"Adi çaytikanı" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

35 bayt çıxarıldı ,  3 il öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
k
}}
 
== Biоlоji хüsusiyyətləri ==
== <ref name=":0">Eldar Şükürov.İsmayıllı rayonu meşə bitkilərinin bələdçi kitabı,Bakı 2016
Hündürlüyü, əsasən 1–3 m, bəzən 3–6 m-ədək, bоz qabıqlı və uzun iynəli, çох gövdəli, yarpağı tökülən kоl, bəzən ağacdır. Yarpaqları növbəli, хətvarı və ya хətvarı-lansetvarı, üstü bоzumtul-yaşıl, alt tərəfi qоnur və ya sarımtıl-gümüşü-ağdır. Çaytikanı ikievli bitkidir. Bəzi kоllarda dişi çiçəkləri çıхır və оnlardan meyvələr əmələ gəlir, bəzilərində isə erkək çiçəkləri və оnların tоzcuğu külək vasitəsilə dişi çiçəkləri tоzlandırır. Çiçəklərinin düz, sadə, kasaşəkilli çiçəkyanlığı vardır, erkəkcik çiçəkləri qısa çiçək qruplarına-sünbüllərə yığılmışdır. Dişi çiçəkləri qısa bu¬daq¬larınbudaqların və iynələrin qоltuqlarında, çох qısa çiçək saplaqlarında yerləşmişdir. Meyvələri оval və ya yumru, sarımtıl-qızılı və ya narıncı rəngli, sulu, turşulu, çох ətirli çəyirdəklərdir. Çəyirdəyi uzunsоv-yumurtavari, bəzən təхminən qara, parlaqdır. Çaytikanı apreldə-mayda çiçəkləyir. [[Meyvə]]ləri avqustda-sentyabrda yetişir
</ref>Ümumi yayılması ==
[[Qafqaz]] ([[Gürcüstan]]), [[Rusiya]] (Qərbi və Şərqi Sibir), Orta Asiya (Qazaxıstan), Qərbi Avropa, Kiçik Asiya, İran, Əfqanıstan, Pakistan, Hindistan, Monqolustan və Çində təbii arealı vardır.
 
== Ümumi yayılması<ref name=":0">Eldar Şükürov.İsmayıllı rayonu meşə bitkilərinin bələdçi kitabı,Bakı 2016
== <small>Mənşəyi</small> ==
</ref> ==
Adi çaytikanı boreal coğrafi tipinin palearktik sinfinin qərb-palearktik qrupuna aiddir <ref name=":1">Mehdiyeva N.P. «Azərbaycanın dərman florasının biomüxtəlifliyi», Bakı,2011</ref>.
[[Qafqaz]] ([[Gürcüstan]]), [[Rusiya]] (Qərbi və Şərqi Sibir), Orta Asiya (Qazaxıstan), Qərbi Avropa, Kiçik Asiya, İran, Əfqanıstan, Pakistan, Hindistan, Monqolustan və Çində təbii arealı vardır.
 
== Azərbaycanda yayılması ==
Azərbaycanda adi çaytikanı Böyük və Kiçik Qafqazın bütün rayonları, Samur-Dəvəçi və Lənkəran ovalıqları, Naxçıvan və Lənkəranın dağlıq hissəsi, Qobustan və Alazan-Əyriçay vadisində yayılmışdır . Arandan yuxarı dağ qurşağına kimi (dəniz səviyyəsindən 2300 m qədər) bitir<ref name=":1" />. Naxçıvanda, Ordubadda, Quba-Xaçmaz, Şamaxı-İsmayıllı, Zaqatala-Balakən rayonları ərazilərində təbii nalda bitir.
 
== <small>Mənşəyi</small> ==
Adi çaytikanı boreal coğrafi tipinin palearktik sinfinin qərb-palearktik qrupuna aiddir. <ref name=":1">Mehdiyeva N.P. «Azərbaycanın dərman florasının biomüxtəlifliyi», Bakı,2011</ref>.
 
== Statusu ==
== Təbii ehtiyatı ==
Təbii halda Azərbaycanda arealı çox geniş deyildir
 
== Biоlоji хüsusiyyətləri ==
Hündürlüyü, əsasən 1–3 m, bəzən 3–6 m-ədək, bоz qabıqlı və uzun iynəli, çох gövdəli, yarpağı tökülən kоl, bəzən ağacdır. Yarpaqları növbəli, хətvarı və ya хətvarı-lansetvarı, üstü bоzumtul-yaşıl, alt tərəfi qоnur və ya sarımtıl-gümüşü-ağdır. Çaytikanı ikievli bitkidir. Bəzi kоllarda dişi çiçəkləri çıхır və оnlardan meyvələr əmələ gəlir, bəzilərində isə erkək çiçəkləri və оnların tоzcuğu külək vasitəsilə dişi çiçəkləri tоzlandırır. Çiçəklərinin düz, sadə, kasaşəkilli çiçəkyanlığı vardır, erkəkcik çiçəkləri qısa çiçək qruplarına-sünbüllərə yığılmışdır. Dişi çiçəkləri qısa bu¬daq¬ların və iynələrin qоltuqlarında, çох qısa çiçək saplaqlarında yerləşmişdir. Meyvələri оval və ya yumru, sarımtıl-qızılı və ya narıncı rəngli, sulu, turşulu, çох ətirli çəyirdəklərdir. Çəyirdəyi uzunsоv-yumurtavari, bəzən təхminən qara, parlaqdır. Çaytikanı apreldə-mayda çiçəkləyir. [[Meyvə]]ləri avqustda-sentyabrda yetişir
 
== Çохalması ==
 
== Azərbaycanda yayılması ==
BQ (Quba),Samur-Şabran oval, Qobustan, BQ şərq, BQ qərb, Alazan-Əyriçay, KQ şimal, KQ cənub, KQ mərkəzi, Nax. dağ., Lənk. dağ., Lənk.oval. Yuxarı dağ qurşağına qədər (200-2000 m-ə qədər). <ref name=":0" />.
 
== Ekoloji qrup və bitdiyi yerlər ==
Kseromezofitdir, qaya-töküntü və sahilboyu bitkilik tiplərində rast gəlir. Əsasən çay kənarlarında, çaqıl daşlıqlarda, qayalı yamaclarda, qumsal torpaqlarda və tuqay meşələrində
 
qrup şəklində bitir. Bəzən çay boyunca cəngəlliklər əmələ gətirir. <ref name=":1" />.
 
== Kimyəvi tərkibi ==
Piyli və efir yağları, C, B1, B2, E, PP vitaminləri, karotin, karotinoid, aşı maddələri, alkaloid və flavonoidlərlə zəngindir. <ref name=":1" />.
 
== Təsiri və tətbiqi ==
Farmakopeyaya daxil olan ofisinal dərman bitkisidir. Elmi, eksperimental və xalq təbabətində, eləcə də farmakologiyada geniş tətbiq edilir. Əsasən mədə və onikibarmaq bağırsaq xorası, dəri, göz, revmatizm və qadın xəstəlikləri, bəd xassəli şişlər və avitaminoz zamanı, habelə baytarlıqda istifadə olunur. Ağrıkəsici, iltihab proseslərinə, xoralara və şişlərə qarşı, şualanmadan qoruyucu təsirə malikdir. <ref name=":1" />.
 
== Əks təsirləri ==
Təzə meyvələri və onların şirəsi mədə şirəsinin həddən artıq turşuluğu ilə müşaiyyət olunan mədə xorası, qastrit və sidik kisəsində daş olan xəstələrə təyin edilmir. Meyvələrin həddindən çox istifadəsi qadınlarda mastopatiyanın inkişafı və menstrual dövrün pozulmasına gətirə bilər. Kəskin xolesistit, gepatit, pankreatit, qastrit, kolit və öd kisəsində daş olan xəstələrə çaytikanının yağının daxilə qəbulu ziyandır. <ref name=":1" />.
 
== İstifadə olunan hissələri ==
Müalıcə məqsədi ilə bitkinin meyvələri, yarpaqları, budaqları və kökü istifadə edilir. <ref name=":1" />.
 
== İstifadə formaları ==
Cövhər, şirə, sirop, yağ və spirtli tinkturalar. <ref name=":1" />.
 
== Digər faydalı xüsusiyyətləri və istifadəsi ==
Meyvələri yeməlidir, qidalarda istifadə olunur, onlardan mürəbbə, povidla, şirə, siroplar, jelelər, likyorlar və araqlar hazırlanır. Çaytikanı yağı bir çox kosmetik vasitələrin, o cümlədən maskaların tərkibində əsas komponentlərdən biridir. Əczaçılıq və yeyinti sənayesində meyvələr xammal kimi, dərmanların hazırlanmasında, meyvə və tərəvəz konservlərinin vitaminləşdirilməsində və qida boyaları kimi istifadə olunurlar. Yarpaqların tərkibinin 10%-ə qədəri aşı maddələridir və onlar dərilərin aşılanmasında istifadə oluna bilər. Çaytikanı yaxşı balverən və dekorativ bitkidir, qumsal torpaqların və yarğanların bərkidilməsi üçün becərilir. <ref name=":1" />.
 
== Becərilməsi ==
== Zəruri qоruma tədbirləri ==
Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”na daxil edilməsi tövsiyə olunur.
 
== Məlumat mənbələri ==
Флора Кавказа. т.6. 1962; Деревья и кустарники СССР. т.4. 1958; Флора Азербайджана. т.6. 1955; Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008. Naxçıvan Muxtar Respublikasının “Qırmızı Kitabı”. 2010;
 
== Məlumat mənbələri ==
 
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}Флора Кавказа. т.6. 1962; Деревья и кустарники СССР. т.4. 1958; Флора Азербайджана. т.6. 1955; Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008. Naxçıvan Muxtar Respublikasının “Qırmızı Kitabı”. 2010;
{{İstinad siyahısı}}
 
*[[Tofiq Məmmədov (botanik)|Tofiq Məmmədov]], Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.
1.383

edits