"Saturn (planet)" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

5.665 bayt əlavə edildi ,  3 il öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
 
== Saturnun halqası ==
Maraqlıdır ki, XVII əsrdə X. Hüygens [[Saturn]] planetinin halqasının olduğunu söylədikdən sonra onun 1671-ci ilin iyulunda, 1685-ci ilin martında və 1700-cü ilin dekabrnda Yerdəki müşahidəçiyə nəzərən düz xətt kimi görünməsini əvvəlcədən yazmışdır. X. Hüygens söylədiyi axırıncı tarixdən beş il əvvəl vəfat etdiyindən o, üçüncü dəfə Saturnun halqasının ekliptika üzərinə düşməsini görə bilmədi. Çox maraqlıdır ki, təkcə X. Hüygensə rişxənd edənlər yox, hətta savadsız şəxslər də ona inanmağa başladılar.Bu hadisədən yalnız on il sonra – 1675-ci ildə [[Paris rəsədxanası]]<nowiki/>nın direktoru Con Domeniko Kassini inamla təsdiq etdi ki, Saturn planetinin halqası bütöv deyil, o, iki hissədən ibarətdir. Bu iki halqa arasındakı boşluğu Kassini yarığı adlandırdılar. Doğrusu,   XVII əsrin sonunda C.D.Kassini dahiliklə söyləmişdir ki, Saturnun halqası bütöv deyil, o, Yerdən seçilə bilməyən kiçik peyklər qurşağından ibarətdir. 1907-ci ilin sentyabr gecələrinin birində fransız həvəskar astronomu Jorj Furye Saturnun C halqasından da çox planetə yaxın olan başqa bir halqanın olmasını müşahidə etdi. Amma o, özü də buna inana bilmirdi. Bu hadisədən düz bir il sonra Isveçrəli M. E. Şaer Cenevrədən Saturn planetinin daha bir D halqasının olmasını söylədi. 1911-ci ildə Fransanın Lill şəhərində astronom  R. Fonkxyer kəşf olunmuş D halqasını müşahidə etdiyini xəbər verdi. Maraqlısı odur ki, D halqasını 40 il, yəni 1951-ci ilə qədər yenidən gördüyünü söyləyən astronom tapılmadı. Yalnız 1952-ci ildə təcrübəli ingilis planetoloqu D halqasının olduğunu yenidən təsdiq etdi. Bu halqa çox zəif idi və onun parlaqlığı C halqasının parlaqlığından 2,5 dəfə az idi. Beləliklə,  XX əsrin tədqiqatçıları D halqasının vaxtaşırı göründüyünü təsdiq etdi.
Saturnun ətrafındakı yeni halqa 1 milyard Yer kürəsi həcmindədir. ABŞ-ın Kaliforniya ştatındakı Pasadena şəhərindən [[2003]]-cü ildə kosmosa buraxılan və Yer kürəsindən 106,2 milyon kilometr uzaqlıqda orbitə yerləşdirilən "Spitzer" kosmik teleskopu Saturn planeti ətrafındakı yeni, nəhəng halqanın görüntüsünü [[2009]]-cu ildə yerə ötürüb. Bu barədə NASA xəbər yayıb. Bu halqa buz və toz parçalarından ibarətdir. Saturndan 5,96 milyon kilometr məsafədə yerləşən halqada temperatur mənfi 316 dərəcədir və parlaq işıq saçır. NASA bu nəhəng halqanın içərisinin 1 milyard Yer kürəsi həcmində olduğunu bildirir.<ref>[http://lent.az/news.php?id=31775 Kosmik kəşf]</ref> Açıq sarı rəngli,zolaqlıdır.Neptun və Urandan xeyli böyükdür. Ən çox peyki olan planetdir.
 
Saturnun halqasının planetə yaxın hissəsi 1,28 , ən uzaq hissəsi isə 2,27 Saturn radiusu  qədər məsafədədir. Demək, planetin halqasını  təşkil edən hissəciklər [[Roş sərhəddi]] daxilindədir. Bu səbəbə görə Saturnun halqasını təşkil edən zərrəciklər birləşə bilməyib, ayrı-ayrı cisimlər kimi planetin ətrafında [[Kepler qanunları|Kepler qanunu]] üzrə hərəkət edir. Saturn planeti halqasının yaranması haqqında bir neçə fərziyyə var. Birinci fərziyyəyə görə, planetin yaxın peyklərinin birinin parçalanması ilə Saturnun ətrafında cisimlər toplusu yaranmışdır. İkinci fərziyyəyə görə, planetin halqası hələ peyk kimi formalaşmayıb və Saturn yaranandan sonra ilkin planet maddəsinin lazım olmayan artıq hissəsidir.İndi elə bir vaxt gəlib çatmışdır ki, nəhəng planetlərin kosmik aparatlarla tədqiqi  zəruri sayılır. 1973-cü  ildə Yerdən təkan götürən [[“Pioner-11]]” planetlərarası kosmik stansiya 6.5 ildən sonar Saturn planetinin yaxın ətrafına çatdı.  Bu zaman alim və mühəndisləri Saturnun ətrafındakı beşinci E halqasının kəşfi  sarsıtdı. “Pioner- Saturnun halqa müstəvisi ilə 16,5<sup>0</sup> bucaq təşkil edən trayektoriya üzrə hərəkət edərək planetə yaxın halqası ilə Saturn arasından keçməli idi. Belə olan halda, stansiya planetin ətrafında uçuş zamanı , o, ölçüləri 1 sm. olan 10 minə yaxın zərrəciklərlə toqquşmalı olacaqdı. Bundan əlavə, yenicə kəşf olunan E halqası  da müəyyən sıxlıqlı zərrəciklərdən təşkil olunmuşdur.1979-cu ilin 1 sentyabr tarixində “Pioner- Saturn planetinin bulud örtüyündən  20900 km aralı , E halqasının daxilindən keçmişdir.  Bu zaman kosmik stansiyada  qoyulmuş meteor sayğacı 5 toqquşma qeyd etdi : onlardan ikisi stansiya halqa müstəvisini keçməmişdən əvvəl, biri 1,6 Saturn radius məsafəsində (96000km .), ikisi isə aparat planetin arxasına keçdikdə baş vermişdir. Yerdə bu toqquşmalar “sevinc parıltısı” kimi qəbul olundu . Çünki, bu parıltılar E halqasının olmasını təsdiq edirdi . Alimlər parıltıların sayına görə belə nəticəyə gəldilər ki , E  halqasında “tozcuqların” sıxlığı çox azdır və ona görə də müşahidə etmək çətindir. Bir elmi nəticəni də qeyd etmək maraqlıdır : “Pioner- planetlərarası kosmik aparatın Yerə verdiyi materialların bir qisminin təhlili fransız alimlərinin öhdəsinə düşmüşdür. Bu materiallar əsasında onlar müəyyənləşdirdilər ki, Saturn planetinin B bə C halqası arasında eni 4200 km-ə yaxın olan boşluq var. Kosmik aparat Günəş şüalarının bu boşluqdan Saturn buludlarını işıqlandırması şəklini də Yerə vermişdir. Bu boşluğun adını fransız alimlərinin şərəfinə “Fransız yarığı” adlandırdılar. Saturnun halqalarını təşkil edən hissəciklərin əsas fiziki xarakteristikalarından biri onların temperaturudur. Bu hissəciklər həm Günəşdən, həm də planetdən enerji alır və spektrin infraqırmızı oblastında şüalanma formasında ətrafa səpirlər. Bu proseslərin təsirindən halqanın hissəcikləri müəyyən dərəcədə stabil temperaturaya malik olur.
 
“Pioner-11”in uçuşu zamanı  Saturnun halqasının aşağıdakı  halqalardan ibarət olmasını göstərdi: 
 
                                '''D, C, B, A, F, G, E'''
 
Axırıncı  F  və G halqaları  A halqasından  kənarda, uyğun olaraq 5000 və   məsafədə yerləşirlər.
 
Saturnun ətrafındakı yeni halqa 1 milyard Yer kürəsi həcmindədir. ABŞ-ın Kaliforniya ştatındakı Pasadena şəhərindən [[2003]]-cü ildə kosmosa buraxılan və Yer kürəsindən 106,2 milyon kilometr uzaqlıqda orbitə yerləşdirilən "[[Spitzer Space teleskop|Spitzer" kosmik teleskopu]] Saturn planeti ətrafındakı yeni, nəhəng halqanın görüntüsünü [[2009]]-cu ildə yerə ötürüb. Bu barədə NASA xəbər yayıb. Bu halqa buz və toz parçalarından ibarətdir. Saturndan 5,96 milyon kilometr məsafədə yerləşən halqada temperatur mənfi 316 dərəcədir və parlaq işıq saçır. NASA bu nəhəng halqanın içərisinin 1 milyard Yer kürəsi həcmində olduğunu bildirir.<ref>[http://lent.az/news.php?id=31775 Kosmik kəşf]</ref> Açıq sarı rəngli,zolaqlıdır. Neptun və Urandan xeyli böyükdür. Ən çox peyki olan planetdir.
 
== İstinadlar ==
82

edits