
*[http://www.biodiversity.ru/publications/odp/archive/31/st11.html Эскимосы и береговые чукчи о гренландском ките]
 
[[Kateqoriya:Yupik xalqı]]
37.546

edits