Əsas menyunu aç

Dəyişikliklər

30.353 bayt əlavə edildi ,  2 il öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
{{Dövlət
#İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Vikipediya:İngiltərənin tarixi və məşhur insanlar]]
|rəsmi_adı = İngiltərə
|yerli_dildəki_adı = England
|qısa_adı = ENG
|milli şüar =
|himn = Yoxdur
|bayrağı = Flag of England.svg
|gerbi = Royal Arms of England (1198-1340).svg
|xəritə = England in the UK and Europe.svg
|rəsmi_dillər = [[İngilis dili]]
|dövlət_dini = [[Protestantlıq]]
|paytaxt = [[London]]
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|region =
|CoordScale =
|ən_böyük_şəhər = [[London]]
|etnik_qruplar =
|idarəetmə_forması = Konstitusiyalı monarxiya
|vəzifə1 = [[Böyük Britaniya Kralları və Kraliçələri|Kraliçə]]
|vəzifə2 = [[Böyük Britaniya Baş Naziri|Baş Nazir]]
|vəzifəni_daşıyan1 = [[II Elizabet]]
|vəzifəni_daşıyan2 = [[Devid Kemeron]]
|müstəqillik_forması =
|müstəqillik =
|əlamətdar_hadisə1 = [[Şotlandiya]] ilə ittifaq bağlanması
|əlamətdar_tarix1 = 1707-ci il
|əlamətdar_hadisə2 =
|əlamətdar_tarix2 =
|Aİ-yə qəbul tarixi =
|sahəsi = 130,395 km2
|sahəsi_yer =
|su_sahəsi (%) =
|əhali_təxminən = 53,012,456
|əhali_təxminən_yer =
|əhali_təxminən_il =
|əhali_siyahıya_alma =
|əhali_siyahıya_alma_il = 2011
|əhali_sıxlığı =
|əhali_sıxlığı_yer =
|ÜDM_AQP =
|ÜDM_AQP_yer =
|ÜDM_AQP_il =
|ÜDM_AQP_adam_başına =
|ÜDM_AQP_adam_başına_yer =
|ÜDM_nominal =
|ÜDM_nominal_yer =
|ÜDM_nominal_il =
|ÜDM_nominal_adam_başına =
|ÜDM_nominal_adam_başına_yer =
|İİİ =
|İİİ_il =
|İİİ_yeri =
|İİİ_kateqoriyası =
|pul_vahidi = [[Funt sterlinq]]
|pul_vahidi_kodu = GBP
|saat_qurşağı =
|UKV_offset =
|saat_qurşağı_yay_vaxtı =
|UKV_offset_yay_vaxtı =
|internet_domeni = .en
|telefon_kodu = 44
|qeyd =
}}
 
'''İngiltərə''' ({{lang-en|England}}) — [[Böyük Britaniya]] krallığına daxil olan tarixi və inzibati ərazi, Böyük Britaniya adasının cənub hissəsində yerləşir. Paytaxtı [[London]]dur. Kraliçaları [[II Elizabet]]dir. Rəsmi dili [[ingilis dili]]dir. Əsas əhalisi [[ingilislər]]dir.
 
== Tarix ==
{{əsas|İngiltərə tarixi}}
 
===Antik era===
[[Şəkil:Stonehenge2007 07 30.jpg|thumbnail|[[Stounhenc]] abidəsi.]]
İngiltərə tarixinin ən qədim abidələrindən sayılan Stounhencidir. Alimlərin fikrinə görə, bu abidə günəş şüasının düşmə dərəcəsini ölçür.
 
===Feodal era===
 
===XI-XV əsrlər===
[[1066]]-cı ildə [[Normandiya]] hersoqu Vilhelm İngiltərəni işğal etdi. Beləliklə, İngiltərədə mərkəzləşmiş dövlət yaradılmasının başlanğıcı qoyuldu. O, [[La-Manş]]ı keçdi. Hastinqs vuruşması başlandı. Vilhelm hiyləyə əl atdı. O, qoşununu geri çəkdi. Vilhelmin atlı qoşunu hücuma keçib anqlo-saks qoşunlarına qalib gəldi, döyüşdə anqlo-saks kralı öldürüldü. London tutuldu, Vilhelm Fateh adı ilə İngiltərənin kralı oldu. Yerli feodalların torpağını öz vassallarına payladı. İngiltərə torpağının yeddidə birini özünə götürdü. Nəticədə İngiltərədə kral hakimiyyəti gücləndi və mərkəzləşmiş dövlətin əsası qoyuldu.
 
XII əsrdə İngiltərə kralı II Henrixin islahatları kral hakimiyyətini daha da gücləndirdi. İslahata əsasən hər bir azad adam yerli feodalı xəbərdar etmədən birbaşa kral məhkəməsinə müraciət edə bilərdi. İstintaqı 12 yerli sakin aparırdı. Onlar düzgün istintaq aparmaq üçün [[Bibliya]]ya and içirdilər. İstintaqın nəticəsi kral məhkəməsinə təqdim edilirdi. Beləliklə, demokratik dövlətlərdə olan andlı məhkəmələr yarandı. XII əsrdə kralın hərbi yürüşlərində iştirak etməyə məcbur olan cəngavərlər sonralar krala «qalxan pulu» adlanan xüsusi haqq ödəyirdilər. Kral bu pulla daimi nizami muzdlu ordu saxlayırdı.
 
[[1265]]-ci ildə İngiltərədə ilk dəfə [[parlament]] (fransızca «danışmaq» deməkdir) çağırıldı. XIV əsrdə [[parlament]] lordlar (ağalar) və nümayəndələr palatasına bölündü. Lordlar palatasına yepiskoplar, abbatlar, feodallar daxil idi. Nümayəndələr palatasına hər qraflıqdan iki cəngavər, hər iri şəhərdən iki şəhərli seçilirdi.
 
İngiltərə cəngavərləri ilə şəhərliləri arasında [[Fransa]]da olan silklər arasındakı kimi kəskin ziddiyyətlər yox idi. Buna görə də nümayəndələr palatası razılıq verməsə, hər hansı bir vergi toplanınası barədə heç bir qanun qəbul edilə bilməzdi. İngiltərə [[parlament]]i dövlət işlərinə [[Fransa]] Baş Məclisinə nisbətən böyük təsir göstərirdi. Bunun səbəbi silklər arasında barışmaz ziddiyyətlərin olmaması idi. [[Fransa]]da olduğu kimi, XIII-XIV əsrlərdə İngiltərədə də mərkəzləşdirilmiş dövlət möhkəmləndi. Bu dövlət formaca silki mütləqiyyət idi.
 
====Al qızılgül və ağ qızılgül müharibələri====
Yüzillik müharibədən sonra İngiltərənin daxilində iki əyan nəsli və onların tərəfdarları arasında hakimiyyət uğrunda müharibə başlandı. Müharibə 30 il ([[1455]]-[[1485]]) davam etdi. Onlardan birinin gerbində al qızılgül, o birinin gerbində isə ağ qızılgül olduğuna görə bu müharibəni al qızılgül və ağ qızılgül müharibələri adlandırırdılar. Bu müharibələrdə əyanlar, demək olar ki, bir-birini qırıb qurtardılar. Vuruşan əyan nəsillərindən birinin nümayəndəsi olan [[VII Henrix Tüdor]] ([[1485]]-[[1509]]) qalib gəldi və [[Tüdorlar sülaləsi]]nin ([[1485]]-[[1603]]) hakimiyyəti başlandı. XV əsrin sonu - XVI əsrin əvvəllərində İngiltərədə kral hakimiyyəti xeyli gücləndi.
 
===XVI-XVII əsrlər===
XVI əsrdə mahud istehsalı kəndlərdə də yayılırdı. Varlı adamlar yunu və dəzgahı kəndlilərə verir, kəndli istehsal etdiyi mahudu ancaq ona qaytarırdı. Varlı adamlar ustaları kənddə bir emalatxanaya toplayırdılar. Beləliklə, usta kəndlilər indi varlı adamların düzəltdiyi emalatxanada muzdla işləyirdi. Emalatxanın sahibinə kapitalist, işçiyə isə muzdlu fəhlə deyilirdi. Bu cür emalatxanalar kapitalist manufakturası adlanırdı. Sənətkarlar manufakturalarda işləməyə başladılar. Yoxsullar, şagirdlər və usta köməkçiləri manufakturada muzdlu fəhləyə çevrildilər.
 
1549-cu ildə çəpərləməyə qarşı İngiltərənin şərqində — [[Norfolk]] qraflığında xırda mülkədar [[Robert Ket]]in başçılığı ilə kəndli üsyanı başladı. Kəndlilər qraflığın paytaxtı Norviç şəhəri yaxınlığındakı meşədə məskən saldılar. Şəhərlilər də onlara qoşuldular. Üsyançılar Norviç şəhərini ələ keçirdilər. Kəndlilər 29 maddədən ibarət tələb hazırladılar. Onlar çəpərləmələrin dayandırılmasını, iri torpaq sahiblərinin icma örüşlərindən istifadə etmələrinin qadağan olunmasını və s. tələb edirdilər. Lakin kəndlilərin bu tələbi qəbul edilmədi. Üsyan məğlub oldu. Robert Ket edam olundu. Çəpərləmə davam etdi.
 
===İngiltərənin dəniz ticarəti və müstəmləkələr uğrunda mübarizəsi===
[[Şəkil:Elizabeth I (Armada Portrait).jpg|thumb|[[I Elizabet]] — Tüdorlar sülaləsinin sonuncu nümayəndəsi.]]
XVI əsrin əvvəllərində dünya okeanlarında ağalıq uğrunda İngiltərə və İspaniya mübarizə aparırdı. Dəniz ticarətində İngiltərənin əsas rəqibi İspaniya idi. İspaniya başqa ölkələrin onun müstəmləkələrində ticarət aparmasını qadağan etmişdi. İngiltərə hökuməti bununla razılaşmadı. Elə buna görə də, İngiltərə dəniz quldurları İspaniya müstəmləkələrində, İspaniya sahillərində quldurluğu genişləndirdilər. İngiltərə kraliçası I Yelizaveta Tüdor (1558-1603) ticarət və gəmiçiliyi, dəniz quldurluğunu əl altdan (gizli) müdafiə edirdi. O, İngiltərənin qüdrətli donanmasını yaratdı, dəniz quldurlarına kral donanmasının admiralı rütbəsini verdi.
 
İngiltərədə dəniz quldurluğu çox zaman qul alveri ilə birləşirdi. Gəmi sahibi Con Hokins London varlılarının köməyi ilə Afrikaya ekspedisiya təşkil etdi. Kraliça ona iki hərbi gəmi vermişdi. O, Afrikada 500 qul alıb İspaniyanın müstəmləkələrində satmaq istədi. Lakin ispan qubernatoru qul satmağa icazə vermədi. Hokins toplardan atəş açdı, qubernator qul satışına icazə verməyə məcbur oldu. Bu «qəhrəmanlığa» görə I Yelizaveta ona cəngavər rütbəsi verdi.
 
1588-ci ildə ispanlar 130 yelkənli gəmi və 20 min əsgərlə [[Temza çayı]]nın dənizə tökülən hissəsinə yaxınlaşdılar. İspanlar öz donanmalarını «məğlubedilməz Armada» adlandırırdılar. Armada böyük donanma deməkdir. 1588-ci ildə İngilis gəmiləri La-Manş boğazında ispan gəmilərinə hücum etdilər. 2 həftə davam edən döyüşdə ingilislər qalib gəldilər. İngilislər abordaj döyüş qaydasından istifadə etdilər. Abordaj gəmi bortu deməkdir. Döyüş zamanı düşmən gəmisi əks tərəfin gəmisinə yanaşır, qarmaqla onu öz gəmisinə bağlayır və düşmən gəmisinə keçib vuruşur. İspan gəmiləri [[Şimal dənizi]]nə sıxışdırıldı. Qayalara dəyən gəmilər məhv oldu. Beləliklə, 1588-ci ildə İngiltərə-İspaniya müharibəsi nəticəsində İspaniyanın dəniz qüdrəti sarsıldı, dənizlərdə hökmranlıq tədricən İngiltərənin əlinə keçdi.
 
====İngiltərənin ilk müstəmləkələri====
İspaniyanın məğlub edilməsi ingilislərin yeni müstəmləkələr ələ keçirməsini asanlaşdırdı. 1607-ci ildə ingilislər Şimali Amerikanın şərq sahillərində özlərinin ilk müstəmləkəsi olan Virciniyanın əsasını qoydular. Buranın yerli əhalisi ingilisləri dostcasına qarşıladı. Lakin az sonra ingilislər onlara divan tutmağa başladı və bütöv tayfaları məhv etdilər.
 
İngilislər portuqaliyalıları Asiyada sıxışdırmağa başladılar. 1600-cü ildə yaranmış Ost-Hind şirkəti Böyük Moğol hökmdarından Hindistanda gömrüksüz ticarət etməyə icazə aldı.İngilis burjuaziyası öz ölkəsinin zəhmətkeşlərini istismar etmək, dəniz quldurluğu, çəpərləmələr, qul alveri, müstəmləkələri talamaq yolu ilə böyük sərvət topladı. Həmin sərvəti iri müəssisələr tikməyə sərf etdilər.
 
===XVII əsr İngiltərə burjua inqilabı===
Burjua inqilabı ərəfəsində Avropada başlıca rəqabət İngiltərə ilə Fransa və İngiltərə ilə İspaniya arasında gedirdi. Məlum olduğu kimi, XVI əsrin II yarısında Fransa kralı XII Lüdovikin Avropa diplomatiyası bilavasitə İngiltərənin maraqlarına toxunurdu. Lakin “məğlubedilməz armadanın” süqutundan sonra İngiltərənin Avropa siyasətində rolu artdı. Belə ki, “məğlubedilməz armadanın” aradan qaldırılması sonrakı 400 illik dövr ərzində İngiltərənin xarici siyasətində 'kredo' olan belə bir fikrin formalaşmasına səbəb oldu ki, ayrılıqda götürülmüş ingilis donanması 2 güclü Avropa dövlətinin donanmasının gücünə bərabər olmalıdır.Yalnız 1921-22-ci illər Vaşinqton konfransından sonra həmin qayda nisbi dəyişikliyə məruz qaldı.
 
Tüdorların xarici siyasət xətti XVII yüzilliyin əvvəlləri üçün İngiltərənin dəniz gücünün olduqca artmasına səbəb olmuşdu ki, sonrakı geosiyasət nəzəriyyəçiləri bunu İngiltərənin varlanmasının başlıca faktoru kimi qeyd edirdilər. Stüartlar sülaləsi hakimiyyətə gəldikdən sonra 1603-1614-cü illər arasındakı dövrdə 6 beynəlxalq şirkət təsis olunmuşdu ki, bunlar Qvineyadan Cənub-şərqi Asiyayadək müxtəlif ərazilərə yayılmışdı. İngiltərənin sürətlə varlanması gedişində Siti bankların dövlət siyasətinə təsiri güclənmişdi. Bu bankın ən güclü bankirlərindən biri Pimi kral Pim adlandırırdılar ki, bu şəxs parlament müxalifətinin başında dururdu.
 
[[Şəkil:Oliver Cromwell by Robert Walker.jpg|thumbnail|[[Oliver Kromvel]] — Burjua İnqilabının başçısı.]]
1637-ci ildə Şotlandiyada üsyan başladıqdan sonra kral I Karl vəsait əldə edib üsyanı yatırmaq üçün 1640-cı ilin aprelində yenidən parlament çağırmağa məcbur oldu. Lakin cəmi üç həftədən sonra buraxıldığı üçün Qısamüddətli parlament adı ilə tarixə daxil oldu. Ölkədə mütləq monarxiyaya qarşı genişlənən siyasi mübarizə tezliklə I Karlı geri çəkilməyə vadar etdi. Şotland üsyanının yatırılması məsələsində kral parlamentdən dəstək qazana bilmədi. Çünki yeni vergilərin təyin olunması məsələsinə parlament razılıq vermədi.
 
Şotland üsyanı İngiltərəyə iki tərəfdən ciddi zərər verdi:
*İngiltərə diplomatiyasının Avropa siyasətində mövqeləri zəiflədi.
*İkincisi, Şotland üsyanı İngiltərə puritanizminin güclənməsinə ciddi şəkildə start verməklə hakimiyyət elitasında bir sıra dəyişikliklərin əsasını qoydu. Tori və viqlərin yerində yeni parlament partiyaları olan independentlər və presvetrianlar formalaşmağa başladı.
 
Müharibənin gedişində [[Oliver Kromvel]]in hərbi istedadı parladı. Orta zadəgan ailəsində doğulmuş Kromvel tezliklə independentlərin liderinə çevrildi və ordunu yenidən qurmağa müvəffəq oldu. 1644-­cı ildə Marston-Mur döyüşündə parlament ordusu ilk böyük qələbə çaldı. Bu döyüşdən sonra Kromvelin əsgərləri “dəmirböyürlü” adlanmağa başladı. Orduda əvvəlcə 22 min, sonradan 70 min döyüşçü var idi. Baş komandan Tomas Ferfaksın başçılığı altında 1645-ci il iyunda Neyzbi döyüşündə parlament ordusu tam qələbə çaldı. 1646-cı ilin yazında Kral Şotlandiyaya qaçmağa məcbur oldu, onlar isə kralı pulla parlamentə satdılar. Royalistərin sonuncu istingahları 1647-ci ilin martında süqut etdi.
 
İngiltərə tarixinin 1649-1653-cü illər dövrü I respublika (İndependent respublikası), 1659-1660-cı illər dövrü isə II respublika dövrü kimi səciyyələnir. Birinci respublikanın dövründə xarici siyasət məsələləri tam şəkildə Kromvelin əlində cəmləşmişdi. Onun Avropa siyasətində üç ölkə: Fransa, İspaniya və Hollandiya mühüm yer tuturdu. Kromvel [[Hollandiya]]dan İngiltərəyə ilhaq olunmağı tələb edirdi. İspaniyadan isə inkvizasiyaya son qoyulmasını və Amerika qitəsi ilə ticarətə başqa ölkələrə, o cümlədən dəİngiltərəyə də imkan yaradılmasını tələb edirdi.
 
İngiltərə burjua inqilabının 1653-1659-cu illər dövrü Kromvel protektoratlığı dövrü adlanır. 1653-cü il 16 dekabrda Kromvel respublikanın lord-protektoru (müdafiəçisi) elan olundu. Respublikanın konstitusiyası qəbul edildi. Ölkə başında general-mayor dayanan dairələrə bölündü. Respublikanı Dövlət Şurası və parlament idarə edirdi. 1657-ci ilin mayında protektorluq irsi elan edildi və lordlar palatası bərpa edildi. 1658-ci ilin payızında Kromvelin ölümündən sonra 1658-1959-cu illərdə oğlu Riçard Kromvel lord -protektor oldu.
 
İngiltərə burjua inqilabının qələbəsi İngiltərənin dünya birinciliyi yoluna çıxmasını təmin etmişdi. İngiltərə tarixşünaslığı belə bir məsələdə həmrəydir ki, XVII əsrin sonları üçün inqilabdan sonra keçən 40 il ərzindəİngiltərə dünyanın ən böyük müstəmləkə dövlətinə çevrildi.
 
====Şotlandiya ilə İngiltərə ittifaq bağlanması====
[[Şotlandiya]] ilə İngiltərə krallarının eyni olmasına qarşı ayrı parlamentlərə sahib olmağı bir əsr daha davam etdirdilər. Amma Kral Ceyms Şotlandiya parlamentinin və kilsəsinin, 5-ci Ceyms dövründə qazandığı azadlığa icazə vermədi.
 
XVIII əsrə daxil olarkən İngiltərənin və [[Şotlandiya]]nın bəzi ortaq məqsədləri var idi. Hər ikisi də protestant bir kral istəyirdi və hər ikisi də [[Fransa]]nı ölkələri üçün təhlükəli görürdü. [[1702]]-ci ildə Uilyam və Merinin yerinə taxta keçən Kraliça Anna 1706-cı ildə iki krallığı birləşdirmə planını reallaşdırmaq üçün İngiltərə və [[Şotlandiya]]dan nümayəndələr təyin etdi. Əldə olunacaq razılığa görə, birləşən iki krallıq tək bayraq altında və tək bir parlamentlə idarə olunacaqdı. Hər kəs [[ticarət]]də bərabər haqlara sahib olacaq, eyni vergiləri ödəyəcəkdi. Şotlandiya öz kilsəsinə, məhkəmələrinə və xüsusi qanunlarına sahib olmağı davam etdirəcəkdi. [[Şotlandiya]] parlamenti bu təklifləri Birləşmə Aktı adı ilə qəbul etdi. Daha sonra İngiltərə parlamenti də eyni qanunu qəbul etdi. Beləliklə, [[1 may]] [[1707]]-ci ildə İngiltərə və [[Şotlandiya]] “Birlik sazişi” imzalayaraq, Birləşmiş Krallıq adı ilə tək bayraq altında birləşdi.
<ref>{{cite web|url=http://www.scottishaffairs.org/backiss/pdfs/sa52/Sa52_Scott.pdf |title=Why did the Scottish parliament accept the Treaty of Union? |publisher=Scottish Affairs |accessdate=1 May 2013}}{{dead link|date=August 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.scottishhistorysociety.org/departments/scottishhistorysociety/resources/popularoppositiontotheratificationofthetreatyofanglo-scottishunionin1706-7/backgroundtotheissues/ |title=Popular Opposition to the Ratification of the Treaty of Anglo-Scottish Union in 1706-7 |publisher=University of St Andrews}}</ref>
Bu zaman Birləşmiş krallıq ilə [[İspaniya]] arasında Amerika uğrunda gərgin vəziyyət var idi. XVIII əsrin əvvəllərində Karib dənizi hövzəsinde mübarizəyə başlayan Britaniya ve [[İspaniya]] imperiyaları müharibə üçün səbəb axtarırdılar. Bunu üçün uyğun səbəb də tapıldı: 1738-ci ildə ingilis matrosu Bob Cenkins hansısa səhvinə görə ispaniyalı kapitanın onun qulağını kəsməsindən parlamentə şikayətləndi. İspan gəmisindəki xidmətindən sonra 7 il ərzində qulağını qoruyub saxlayan ingilis dənizçi onun nə vaxtsa, yerinə tikiləcəyinə ümid bəsləyirdi. Sonda parlament ingilis təbəəsinin 7 il əvvəl kəsilən qulağına görə İspaniyaya müharibə elan etdi. [[1739]]-[[1742]]-ci illər Britaniya-İspaniya müharibəsi buna görə tarixə “Cenkinsin qulağına göre müharibə” adı ile daxil oldu. Lakin 3 illik qanlı müharibədə qalib olmadı və tərəflər əvvəllki mövqələrində qaldılar.
 
===Müasir dövrü===
====19-cu əsr====
19-cu əsrin birinci yarısında İngiltərədə kapitalizmin inkişafı [[Avropa]]nın başqa ölkələrinə nisbətən sürətlə gedirdi. 19-cu əsrin ortalarında fabriklər üçün lazım olan mexanizmlər, dəzgah və maşınların özləri də maşınlar vasitəsilə istehsal olunmğa başlayırdı. Bu, artıq sənaye çevrilişinin başa çatması demək idi. Maşınlar əl əməyini, eləcə də iri müəssisələr xırda müəssisələri sıxışdırıb aradan çıxarırdı. Istehsal təmərküzləşirdi. Ingiltərə burjiasiyasının dünya bazarlarında rəqibi yox idi. O dövrdə maşınları yalnız İngiltərə ixrac edirdi. Ingiltərə “dünyanın emalatxanası” rolunu oynayırdı. Nəqliyyatın yeni növü olan parovozlu dəmir yolların çəkilişinə təlabat artmışdı. 1825-ci ildə İngiltərədə dünyada ilk dəmir yolu çəkilmişdi. Dəmir yolların çəkilişi metallurgiyanın inkişafına təkan verdi. İlk paroxodlar [[ABŞ]]-da meydana gəlsə də, bunlardan əsasən, ingilis gəmi sahibləri istifadə edirdilər. Çünki onlar Amerika gəmi sahiblərindən daha varlı idilər və yelkənli gəmilərin paroxodlarla əvəz edilməsinə iri məbləğdə pul xərcləyə bilirdilər. Buxarla işləyən gəmilərdən ibarət güclü ticarət donanmasının və hərbi donanmanın yaradılması İngiltərənin “dəniz hökmdarı” mövqeyini daha da gücləndirmişdi.
 
1825-ci ildə İngiltərədə dünyada ilk dəfə olaraq istehsalın bütün sahələrini bürüyən iqtisadi böhran baş verdi. Parlament 1824-cü ildə həmkərlar ittifaqlarını qadağan edən qanunu ləğv etdi. Peşəkar fəhlə ittifaqları olan tred-yunionlar (ingiliscə-peşə və ittifaq sözlərindəndir, peşələrə görə ittifaq deməkdir) yaradıldı. Tred-yunionlar fəhlələrin mənzil və iş şəraitinin yaxşılaşdırılması və əmək haqqının artırılması uğrunda leqal mübarizəyə başladılar.
 
Burjuaziyanın qətiyyətli tələbi ilə 1832-ci ildə I parlament islahatı keçirildi.İslahata görə "Çürük yerlər"in bir çoxu ləğv edildi.Sənaye şəhərləri parlamentə deputat göndərmək hüququ qazandılar.Bununla da,sənaye burjuaziyası hakimiyyətdə təmsil olunmağa başladı
 
1866-cı ildə Londonda keçirilən izdihamlı nümayiş nəticəsində fəhlələr sərbəst toplaşmaq hüququ əldə etdilər. 1867-ci ildə II parlament islahatı keçirildi. Şəhərdə öz evi olan və ya ayrıca mənzil kirayə edən bütün kişilər səsvermə hüququ əldə etdilər. Kənddə isə ildə 12 funt-sterlinqdən az olmayaraq icarə haqqı ödəyə bilən icarədarlara da bu hüquq verildi. Beləliklə, xırda burjiaziyadan əlavə, fəhlələrin yuxarı təbəqələri də səs hüququ aldılar. Böyük Btitaniyanın müstəmləkə işğalları davam edirdi. Avstraliya kəşf edildikdən sonra burada bir sıra ingilis məskənləri salınmışdı. 1851-ci ildə Avstraliyada qızıl mədənləri kəşf edildi. Bütün ölkələrdən, xüsusən İngiltərədən qızıl hərisləri bu qitəyə axışırdı. 1867-ci ildə hökumət Kanadaya dominion (ingiliscə-özünüidarə hüququ alan ölkə) hüququverməyə məcbur oldu.
 
====20-ci əsr====
1911-ci ildə Lordlar palatasının hüquqları xeyli məhdudlaşdırıldı. Belə ki, İcmalar palatası Lordlar palatasının razılığı olmadan qanun layihələrini təsdiq edə bilərdi. Bəhs edilən dövrdə İngiltərə yenə də dünya ticarətində birinci yerdə gedirdi. London dünyanın maliyyə mərkəzinə çevrilmişdi. Eyni zamanda mühüm istehsal göstəricilərinə görə İngiltərə öz rəqibləri olan ABŞ və Almaniyadan geri qalırdı. Lakin İngiltərə kapital ixracı sahəsində dünyada birinciliyi qoruyub saxlaya bilmişdi. Ingiltərənin öz müstəmləkələrini genişləndirmık cəhdi yeni müharibə ilə nəticələndi. [[Cənubi Afrika]]da Transvaal və Oranj (Narıncı çay) respublikalarının əhalisi olan burlar (holland, fransız və alman mühacirlərinin törəmələri) 1899-cu ildə İngiltərə təcavüzünə qarşı çıxdılar. Şiddətli müqavimətdən sonra burlar məğlub oldular. 1902-ci ilin iyununda sülh müqaviləsi imzalandı. Ingiltərə, bu respublikalarla birlikdə, bütün Cənubi Afrikanın işğalını başa çatdırdı. 1910-cu ildə buradakı respublikalar birləşərək İngiltərə dominionuna çevrilməklə Cənubi Afrika İttifaqını yaratdılar. xx əsrin əvvəllərində İngiltərə-Almaniya ziddiyyətləri kəskinləşmişdi. Bu ziddiyyətlərin əsasını müstəmləkələr uğrunda və hərbi-dəniz sahəsindəki rəqabət təşkil edirdi. 1904-cü ilin aprelində İngiltərə ilə Fransa arasında gizli olaraq [[Antanta]] sazişi yaratdı. Dünyanı yenidə bölüşdürmək üçün İngiltərə, Fransa və [[Rusiya]]nın yaratdığı hərbi-siyasi blok belə adlanırdı) adlandırılan müqavilə imzalandı. Sazişə görə Fransa İngiltərənin Misirdə ağalığını tanıyırdı. Ingiltərə isə [[Mərakeş]]in Fransa tərəfindən işğalını qəbul edirdi.
 
1907-ci ilin avqustunda Peterburqda İngiltərə ilə Rusiya arasında saziş imzalandı. Bu sazişin bağlanması ilə “Atlanta”nın yaradılması başa çatdırıldı.
 
====21-ci əsr====
 
== Coğrafiya ==
İngiltərənin ərazisi
 
və dağlıq relyefə malikdir.
 
== İnzibati ərazi bölgüsü ==
{{main|Böyük Britaniyanın inzibati bölgüsü}}
[[Şəkil:England Administrative 2010.png|thumbnail|İngiltərənin əyalətləri]]
İngiltərə ərazisində 83 əyalət və bunlara daxil olan 936 şəhər vardır.
 
== İqlim ==
Ölkənin relyefi kimi iqlim şəraiti də çox müxtəlifdir. Bu müxtəliflik ilk növbədə İngiltərə ərazisinin mülayim və okeanik iqlim qurşaqlarının qovuşduğu sahədə yerləşməsi ilə əlaqədardır.
 
== Əhali ==
[[2011]]-ci il yanvar ayına olan rəsmi məlumata əsasən İngiltərədə 53,012,456 nəfər əhali məskunlaşıb. Əhalinin 79%-ni ingilislər, 2,6%-ni hindistanlılar, 2.1% pakistanlılar, 1.3%-ni şotlandlar, 1%-ni irlandlar təşkil edir. Bundan başqa İngiltərədən kənarda çoxlu sayda etnik ingilis yaşayır.
 
=== Din ===
İngiltərədə müxtəlif dini konfessiyalar fəaliyyət göstərir. Ən geniş yayılmış din [[xristianlıq]]dır. İngilislərin 59.4%-i [[Xristianlıq]], 5%-i [[İslam]], 1.5%-i [[Hinduizm]] və 0.8%-i [[Sikx]] dininə məxsusdur.
 
=== Səhiyyə ===
İngiltərədə səhiyyə əsasən "NHS England" tərəfindən təmin edilir. 2010 və 2012 arasında İngiltərədə anadan olanlar üçün həyat davamlılığı kişilər üçün 78,2 il, qadınlar üçün 82,9 il təşkil edir. Bu, Böyük Britaniyada dörd ölkədə ən yüksək həyat davamlılığı təşkil edir.
 
== Siyasi sistem ==
İngiltərə 1536-ci ildən [[Uels]]lə, 1707-ci ildən [[Şotlandiya]] ilə qanunla rəsmiləşdirilmiş ittifaqdadır. 1205-ci idən İngiltərənin öz parlamenti və icra hakimiyyəti fəaliyyət göstərir, lakin onların səlahiyyəti Şotlandiya, Uels və Şimali İrlandiya kimi təhsil, mədəniyyət, səhiyyə, nəqliyyat, ətraf mühitin mühafizəsi və sair məsələlərlə məhdudlaşmır.<ref name="part2">{{cite web| url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/46/part/II| title=Part II: The Scottish Administration| publisher=[[The National Archives (United Kingdom)]]| accessdate=2013-10-23}}</ref>
 
== Təhsil ==
İngiltərədə ümumi orta [[məktəb]] [[təhsil]]i üç pillədən - ibtidai, ümumi orta və tam orta təhsildən ibarətdir və ümumi orta məktəb təhsili altı yaşdan başlanır.
 
==== Universitetlər ====
İngiltərənin [[ali təhsil]] tam orta təhsil və orta peşə-ixtisas təhsili bazasından cəmiyyətin və əmək bazarının tələbatı nəzərə alınmaqla yüksək ixtisaslı mütəxəssis hazırlığını təmin edir. İngiltərənin ən nüfuzlu təhsil müəssisələri [[London]]da və [[Midlands]] reqionunda yerləşir.
 
<div align="center">
<gallery widths="280px">
Şəkil:KingsCollegeChapelWest.jpg|[[Kembric Universiteti]]
Şəkil:Keble College Chapel - Oct 2006.jpg|[[Oksford Universiteti]]
Şəkil:Wilkins Building 1, UCL, London - Diliff.jpg|[[London Universitet Kolleci]]
Şəkil:Cour intérieure Imperial College 18-10-2004.jpeg|[[London İmperial Kolleci]]
Şəkil:UMIST Sackville Street Building.jpg|[[Mançester Universiteti]]
Şəkil:Denny Perak.jpg|[[Şeffild Universiteti]]
</gallery>
</div>
 
İngiltərənin ali təhsil müəssisələrində mütəxəssis hazırlığı üç tsikllidir:
:Birinci tsikl – [[bakalavr]];
:İkinci tsikl – [[magistratura]];
:Üçüncü tsikl – [[doktorantura]].
 
== İdman ==
[[Şəkil:Old Trafford inside 20060726 1.jpg|thumbnail|[[Old Trafford]] dünyanın ən tanınmış stadionlarından biridir.]]
[[Futbol]]un beşiyi sayılan İngiltərə eyni zamanda dünyanın ən qədim [[İngiltərə Premyer Liqası|liqa]]sına ev sahibliyi edir. 1872-ci ildə [[Qlazqo]]da futbol üzrə ilk beynəlxalq görüş keçirilmişdir və bu zaman [[Şotlandiya milli futbol komandası]] və [[İngiltərə milli futbol komandası]] qarşılaşmışdı.<ref>Soccer in South Asia: Empire, Nation, Diaspora. By James Mills, Paul Dimeo: Page 18 – Oldest Football Association is England's FA, then Scotland and third oldest is the Indian FA.</ref><ref name=FIFA>{{cite web | author=Gerhardt, W. | publisher=[[FIFA]] | url=http://www.fifa.com/en/history/history/0,1283,1,00.html | title=The colourful history of a fascinating game. More than 2000 Years of Football | accessdate =11 August 2006 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20060810202927/http://www.fifa.com/en/history/history/0,1283,1,00.html |archivedate = 10 August 2006}}</ref> [[Atletizm]], [[reqbi]], [[avarçəkmə]], [[velosiped]], [[kriket]] ən müvəffəqiyyətli idmanlarıdır.
 
İngiltərə reqbi, kriket, [[darts]], [[snuker]], [[stolüstü tennis]] oyunlarının vətəni sayılır.
 
== Mədəniyyət ==
 
=== Ədəbiyyat ===
 
=== Musiqi ===
İngiltərə musiqisi çox əsrlik inkişaf yolu keçmişdir. Onun kökləri əsrlərin dərinliklərinə gedib çıxır. [[Con Lennon]], [[Freddi Merkyuri]], [[Elton Con]], [[Devid Boui]], [[Dasti Sprinqfild]] və başqaları XX əsrin əvvəllərində yaranmış məşhur müğənnilərdir.
 
== Dövlət bayramları və xüsusi günlər ==
 
=== Rəsmi ===
{| border="1" cellpadding="2"
!Bayram
!Tarix
|-
|[[Yeni İl Bayramı|Yeni İl Günü]]
|[[1 yanvar]]
|-
|[[Yeni İl Bayramı]]
|[[2 yanvar]]
|-
|[[Yaxşı Cümə]]
|Xristian təqvimi ilə dəyişir.
|-
|[[May Günü]]
|[[1 may]]
|-
|Yaz Bayramı
|Mayın son Bazar ertəsi
|-
|Yay Bayramı
|Avqustun birinci Bazar ertəsi
|-
|[[Milad]]
|[[25 dekabr]]
|-
|[[Baksinq Günü]]
|[[26 dekabr]]
|-
|}
 
== İstinadlar ==
{{reflist|3}}
 
{{Böyük Britaniya}}
{{İngiltərə-qaralama}}
 
[[Kateqoriya:İngiltərə| ]]
8.736

edits