"Kompüter" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

18 bayt əlavə edildi ,  3 il öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
k (82.194.10.66 tərəfindən edilmiş redaktələr geri qaytarılaraq Dkonul tərəfindən yaradılan sonuncu versiya bərpa olundu.)
Kompüter sistemi — müvafiq proqramlara uyğun olaraq [[verilənlər]]in avtomatik işlənməsini həyata keçirən hər hansı qurğunu və ya qarşılıqlı qoşulmuş və ya əlaqəli qurğular qrupunu nəzərdə tutur.<ref> [http://www.e-qanun.az/files/framework/data/18/f_18619.htm "Kibercinayətkarlıq haqqında" Konvensiyanın Təsdiq edilməsi barədə] </ref>
 
Kompüterin normal işləməsi üçün həm aparat təminatı, həm də proqram təminatı tələb olunur.Ilkİlk kompüter 1642-ci ilde Blez Paskal terefindentərəfindən icad olunub.komputer muasirKompüter dovurdemüasir coxdövürdə lazimliçox lazımlı bir qurgudurqurğudur.
 
== Tarixi ==
* ''II nəsil'' ([[1960]]-[[1969]]) – element bazası əsasən yarımkeçiricilərdən ibarət olan elektron hesablama maşınları. Elektron lampalar yarımkeçirici elementlərlə-tranzistorlarla və diodlarla əvəz olundu. Onların funksional imkanları xeyli artmışdır. BESM-4, Minsk-22, Ural-14 və s.
* ''III nəsil'' ([[1970]]-[[1985]]) – element bazalı mikroelektronika və inteqral sxemlərdən ibarət olan kompüterlər. Bu nəslin əsasını İBM 360/370 təşkil edirdi. Onun əsasında keçmiş [[SSRİ]]-də EC EHM və başqa elektron hesablama maşınları yaradılmışdır. Bu nəsil kompüterlərin bir nümayəndəsi də kiçik (mini) maşınlar sinfinə daxil olan [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]]-ın RDR, VAX kompüterləri və onların SSRİ-dəki analoqu olan CM-1/2/3/4/1420 və s. maşınları idi. Bu nəsil kompüterlər çox yüksək məhsuldarlığa və etibarlılığa malik olmaqla, keyfiyyətcə yeni funksional tələblərə, başqa sözlə biliklər bazaları ilə işləməyə, süni intellekt sistemlərinin təşkilinə, istifadəçi ilə nitq və görmə vasitəsi ilə ünsiyyəti təmin etməyə, ən yeni proqram vasitələrinin yaradılması prosesini sadələşdirməyə və s. imkan verməlidirlər. Yeni quruluşa və texnologiyaya malik [[neyrokompüter]]lər real [[neyron]]ların əsas xassələrini modelləşdirən [[neyron şəbəkələri]]nə əsaslanırlar. İntellektual imkanları xeyli üstün olan bioloji və optik texnologiyaları əsasında bio və optik neyrokompüterlərin yaradılması da yaxın gələcəyin reallığıdır. Bunlarla yanaşı olaraq kompüterlərin məhsuldarlığı bəzi hallarda və müəyyən sahələrdə ([[nüvə energetikası]], [[kosmos]], hərbi-müdafiə, [[seysmologiya]] və s.) tətbiq üçün kifayət etmədiyindən [[super kompüter]]lərin yaradılmasına ciddi ehtiyac yaranmışdır.
* ''IV nəsil'' ([[1981]]-dən sonrakisonrakı dövr) böyük və çox böyük [[inteqral sxem]] (BİJ, ÇBİS) texnologiyası ilə yaradılan mikro və mini kompüterlər. Bu nəslin ayrıca sinfi fərdi kompüterlərdir (FK). Onların yaradılması prinsipcə inqilabi mahiyyət kəsb edirdi. Bunlara nümunə: [[IBM PC]], IBM XT, IBM AT 286, IBM AT 386, IBM AT 486 və s.
* ''V və sonrakisonrakı nəsil'' – yeni və ən yeni elektron texnologiyalarına əsaslanan indiki və gələcəyin kompüterləri. Bu nəsil kompüterlər çox yüksək məhsuldarlığa və etibarlılığa malik olmaqla, keyfiyyətcə yeni funksional tələblərə, başqa sözlə biliklər bazaları ilə işləməyə, süni intellekt sistemlərinin təşkilinə, istifadəçi ilə nitq və görmə vasitəsi ilə ünsiyyəti təmin etməyə, ən yeni proqram vasitələrinin yaradılması prosesini sadələşdirməyə və s. imkan verməlidirlər. Yeni [[arxetiktura]]ya və texnologiyaya malik [[neyrokompüter]]lər real [[neyron]]ların əsas xassələrini modelləşdirən [[neyron şəbəkələri]]nə əsaslanırlar. İntellektual imkanları xeyli üstün olan bioloji və optik texnologiyaları əsasında bio və optik neyrokompüterlərin yaradılması da yaxın gələcəyin reallığıdır. Bunlarla yanaşı olaraq kompüterlərin məhsuldarlığı bəzi hallarda və müəyyən sahələrdə ([[nüvə energetikası]], [[kosmos]], hərbi-müdafiə, [[seysmologiya]] və s.) tətbiq üçün kifayət etmədiyindən [[superkompüter]]lərin yaradılmasına ciddi ehtiyac yaranmışdır.
 
== Təsnifatı ==
* [[Superkompüter]]lər
* [[Meynfreym]]lər
* Mini – EHMMini–EHM-lər
 
[[Superkompüter]] – çox [[prosessor]]lu hesablama sistemidırsistemidir. İlk superkompüter amerikalı elektronçu-mühəndis [[Seymur Krey]] tərəfindən [[1975]]-ci ildə yaradılmışdır. Kompüterlərin məhsuldarlığı ədədlər (sürüşkən vergüllü) üzərində bir saniyədə aparılan hesab əməliyyatlarının sayı ilə ölçülür. Superkompüterlərin məhsuldarlığı sürüşkən vergüllü ədədlər üzərində saniyədə yerinə yetirilən trilyon əməliyyatlarla ölçülür. Superkompüterlərdən [[aerodinamika]], [[seysmologiya]], [[nüvə fizikası]]nda və digər elm sahələrində meydana çıxan mürəkkəb məsələlərin həllində geniş istifadə olunur. Superkompüterlərdə çoxsaylı [[mikroprosessor]]ların paralel işləməsi nəticəsində yüksək məhsuldarlığı əldə etmək olur. Superkompüterlərin qiyməti təqribən 10 milyon dollarlarla ölçülür.
 
[[Meynfreym]] – ümumi məqsədli universal elektron-hesablama maşınıdır. 70-ci illərdə dünya kompüter parkının böyük hissəsini meynfreym kompüterləri təşkil edirdi. Fərdi kompüterin inkişafı ilə əlaqədar olaraq meynfreymlərin tətbiq sahələri azalmağa başladı. Buna baxmayaraq bu kompüterlərdən müdafiə, maliyyə və sənaye sahələrində geniş istifadə olunur. Meynfreym kompüterləri böyük, mürəkkəb hesablamalar aparmaqla yanaşı özünə çoxlu sayda terminal birləşdirir. Təyyarə və qatarlara sərnişin biletlərinin satışını mərkəzləşdirilmiş qaydada həyata keçirən hesablama sistemlərində meynfreymlərdən istifadə olunur. Meynfreym kompüterləri əsasən [[İBM]] firmasında istehsal olunur. Bu cür kompüterlərin qiyməti 1 milyon dollar dəyərində olur. Hal-hazırda istifadə olunan 16-32 mikroprosessorlu server kompüterlər meynfreym kompüterlərin sələfləri sayılır.
* ''[[Monitor]]'' – informasiyanı əks etdirən qurğu.
* ''[[Klaviatura]]'' – kompüterə məlumatı (verilənləri və əmrləri) daxil edən əsas xarici qurğulardan biri hesab olunur. Klaviaturanın köməyi ilə maşına istənilən simvolu (rəqəm, hərf, heroqriflər və s.) daxil etmək mümkündür.
* ''[[Printer]]'' – kompüterin xarici qurğusu olub, informasiyanı kağız üzərində çap etmək üçündür. İnformasiyanın çıxışa verilməsi üsuluna görə printerlər iki qrupa bölünür. Simvollu və ya qrafiki. Simvollu printerlər sətrdəki ayrı-ayrı simvolları bütöv şəkildə çap başlığına ötürür. Qrafiki printerlərdə məlumat simvollar şəklində deyil, ayrı-ayrı nöqtələr şəklində çıxışa ötürülür. Vahid uzunluqda (1 dyuymdadüyümdə) olan nöqtələrin sayı printerin imkanlarını göstərir. Kağız üzərində şəklin qeyd edilməsi üsuluna görə printerlər iki qrupa bölünür: zərb ilə və zərbsiz çap qurğuları.
* ''[[Skaner]]'' – kağız üzərində olan mətn və qrafik məlumatı kompüterə daxil etmək üçündür. Skaner məlumatı qrafiki formada oxuyur və maşının yaddaşına daxil edir. Daha sonra lazımi qrafiki redaktor proqramların köməyi ilə onu ikilik koda çevirərək disklərə və ya çap qurğusuna ötürülməsini təmin edir. Kompüterə çox zaman [[USB]] portu vasitəsi ilə qoşulur.
* ''[[Multimedia]]'' – informasiyanın emalı texnologiyası olub, mətni, səsi, qrafiki, şəkli və animasiyanı kompüter sistemində tam şəkildə birləşdirir.
* [[operativ yaddaş]] (RAM) modulları
* [[mərkəsi prosessor - CPU]] və onun [[soyutma sistemi]];
* müxtəıifmüxtəlif [[adapter]]lər;
* [[Sərt disk]] qurğusu (Hard Disk Device- HDD);
* [[Disket sürücüsü]] (Floppi Disk Drive- FDD);
* ''Operativ yaddaş'' (Random Access Memory – [[RAM]]. Kompüter söndürüldükdə operativ yaddaşda (OY) olan informasiya silinir.
* ''Daimi yaddaş qurğusu'' (Read Only Memory – [[ROM]]) – yalnız oxumaq üçün istifadə olunan yaddaşdır. Burada kompüterin əsas sistem proqram təminatı olan BIOS saxlanılır.
* ''Disketləri (floppi) oxuyan qurğu''- artıq Isdifadəsiisdifadəsi çox azalmış kiçik tutuma malik disketləri oxuyub-yazmaq üçün qurğu.
* ''Virtual yaddaş'' – yerinə yetirilən proqram(lar)a tələb olunan OY-ın həcmi mövcud fiziki yaddaşdan çox olduqda diskdə təşkil olunan operativ yaddaş. Məsələn, fiziki mövcud olan OY-ın həcmi 32 Mbayt olduğuna baxmayaraq o, 4 Gigabayta qədər virtual yaddaşdan istifadə edə bilər.
*"kütləvi yaddaş"(Mass storage)- kompüterin ənənəvi yaddaşı ilə müqayisədə böyük həcmli verilənləri təsvir edən maqnit diski və ya lenti, eləcə də optik disklər üçün ümumiləşdirilmiş termin.
 
== Kompüterin proqram təminatı ==
[[Fərdi kompüter]]in proqram təminatı – təlimatlar yığımından ibarət olub, kompüteri idarə edir və onun köməyi ilə lazım olan məsələni həll edir. Proqram təminatı iki hissəyə bölünür: ümumi və tətbiqi. Ümumi proqram təminatı hesablama sisteminin resurslarının düzgün bölünməsini və istifadə edilməsini təmin edir. Tətbiqi proqram təminatı özündə istifadəçinin tətbiqi programlarproqramlar paketini birləşdirir. Bu proqramlar paketində istifadəçinin konkret məsələsini həll edə biləcək proqramlar olur.
 
Ümumi proqram təminatının tərkibinə aşağıdakı proqramlar daxildir.
* texniki xidmət proqramları.
 
Əməliyyat sistemi hesablama prosesini həyata keçirən texniki vasitələlərin idarə olunmasıniolunmasını təmin edən proqramlar toplusundan ibarətdir. Kompüter işə salındıqda əməliyyat sistemi başqa proqramlara nəzərən ilkin olaraq əməli yaddaş qurğusuna yüklənir və o digər proqramların işləməsi üçün mühit yaradır. Əməliyyat sistemi eyni zamanda kompüterlərdə çoxməsələli (yaddaşın və həll vaxtının bölünməsi, qırılmaların təşkili və s.) iş rejiminin təşkilini təmin edir. Kompüterlərdə bir neçə tip əməliyyat sistemlərindən istifadə edirlər: MS DOS, OS/2, Windows 9x, Unix və s. Fərdi kompüterlərdə əsasən Windows XP ([[2003]]-cü ildə yaradimışdıryaradımışdır) əməliyyat sistemi proqram təminatından geniş istifadə olunur. Windows XP çoxməsələli əməliyyat sistem olub, qrafiki pəncərə istifadəciistifadəçi interfeysinə malikdir.
 
[[Proqramlaşdırma dilləri]] proqram modullarından ibarət ''olub, məsələnin həll mərhələsinə hazırlığını təmin edir. Proqramlaşdırma dilləri iki hissəyə bölünür: aşağı səviyyəli dillər (Assembler, Avtokod və s.), yüksək səviyyəli dillər (Fortran, Alqol, Kobol, Basic, Pascal, Ci və s.). Aşağı səviyyəli proqramlaşdırma dillərində hər operatora bir maşın əmri uyğun gəlir. Bu dildə yazılan proqram az yer tutur və tez yerinə yetirilir. Aşağı səviyyəli dillərdən sistem proqramçılar istifadə edir. Yuxarı səvi''yyəli proqramlaşdırma dillərində hər operator bir neçə maşın əmri ilə əvəz edilə bilər, bu isə yaddaşda çox yer tutur. Yüksək səviyyəli dillərdən isə tətbiqi proqramçılar istifadə edir.
174

edits