"Şeyx Səfi" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

46 bayt çıxarıldı ,  5 il öncə
k
using AWB
No edit summary
Teqlər: Mobil redaktə Mobil tətbiqetmə vasitəsilə redaktə
k (using AWB)
== Həyatı ==
 
Şeyx Səfi [[1252]]-ci ildə [[Ərdəbil]]in Kəlxuran kəndində anadan olmuşdur. Atasını uşaq yaşlarından itirən Səfi ibtidai təhsilini onun dini davamçılarından almışdır. O, dini elmlərin əsaslarına yiyələnir, [[Fars dili|fars]], [[Ərəb dili|ərəb]], [[Gilan dili|gilan]] və [[Monqol dili|monqol dilləri]]ni öyrənir.
 
İyirmi yaşında təhsilini artırmaq üçün [[Şiraz]]a gedən Səfi burada məşhur ilahiyyatçı alimlərdən Rüknəddin Beyzəvi, Əmir Abdullah və başqalarından dərs alır. Müəllimi Əmir Abdullahın məsləhəti ilə iyirmi beş yaşında məşhur [[Gilan]] şeyxi [[Hacı əd-Din Zahid]]in (hicri-615-700) müridi olur. Şeyx Səfi əd-Din 25 il tələbə kimi onun yanında qalır. [[Hacı əd-Din Zahid]]in qızı ilə evlənən Səfi Şeyxin vəfatından ([[1294]]) sonra onun yerində [[Səfəviyyə]] təriqətinin rəhbəri olur. 35 il irşad və təlimatlarla məşğul olur və bir çox tələbə yetişdirir.Şeyx Səfinin ömrünün daha faydalı və təsirli dövrü məhz həmin illər olmuşdur. Onun şöhrəti az zamanda bütün Şərq dünyasına, Şərqi Romaya, [[Suriya]]ya, [[Hindistan]]a yayıldı. Şərqdə ürfan və din sahəsində yeganə şəxsiyyət kimi tanınan Şeyx Səfi bütün məzhəb və təriqətlərə mürşid və ustad ola bilmişdir.
[[Ərdəbil]]in Darül-irşadı (Hidayət evi) geniş bir əraziyə mənəvi ocaq olmuş və bu ocağın başında Şeyx Səfi durmuşdu. Şeyx tam bacarığı ilə təqiyyə prinsipinə əməl edərək elə bir dünyagörüşə malik idi ki, ayrı-ayrı [[İslam]] [[məzhəb]]ləri və [[təriqət]]ləri də onun mənəvi xəzinəsindən qidalana bilirdi. [[Səfəviyyə]] təriqəti özünəməxsus bir təşkilatın vasitəsilə təbliğ olunur və uzaq yerlərdə olan nümayəndələrə çatdırılırdı. Bu təşkilatın başında "pir", yaxud "mürşid" dururdu. Əsas iş mürşid (müəllim) ilə müridlər (tələbələr) arasında vasitəçi rolu oynayan xəlifənin üzərinə düşürdü. Xəlifə hər tayfanın sufilərinə başçı olmaqla bərabər, həm də rəhbərlə birbaşa əlaqədə olurdu. Xəlifələr və sufilər tabeçilikdə olan camaatla rəhbər arasında elə möhkəm əlaqə yaratmışdılar ki, bu əlaqə gündən-günə genişlənməkdə və möhkəmlənməkdə idi.
 
{{Sitat|Dövr mənbələrinin Şeyx Səfiəddin İshaq haqqında yazdıqları:
Şeyx Səfiəddinin atası Əminuddin Cəbrəil Xacə Kəmaluddin Ərəbşahıdır. [[Sufi]] dairələrində onu yeddinci [[Şiəlik|şiə]] imamı [[Musa əl-Kazım|Musa Kazim]]ın ([[Miladi təqvim|miladi]] [[754]]-[[800]]) 21-ci nəslindən hesab edirdilər. Şeyxin beşinci ulu babası Firuzşah Qızılbaş o nəsildən, sülalədən [[Ərdəbil]]ə gələn və burada məskunlaşan ilk şəxs hesab olunur. Mənbələr Firuzşahın oğlunun Əvəz, Əvəzin oğlunun Məhəmməd, Məhəmmədin oğlunun Səlahəddin, Səlahədinin oğlunun Əminəddin, Əminəddin]in oğlunun isə Səfiəddin olduğunu qeyd edirlər. Lakin əksər tədqiqatçılar bunu yalnız təsəvvüf ənənəsi ilə bağlayırlar.
 
Şeyx Səfiəddin Ərdəbili etnik mənşəyi məsələsi indiyədək tarixçilər arasında mübahisə mövzusu olmuşdur. Bu məsələni aydınlaşdırmağın mürəkkəbliyi onunl ələqədardır ki, [[Səfəvilər]]in uzaq əcdadları barədə məlumatları özündə əks etdirən yeganə mənbə Təvəkkül ibn İsmayıl ibn Bəzzazın "Səfvət əs – səfa" ("Saflığın saflığı") adlı agioqrafik əsəridir. Səfəvi tarixçilər Şeyx Səfiəddinni yeddinci şiə imamı Musa Kazimın 21-ci nəslindən hesab edirdilər. Lakin [[Əhməd Kəsrəvi]] "Səfvət əs – səfa" əsərinin müqatisəli tədqiqi ilə məşğul olmuş və belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, [[Səfəvilər]]in əcdadları heç də seyidlər ([[Məhəmməd peyğəmbər]]in) nəslindən olanlar deyillər və onların nəsil şəcərəsini sonralar Səfəvi tarixşünasları uydurmuş və İbn Bəzzazın əsərinin mətninə daxil etmişlər.<ref>Şeyh Safi ve Tebareş bkz Kesrevi</ref> [[Əhməd Kəsrəvi]] Şeyx Səfinin [[ərəblər]]lə əlaqəsinin olmadığını sübut etdikdən sonra onu [[ərəb]] də hesab etmir və [[kürd]] mənşəli olduğunu söyləyir. Digər [[İran]] müəllifləri onun [[Səfəvilər]]in [[kürd]] mənşəli olduğu barədəki ehtimalını şəksiz həqiqət kimi qələmə verir və bununla da bütün [[Səfəvilər sülaləsi]]ni iranlılaşdırmağa səy göstərirlər. Bəzi [[Avropa]] müəllifləri də bu fikiri müdafiə edirlər. [[Türk]] müəllifi [[Zəki Vəlidi Toqan]] da Səfəvilərin mənşəyinə həsr olunmuş məqaləsində onların türk mənşəli olduğunu əsaslandırmağa cəhd göstərir, "kürd əsilli şeyxin" nəsilinin sonradan "tamamilə türkləşdiyini" yazır.<ref>Zeki V. Togan, "Sur L’origine des Safavides", Mélanges Massignon, III, 1957, p. 356</ref> Bundan əlavə V.V.Bartoldun sülalənin [[türk]] mənşəli olması barədə söylədiyi fikir də mövcuddur. Alim bu sülalənin eponimi və banisi Şeyx Səfiəddin və onun nəslindən bəhs edərkən göstərirdi ki, "bu Ərdəbil şeyxləri, şübhəsiz, fars deyil, türk mənşəlidirlər"<ref>В.В.Бартольд. Сочинения, т. II, ч, I, M., 1963, стр.748</ref> İ.P.Petruşevski də eyni fikri söyləmişdir: "İlk Səfəvi şeyxləri [[Ərdəbil]]də yaşamışlar, onların doğma dili [[Azərbaycan dili]] olmuşdur"<ref>И.П. Петрушевский. Государства Азербайджана в XV в.. стр. 205</ref><ref>[http://www.i-u.ru/biblio/archive/pigulevskaja_istorija/06.aspx Пигулевская И.В., Якубовский А.Ю., Петрушевский И.П., Строева Л.В., Беленицкий А.М. 1958]</ref> Hanna Sohrweide görə "Səfvət əs-Səfa" əsərində hamı Səfiyə türk kimi müraciət edir: "Ey piri-türk"( ey türk müqəddəsi), "türk gənci", "türk oğlu" və bu səbəbdən də onun [[türk]] olduğu şübhə doğurmur<ref>Sohrweide, Hanna, "Der Sieg der Safaviden in Persien und scine Rückwirkungen auf die Schiiten Anatoliens im 16. Jahrhundert", Der Islam, 41 (1965), 95-221.</ref> M. Abbaslı Şeyx Səfiəddinin türk mənşəli olması haqda zəngin material toplamışdır, onun fikrincə Şeyx Səfi əd-Din Ərdəbili mənşəcə [[Azərbaycan türkləri]]ndən<ref>H.R.Roemer’in Die Safawiden: ein orientalischer Bundesgenosse des Abendlandes in Türkenkampf</ref><ref>Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə), Bakı, 2007, III cild</ref><ref>Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi, Bakı, 1999, III cild</ref> olan adlı-sanlı alim, şair, [[Səfəviyyə]] təriqətinin banisidir.
 
== Yaradıcılığı ==
{{sitatın əvvəli}}
''Ağaclar sarmaşıb qəddindən ayrı zar ağlarlar,<br/>
Sızıldarlar pərirulər kimi təkrar ağlarlar.<br/>
 
Göyərçin yolladım, yazdım sənə səndən şikayətlər,<br/>
Qolunda ol qanadlardır başı bağlı kitabətlər.<br/>
 
Unudma aşiqi, namehriban olma, mənim canım,<br/>
İşıqsız sərvə oxşarlar vəfasız sərvqamətlər.<br/>
 
Səni tanrı, necə səndən şikayət etməyim axır,<br/>
Hanı ol nazlı baxmaqlar, hanı gizlin işarətlər.<br/>
 
Hanı zalim, hanı gözüm, hanı kafir, hanı canım?<br/>
{{sitatın əvvəli}}
Can qılanda cism tərkin məhrəmi-canan olur.<br/>
Quş yuvasından azanda həmdəmi – şeytan olur.<br/>
 
Həbibim nazdan Leylini ancaq pasiban eylər,<br/>
Mənim könlüm quşu Məcnun başında aşiyan eylər.<br/>
 
Tutur könlümdən atəş lalələnmiş<br/>
Baxış durna kimi donbalələnmiş.<br/>
Tökülmüş zülfi yağı tək qucağə,<br/>
İçib hinduləri bengalələnmiş.<br/>
 
Eşq zəncirimi uzdü, yol açın,<br/>
Uy uşaqlar! Ululu gəldi, qaçın!<br/>
 
Məni xar eyliyən gözlərdə, ya rəb, xarü zar olsun,<br/>
Deməm kim məndən artıq, mən kimi gözlərdə xar olsun.<br/>
 
Qoydu üz könlümə qəm ləşkəri hamun-hamun,<br/>
{{Azərbaycan ədəbiyyatı}}
{{Səfəvilər}}
 
 
[[Kateqoriya:Övliyalar]]
37.546

edits