"Cinnilər tayfası" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

48 bayt çıxarıldı ,  5 il öncə
k
replaced: <references/> → {{İstinad siyahısı}} using AWB
No edit summary
k (replaced: <references/> → {{İstinad siyahısı}} using AWB)
'''Cinlilər (Cin/çen)''' — erkən orta əsrlərdə indiki [[İrəvan]] və indiki [[Gürcüstan]] ərazisində yaşamış türkdilli tayfalardan biri olmaqla yanaşı [[Azərbaycan türkləri]]nin etnogenezində rol oynamış [[tayfa]]. Mənbələrin verdiyi məlumata görə, ilkin türk dövründən başlamış XVIII əsrə qədər Gürcüstan ərazisindən [[Şəmkir]]ə qədər [[Kür]] boyunca cinli tayfaları yaşamış, [[XVIII əsr]]in sonlarında isə gürcü kralının tabeliyindən çıxaraq [[kəngərlilər]]lə birlikdə [[Qarabağ mahalı]]na köçmüşlər. <ref name="ReferenceA">Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti, II cilddə. Bakı-2007. I cild, səh. 175.</ref>.
 
== Ümumi məlumat ==
 
[[Güney Qafqaz]]da cinlilər həm [[Ermənistan]], həm də [[Gürcüstan]] ərazisində III-IV əsrdən məskunlaşıblar. Ermənistandakı cinlilər IV əsrdən xristian dinini qəbul etmişdilər. VIII əsrə qədər ermənlərin qoşunlarının başçılarının hamısı Cinli tayfasından idi. Cinlilərin əcdadı Mamiqun adlı başçının adı ilə ermənicə Mamikonian "Mamiqunlar" adını daşıyırdılar. <ref>Q.Ə.Qeybullayev. Qədim türklər və Ermənistan. Bakı: 1993</ref> Gürcüstanda [[Kür çayı]]nın sahilində yaşayan cinlilər əvvəlcə xristian dinini qəbul etməmişdilər. Onların yaşadığı qala indi gürcü dilində Şamşvilde adlanır ki, bu da üç ox (gürcü dilində sami – üç, şvilde – ox) adının tərcüməsidir.
 
"Sisakan tarixi" əsərinin müəllifi, əslən türk cinli olan [[Stepan Orbelian]] (atasının adı Tarsancdır. Bu ad Xəzər sərkərdələrindən biri, Bizans mənbələrində adı çəkilən Tarmanc adı ilə müqayisə olunur) yazır ki, cinlilər III əsrdə Çin-Bakurun başçılığı ilə Dəryal (türkcə dar-darısqal və yal sözlərindən ibarət olan bu ad sonralar səhvən farsca Dar-alan – Alan qapısı kimi izah edilmişdir. Halbuki heç bir mənbədə bu toponimin Daralan forması yoxdur) keçidi vasitəsiylə Şimaldan Gürcüstana gəlmiş və gürcü çarı onları hörmətlə qəbul edərək yerləşmələri üçün Orbeti (qartal yurdu) qalasını vermişdir. Cinlilərin hakim sülaləsi bu qalada yaşadığına görə Orbeli adlanırdı. Bu sülalə min ilə yaxın hakimiyyətdə olmuş və [[1117]]-ci ildə süqut etmişdir. [[Gürcülər]]də XIX əsrə qədər məşhur Orbeli knyaz nəsli də öz adını türk cinlilərdən almışdı. Erməni tarixçisi N.Q.Adons yazmışdı ki, XIX əsrin əvvəllərində [[Gürcüstan]]da knyaz Orbelianlar əcdadlarını cinlilərin arasında axtarırlar və Çin-Bakuru özlərinin ulu əcdadı hesab edirlər. Orbeli (Orbelian) xan nəsli [[1117]]-ci ildə Gürcüstanda [[Lori qalası]]nı tikdirmişdilər. Lakin xristian [[ermənilər]] və [[gürcülər]] Orbelilərə qarşı mübarizə aparırdılar. Nəticədə bu xan nəslinn bir hissəsi qoşunu ilə [[Sisakan]]a köçüb gəlmiş, xristian dinini qəbul etmiş, sonra da hakimiyyəti ələ almışdı. XIII əsrdə Sisakanın hakimi [[Stepan Orbelian]] idi. Onun [[1290]]-cı ildə yazdığı "Sisakan nəslinin tarixindən" adlı əsəri qrabar dilində yazılmışdır. Bu da təbii idi. O vaxt Sisakanda (Sisakan kilsəsi Alban kilsəsinə tabe idi. Ərəb xəlifəsi isə Alban kilsəsini erməni kilsəsinə tabe etmişdi) kilsə artıq erməni kilsəsinə tabe idi və xristian [[Qafqaz albanları]] arasında da bütün yazı-pozu qrabar (qədim erməni) dilində aparılırdı. Xristian dininə qulluq edən Stepan Orbeliani də əsərini erməni dilində yazmalı idi<ref>Q.Qeybullayev. Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən. Bakı: 1994</ref>.
Sisakanın Qafqaz Albaniyasının tərkib hissəsi olması Stepan Orbelianın belə bir məlumatı ilə də təsdiq olunur ki, alban çarı [[Asuagen]] öz çar bayrağını Syuni yepiskopuna bağışlamışdı. Müəllif daha sonra yazır ki, [[sisaklar]] təkcə Syuninin yox, həm də alban çarlarının əcdadıdır, hətta onlara nisbətən daha qədimdir. Əsərinin V fəslində Stepan Orbelian yazır ki, Ermənistan əhalisindən əvvəl Syunilər dindar (yəni xristian) oldular.
 
Sisakların türk olduğun göstərən bir fakt da var. Alban tarixçisi [[Moisey Kalankatlı]] yazır ki, sisaklar Yafətin nəslinə mənsubdur. Yafət dedikdə müəllif türkləri nəzərdə tutur. Çünki, Yafətin oğlanlarının içərisində Qamer ([[kimmerlər]]), Maqoq ([[skiflər]]) və [[Madaylar]]ın da adını çəkir <ref>Moisey Kalankatlı. Alban ölkəsinin tarixi. Mxitar Qoş-Alban salnamələri. Bakı: 2006</ref>. V əsr ərmən tarixçisi Moisey Xorenli yazır ki, Syuni hakimləri erməni yox, Sisak sülaləsindəndir, <ref>M.Xorenli. Ermənistan tarixi. I kitab. XII fəsil</ref> yəni saklardır.
 
== Coğrafi adlarda ==
[[Naxçıvan]] ərazisində olan Cinlər toponimi haqqında Q. Qeybullayev qeyd edir ki, Çin Türküstanından gələn türk etnoslarına “çinlilər” deyilmiş, bir zamandan sonra bu söz assimilyasiya olunaraq “cinli” şəklinə düşmüşdür. Bu adın olması sübut edir ki, Çin Türküstanından bura türk etnosları zaman-zaman axıb gəlmişlər<ref>[http://nakhchivan.preslib.az/ebooks/9.pdf Ələddin Eyvazlı, Naxçıvan qədim türk torpağıdır. Bakı, «Elm» nəşriyyatı, 2006. səh. 33]</ref>.
 
[[XVIII əsr]]in sonlarında [[Qazax mahalı]]ndan [[Qarabağ]]a köçmüş cinli tayfasına mənsub ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmış, [[Xaçın çayı]]nın sahilində, dağ ətəyində, [[Ağdam rayonu]]nun [[Əlimədədli]] inzibati ərazi vahidində yerləşən etnotoponim [[Cinli]] yaşayış məntəqəsi<ref>Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti, II cilddə. Bakı-2007. I cild, səh. 176.</ref>, [[Ordubad rayonu]]nun ərazisində [[Parağa]] kəndinin cənubunda, hündürlüyü 1774 metrə çatan etnotoponim olan Cindağ oronimi, [[Tovuz rayonu]]nun [[Düz Qırıqlı]] kəndindən 4-5 4–5&nbsp;km aralı məsafədə, kiçik təpəliklərin əhatəsində Cinlidərə adlanan qədim yaşayış yeri, həmçinin [[Gürcüstan]]ın [[Baş Keçid rayonu]]nda da Cinlibinə adlı yer qeydə alınmışdır<ref>Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti, II cilddə. Bakı-2007. I cild, səh. 175.<name="ReferenceA"/ref>.
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
<references/>
 
== Həmçinin bax ==
31.058

edits