"Çovğun" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

4.149 bayt əlavə edildi ,  5 il öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
Redaktənin izahı yoxdur
Redaktənin izahı yoxdur
{{iş gedir}}
'''Çovğun'''-Yer səthindəndüzənliklərdə qarın[[qar]] yağa-yağa güclü külək vasitəsiləəsməsi, küləyin qarı yer səthi üzrə hərəkət etdirməsi və sovrulmasıdırsovurmasıdır.<ref>Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı-Elm-2008. 727 səh.</ref> Çovğun hadisələri [[siklon]]<nowiki/>larda soyuq cəbhələrin keçməsi ilə bağlı olan kəskin soyuma zamanı yaranır. Qar örtüyünün sovrulması ilə çovğunlar bir sahəni çılpaqlaşdırır, digər sahələrdə isə qar təpəsi yaranır. Çovğunun bir neçə növü vardır: səth çovğunu; alt çovğun; ümumi çovğun.
 
== İstinad ==
== Çovğunun növləri ==
Çovğunun bir neçə növü vardır: səth çovğunu; alt çovğun; ümumi çovğun.
 
=== Səth çovğunu ===
Səth çovğunu çox alçaqdan əsən küləklə yaranır və qar bilavasitə [[qar örtüyü]]<nowiki/>nün səthindən sovrulur.
 
==== Alt çovğun ====
Alt çovğun yumşaq qar böyük hündürlüyə qalxır və görünüşü xeyli pisləşdirir. Alt çovğunun yaranma ehtimalı adətən təzə yağmış qar və kifayət qədər alçaq [[temperatur]]<nowiki/>larda daha böyük olur
 
===== Ümumi çovğun =====
Ümumi çovğun kifayət qədər güclü küləklə və bərk qar yağma ilə müşayət olunur
 
== Azərbaycanda çovğun ==
[[Azərbaycan]]<nowiki/>da çovğun çox az təkrarlanmaya malik olub, yalnız Abşeron yarımadasında qeyd edilir ([[1959]], 1972-ci il). Güclü qaryağmalar və çovğunlarda kifayət qədər hündür qar təpələri yaranmış, [[Dəmiryolu nəqliyyatı|dəmiryol nəqliyyatı]] müəyyən müddətə dayandırılmışdır, [[şəhər]] nəqliyyatının normal hərəkəti pozulmuş, qarın ağırlığı və küləyin təsirindən ağacların budaqları qırılmış, [[neft]] sənayesinə və [[Heyvandarlıq|heyvandarlığ]]<nowiki/>a böyük zərər dəymişdir.<ref>Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası akad. H.Ə.Əliyev adına Coğrafiya İnstitutu. Azərbaycan Respublikasının coğrafiyası. I cild Fiziki coğrafiya. Bakı-2014. 530 səh.</ref>
 
Qar örtüyünün dayanıqsız olduğu [[Kür-Araz ovalığı]]<nowiki/>nda, ayrı-ayrı yerlərdə 10-20 ildə bir dəfədən çox olmayaraq zəif çovğun hadisələrinə rast gəlmək olar. [[Abşeron yarımadası]] və ona yaxın olan yerlərdə, [[xəzri]]<nowiki/>nin hakim olduğu ərazilərdə orta çoxillik dövrdə çovğunlu günlərin sayı il ərzində 1-3 gün təşkil edir. Burada çox güclü çovğunlara da rast gəlinir. Alçaq dağlıq və qismən orta dağlıq zonada çovğun hadisələri o qədər də çox olmur və il ərzində 5 gün, 1600-1700 m [[hündürlük]]<nowiki/>də isə 10-15 gün təşkil edir. [[Böyük Qafqaz]]<nowiki/>da çovğunlar digər dağlıq ərazilərə nisbətən daha çox təkrarlanır. 2000-2200 m hündürlükdən başlayaraq çovğunlu günlərin sayı artır və 3000 m hündürlükdə 60 günü ötüb keçir. Dağ [[zirvə]]<nowiki/>lərində, heç nə ilə qorunmayan dağ yamaclarında, [[aşırım]]<nowiki/>larda çovğunların yaranma ehtimalı çoxalır. Məsələn, [[Göygöl rayonu|Göy-göl]] ([[Şəmkir]]) meteoroloji məntəqəsində il ərzində orta hesabla 40 çovğunlu gün müşahidə olunur. Yaxşı qorunan sahələrdə, yəni qapalı [[dağ]] vadilərində, çökəkliklərdə çovğunun fəaliyyəti zəifləyir. Külək tutan [[yamac]]<nowiki/>larda çovğunlar külək tutmayan yamaclara nisbətən daha tez-tez təkrarlanır və intensiv olur.
 
Çovğunlar adətən [[sentyabr]]<nowiki/>dan [[aprel]]ə qədər müşahidə olunur, lakin [[yanvar]], [[fevral]], [[dekabr]] ayları üçün daha səciyyəvidir. Yüksək dağlıq məntəqələrdə çovğun hadisələri hətta yay da müşahidə edilir.
 
Həm davamiyyətinə, həm də intensivliyinə görə çovğunlar müxtəlif olur. [[Ovalıq]] və dağətəyi rayonlarda çovğunların davamiyyəti bir neçə saat olur. Hündürlüyün artması ilə bu kəmiyyət çoxalır və yüksək dağlıq hissədə bir neçə gün təşkil edir.
 
Azərbaycanda çovğunlar zamanı [[külək]] adətən [[şimal]] və [[qərb]] istiqamətli olur. Bəzi yerlərdə çovğun zamanı küləyin istiqaməti hakim küləyin istiqaməti ilə üst-üstə düşür. Çovğunlar zamanı küləyin sürəti 10-20 m/san, havanın temperaturu isə -0,1°-10° şaxta və daha aşağı olur.
 
== Həmçinin bax ==
* [[Atmosfer hadisələri]]
* [[Duman]]
 
== Xarici keçid ==
[http://www.fhn.gov.az/?aze/menu/59/141 Təbii mənşəli fövqəladə hallar]
 
== İstinadlar ==
677

edits