"Borçalı mahalı" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

15.704 bayt əlavə edildi ,  2 il öncə
orfoqrafiya, təkmilləşdirmə
k (Bot: İkiqat yönləndirmənin düzəldilməsi → az:Borçalı mahalı.)
(orfoqrafiya, təkmilləşdirmə)
Teq: İstiqamətləndirmənin silinməsi
[[Şəkil:Kvemo Kartli in Georgia (semi-secession).svg|250px|right|thumb|Gürcüstanın Kvemo-Kartli diyarı]]
#İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Borçalı mahalı.]]
'''Borçalı''' — [[Gürcüstan]]ın cənub-şərqində yerləşən və hazırda [[Aşağı Kartli diyarı]] adlandırılan və [[Ermənistan]]ın şimal-şərqində yerləşən və hazırda [[Loru mərzi|Loru]] və [[Tavuş mərzi|Tavuş]] mərzləri adlandırılan inzibati vahidin tarixi adı. Azərbaycan türklərinin qədim torpağıdır. Etimoloji araşdırmalara görə Borçalı toponiminin "börü" və "çala" sözlərinin birləşməsindən əmələ gəldiyi ehtimal edilir. Mənası "qurd çalası" və ya "qurd oylağı" deməkdir.
 
== Tarixi ==
[[Şəkil:Борчалинский уезд.png|300px|thumb|right|[[Rusiya İmperiyası]]nın, [[Tiflis quberniyası]]nın, [[Borçalı qəzası]]]]
1213–cü ildən başlamaqla 16 il müddətində şərq ölkələrinə səyahət etmiş, 1213–1220–ci illərdə həm də Təbriz, Marağa, Urmiya, Əhər, Mərənd, Vəravi, Xoy, Sərab, Ərdəbil, Uşnu və Miyana kimi Azərbaycan şəhərlərini gəzmiş [[Yaqut əl-Həməvi]] 1224–1228–ci illərdə qələmə aldığı [[Mucəm əl-buldan]] adlı coğrafi lüğətində yazır: {{sitat|''(برشلیّه) Bərşəliyyə'' — Arranda yer adıdır, Persiya hökmdarlarının səlnamələrində adı çəkilir.<ref>B, la page 94. // [https://books.google.fr/books/about/Dictionnaire_géographique_historique_et.html?hl=fr&id=oD-9DTnKImAC Dictionnaire géographique, historique et littéraire de la Perse et des contrées adjacentes extrait du Mo'djem el-Bouldan de Yaqout et complété a l'aide de documents arabes et persans pour la plupart inédits], par [[:fr:Charles Barbier de Meynard|C. Barbier de Meynard]], ancien attaché à la légation de France en Perse, membre du Conseil de la Société asiatique. Paris: Imprime par autorisation de l'Empereur, a l'Imprimerie Imperiale, M DCCC LXI, XXI+639 pages.{{oq|fr|(برشلیّه) Berschelyeh.<br/>Localité de l'Erràn; il en est fait mention dans l'histoire des anciens rois de Perse.}}</ref><ref>Text, seite ٥٦٦. // Jacut's geographisches wörterbuch aus den handschriften zu Berlin, St. Petersburg und Paris auf kosten der Deutschen Morgenlandischen Gesellschaft herausgegeben von Ferdinand Wüstenfeld. [http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10249439_00005.html Erster band]. Leipzig: in Commission bei F. A. Brockhaus, 1866, 954 (12+٩۴٢) seiten.</ref><ref>[https://yadi.sk/i/2udmGF4MosUGq Йакут-ал-Хамави. Му'джам ал-Булдан. (Сведения об Азербайджане). Хамдаллах Казвини. Нузхат-ал-кулуб. (Материалы по Азербайджану)]. Перевод с арабского (Му'джам ал-Булдан) З. М. Буниятова совместно с П. К. Жузе, перевод с английского (Нузхат-ал-кулуб) З. М. Буниятова совместно с И. П. Петрушевским; Комментарии и примечания З. М. Буниятова. Институт Истории АН СССР, Источники по истории Азербайджана. Баку: Издательство «Элм», 1983, стр. 27{{oq|ru|[http://archive.is/i2vUD БАРШАЛИЙЯ — местность в Арране, о которой упоминается в летописях персидских царей.]}}</ref>{{ref+|Yaqut əl–Həməvi Dərbənddən şimalda yerləşən və [[Barsillər]]lə məskun vilayət olduğu digər ilkin mənbələrdən bilinən ərazini "Burcan əl–Xəzər ({{lang-ar|برجان الخزر}})"<ref>Text, seite ٥۴٨. // Jacut's geographisches wörterbuch aus den handschriften zu Berlin, St. Petersburg und Paris auf kosten der Deutschen Morgenlandischen Gesellschaft herausgegeben von Ferdinand Wüstenfeld. Erster band. Leipzig: in Commission bei F. A. Brockhaus, 1866, 954 (12+٩۴٢) seiten</ref> adlandırıb.|K}}}}
 
=== Rus işğalı ===
==== Gürcüstan quberniyası tərkibində ====
1744-cü ildə [[Nadir şah]]ın fərmanı ilə Borçalı Qazax mahalı ilə birlikdə [[Gəncə bəylərbəyliyi]]ndən alınaraq [[Kartli-Kaxetiya krallığı]]nın tabeçiliyinə verilmişdir. Fərmanın Gəncə bəylərbəyi [[Cavad xan|Cavad xan Ziyad oğlu]] Nadirin Muğanda şah elan olunmasına qarşı çıxması ilə izah olunur. Sonralar isə 1783-cü ildə [[Çar Rusiyası]] ilə Gürcüstan arasında bağlanmış [[Georgiyevsk traktatı]] nəticəsində Gürcüstan, o cümlədən də Borçalı Rusiya ərazisinə qatılmışdır.
 
==== Gürcüstan—İmeretiya quberniyası tərkibində ====
 
==== Tiflis quberniyası tərkibində ====
{{əsas|Borçalı qəzası}}
1880-1929-cu illərdə Tiflis quberniyasının ərazisində təşkil edilmişdir. Ərazisi 1880-ci ilin məlumatına görə 5940 kv. km., 1905-ci ildə 6870 kv. km. təşkil etmiş, 1917-1921-ci illərdə 4360 kv. km.-ə, 1922-1929-cu illərdə (qəza məhz 1929-cu ildə rayonlara bölünmüşdür) isə 2665 kv. km.-ə qədər azaldılmışdır. Mahalın ümumi sərhəd xəttinin uzunluğu 485&nbsp;km. olmuşdur. 1897-ci ildə aparılmış siyahıyaalmaya əsasən Borçalı qəzasının 128.587 nəfər əhalisi olmuşdur.<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_age_gub_97.php?reg=162 Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года. Распределение населения губерний, уездов, городов Российской Империи]</ref>
 
=== Ermənilərin köçürülməsi ===
{{əsas|XIX-ХХ əsrlərdə ermənilərin Cənubi Qafqaza köçürülməsi}}
Çar Rusiyası tərəfindən ermənilər Borçalı ərazisinə bir neçə mərhələdə köçürülmüşdür. Dağ Borçalısına -Loruya və Cəlaloğluna (indiki Stepanavan) ermənilər keçmiş İrəvan xanlığının ayrı – ayrı əyalətlərindən, Barmaqsıza (indiki Salka) Ərzurumdan, [[Anaxatır]] çayı sahillərinə isə Qarabağdan gəlmişdilər. 1873 – cü ildə Cəlaloğlunda yerləşdirilmiş erməni ailələlərinin sayı 107-a (877 nəfər), 1887-ci ildə isə 232 ailəyə (1630 nəfər) çatmışdı. Barmaqsızın Sabit axça kəndinə köçürülən 25 kürd ailəsi 1885-ci ildə buranın iqlim şəraitinə uyğunlaşmayaraq Qarsa köçüb getmişdilər.<ref>[http://www.borchali.net/index.php?cat=kerem_memmedov&s=29 Borçalı Çar Rusiyasının işğalı dövründə]</ref>
 
=== Toponimlərin dəyişdirilməsi ===
{{əsas|Gürcüstanın adları dəyişdirilmiş şəhərlərinin siyahısı}}
{{əsas|Gürcüstanın adları dəyişdirilmiş kəndlərinin siyahısı}}
Gürcüstanda rayon inzibati bölgüsünə keçildikdən sonra azərbaycan mənşəli toponimlərin gürcüləşdirilməsinə başlanmışdır. 1940-50-ci illərdə ilk olaraq rayon mərkəzlərinin adları dəyişdirilmişdir. 1989-92-ci illərdə isə əsasən Bolnisi rayonunu əhatə edən kənd, dağ və çay adları gürcüləşdirilmişdir <ref>[http://www.istoriya.az/borchali.php Borcalı tarixinin qısa xülasəsi]</ref>. Toponimlərin bərpa olunması ilə bağlı çoxsaylı ictimai çağırışlara baxmayaraq problem həll olunmamış qalır.<ref>[http://www2.ohchr.org/english/bodies/cerd/docs/ngos/MRMG_Georgia79.pdf Report of the Human Rights Monitoring Group of Ethnic Minorities, Renewal of toponymy as one of the real steps on reinstatement of interethnic dialog in Kvemo-Kartli region in Georgia.]</ref><ref>[http://www.regionmedia.net/az/cemiyyet/3500-bor%C3%A7al%C4%B1 Borçalı Cəmiyyəti Gürcüstanın Azərbaycandakı səfirliyi qarşısında etiraz aksiyası keçirdi]</ref>
 
27 iyun 2005-ci ildə [[Azərbaycan]]ın [[Avropa Şurası Parlament Assambleyası]]sındakı deputatı R.Hüseynov Gürcüstanda yaşayan azərbaycanlıların vəziyyəti və sosial problemləri barədə sənəd yaymış və burada Azərbaycan mənşəli toponimlərin bərpası zərurəti də vurğulanmışdır. Sənəd Assambleyada müzakirəyə çıxarılmamış və tövsiyə sənədi olaraq 11 deputat tərəfindən imzalanmışdır <ref>[https://archive.is/20120708130443/assembly.coe.int/Documents/WorkingDocs/Doc05/EDOC10616.htm The position and social problems of Azerbaijanis compactly living in Georgia]</ref>.
 
== Coğrafiyası ==
Qədim Borçalı diyarı [[Aran Borçalı]] və [[Dağ Borçalı]] olmaqla 2 hissədən ibarət olmuşdur. [[Aran Borçalı]] [[Gürcüstan]]ın [[Azərbaycan]] və [[Ermənistan]]la sərhədyanı bölgəsini əhatə edir. Şimaldan Cocer dağları (Trialeti silsiləsi), cənubdan [[Ermənistan]], qərbdən [[Qaraxaç yaylası]] (Cavaxet silsiləsi), şərqdən [[Azərbaycan]] Respublikası və [[İori yaylası]] ilə hüdudlanır. Ermənistan SSR yaradılanadək Borçalı cənubdan Ermənistanın hazırda Lori və Tavuş adladırılan vilayətlərinin şimal hissəsini də ehtiva etmişdir ([[Dağ Borçalı]]). [[SSRİ|Sovetlər Birliyi]] dövründə aparılmış mərhələli etnik təmizləmədən sonra [[azərbaycanlı]] faktorunun tam aradan qalxması ilə əlaqədar olaraq [[Dağ Borçalı]] bir toponim olaraq yaddaşlardan silinmişdir. Hazırda Borçalı dedikdə, hafizələrdə daha çox [[Aran Borçalı]] canlanır.
Borçalının ərazisi [[Xram çayı|Xram]] və [[Kür]] çaylarının aşağı axarlarında dəniz səviyyəsindən təqribən 280 metrdən başlayaraq [[Qaraxaç silsiləsi|Qaraxaç yaylaqları]]nda hündürlüyü 3196 metrə çatan [[Ağçala dağı]]nadək olduqca müxtəlif relyefə malikdir. İqlimi mülayim kontinentaldır.
 
=== İnzibati bölgü ===
Sahəsi 6,528 min km<sup>2</sup> (Gürcüstan ərazisinin 9,4%-i) təşkil edən Borçalı mahalı inzibati nöqteyi-nəzərindən hazırda [[Rustavi]] ([[Bostandərə]]) şəhəri də daxil olmaqla, 6 rayonu – [[Qardabani]] ([[Qaratəpə]]), [[Marneuli]] ([[Sarvan]]), [[Bolnisi]] ([[Çörük Qəmərli]]), [[Dmanisi]] ([[Başkeçid]]), [[Tetriskaro]] ([[Ağbulaq]]) və [[Salka]] ([[Barmaqsız]]) rayonlarını ehtiva edir. Bölgədə 7 şəhər ([[Rustavi]] – 114331 nəfər, [[Marneuli]] – 19897 nəfər, [[Qardabani]] – 11786 nəfər, [[Bolnisi]] – 9938 nəfər, [[Dmanisi]] – 3426 nəfər, [[Tetriskaro]] – 4007 nəfər, [[Salka]] – 1741 nəfər), 8 qəsəbə (Kazret – 7268 nəfər, Tamaris – 434 nəfər, Böyük Lilo – 2132 nəfər, Kocor – 1358 nəfər, Mənglis – 2679 nəfər, Şaumyan – 3629 nəfər, Bedian – 218 nəfər, Trialet – 326 nəfər) və 348 kənd mövcuddur (ətraflı olaraq bax: [[Borçalı kəndləri]])
 
== Demoqrafik vəziyyət ==
[[Şəkil:Kvemo – Kartli vilayətinin etnik tərkibi.jpg|thumb|400px|Borçalının etnik xəritəsi (2002 s.a.)]]
 
[[Gürcüstan Statistika Departamenti]]nin məlumatlarına görə 2006-cı ildə Borçalı bölgəsinin əhalisi 507,6 min nəfər və ya [[Gürcüstan]]ın cəmi əhalisinin 11,5%-ni təşkil etmişdir. Əhalinin 37,2%-i şəhərlərdə, 62,8%-i isə kəndlərdə yaşayır. İntensiv təbii artımla və Gürcüstanın müxtəlif bölgələrindən əhalinin buraya yerləşdirilməsi ilə əlaqədar olaraq 2005-ci il ərzində əhalinin sayı 2,6% artmışdır.
 
2002-ci ildə aparılmış sonuncu siyahıyaalmanın nəticələrinə görə əhalinin etnik tərkibində [[azərbaycanlılar]] üstünlük (cəmi əhali üzrə 45,1%, kənd əhalisi üzrə 62,5%) təşkil edir. İkinci ən çoxsaylı milli toplum [[gürcülər]] (cəmi əhali üzrə 44%, kənd əhalisi üzrə 28,4%), üçüncü isə [[ermənilər]]dir. Regionda ailələrin sayı 133215-ə, hər ailəyə düşən insanların sayı isə 3,7 nəfərə bərabər olmuşdur.
 
== İqtisadiyyatı ==
[[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|Sovetlər Birliyi]] dağıldıqdan sonra Borçalının iqtisadiyyatı dərin tənəzzül keçirmiş, sənaye müəssisələrin əksəriyyəti fəaliyyətini məhdudlaşdırmışdır. Bununla belə [[Gürcüstan]]ın digər bölgələri ilə müqayisədə [[Rustavi]] sənaye şəhəri hesabına burada vəziyyət bir qədər qənaətbəxş olaraq qalmaqdadır. [[Gürcüstan]]da istehsal edilmiş sənaye məhzulunun 2005-ci ildə 18,5%-i, 2001-2005-ci illərdə isə orta hesabla 20,1%-i bu bölgənin payına düşmüşdür. Borçalıda orta aylıq əmək haqqı 183 lari (105 dollar) təşkil etməklə, orta [[Gürcüstan]] səviyyəsindən 14% çox olmuşdur.
 
Borçalı eyni zamanda mühüm kənd təsərrüfatı bölgəsi kimi seçilir. 2011-cı ildə [[Gürcüstan]]da yığılmış birillik ot bitkilərinin 96%-i, çoxillik ot bitkilərinin 76%-i, tərəvəz məhzullarının 14.7%-i, bostan bitkilərinin 17%-i, kartofun 21%-i, taxılın 17.8%-i, paxlalı bitkilərin 14.6%-i, qarğıdalının 12%-i Borçalı bölgəsinin payına düşmüşdür. Bölgədə 167.3 min baş iribuynuzlu heyvan, 123.2 min xırdabuynuzlu heyvan, 1.74 mln. ədəd ev quşu, 21.5 min arı pətəyi qeydə alınmış, onların Gürcüstan üzrə xüsusi çəkiləri müvafiq olaraq 15.4%, 21.3%, 27.4% və 6.6% təşkil etmişdir.<ref>[http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/agriculture/Agriculture%20of%20Georgia%202011.pdf Agriculture of Georgia. Annual statistical publication of 2011]</ref>
 
== Mənbə ==
* Gürcüstanda türk mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti. Müəlliflər: B. Ə. Budaqov, Q. Ə. Qeybullayev. Elmi redaktor: B. Ə. Budaqov. Redaktor: R. Kərimova. Bakı: “İsmayıl” Nəşriyyat Poliqrafiya Müəssisəsi, 2002, 320 səhifə. ([https://web.archive.org/save/http://media.turuz.com/Language/2012/0675-Gurcustanda%20Azerbaycan%20Mensheli%20Toponimlerin%20Izahli%20Lughati%20(B-E-Budaqov-N-G-Memmedov).pdf PDF versiyası, 302 səh.])
* [https://web.archive.org/web/20160221075331/http://anl.az/el/b/bdbs.pdf Bоrçalı dünən, bu gün və sabah]. Tərtib edən: S. Kərimova; Ön sözün müəllifi: G. Hacıbəyli. Bakı: "Adiloğlu" nəşriyyatı, 2009, 96 səh.
* Borçalı folklor örnəkləri. [https://web.archive.org/web/20160221084355/http://anl.az/el/Kitab/2015/Azf-273904.pdf I kitab]. Toplayanlar: Valeh Hacılar və Elxan Məmmədli; Tərtib edəni: Elxan Məmmədli; Redaktoru: Mahmud Allahmanlı. Bakı: “Elm və təhsil” nəşriyyatı, 2013, 328 səh.
* Borçalı folklor örnəkləri. [https://web.archive.org/web/20160221084911/http://anl.az/el/Kitab/2015/Azf-273907.pdf II kitab]. Tərtib edəni və hazırlayanı: Elxan Məmmədli; Redaktoru: Mahmud Allahmanlı. Bakı: “Elm və təhsil” nəşriyyatı, 2013, 389 səh.
 
== Şərhlər ==
{{istinad siyahısı|group=K}}
 
== İstinadlar ==
{{İstinad stili}}
{{İstinadlar|2}}
 
== Xarici keçidlər ==
* {{cite web |url=http://www.turkel-aq.org/2013/08/08/isa-mehdioglu-yiyəsiz-borcalinin-harayi/ |archiveurl=http://archive.is/gPE49 |archivedate=2016-03-30 |title=İsa Mehdioğlu. Yiyəsiz Borçalının Harayı ! |author= |date=2013-08-13 |work= |publisher=www.turkel-aq.org |accessdate=2016-03-30 |language=az }}
*[http://www.borchali.net '''Borchali.net''' — Borçalı haqqında informasiya portalı]
*[http://borchalinews.com/index.php '''BorcahliNews''' — İnformasiya portalı]
*[http://www.kvemokartli.ge/geo/ Kvemo Kartli mxaresinin (quberniyasının) rəsmi internet səhifəsi] (gürcü və ingilis dillərində)
*[http://geostat.ge/?action=page&p_id=676&lang=geo 2002-ci ildə Gürcüstanda keçirilmiş əhali siyahıyaalmasının nəticələri] (gürcü dilində)
*[http://geostat.ge/cms/site_images/_files/georgian/census/2002/II%20tomi%20.pdf Gürcüstanda kənd əhalisinin statistik icmalı] (gürcü dilində)
 
{{Commons|Borchali}}
{{Tarixi Azərbaycan torpaqları}}
 
[[Kateqoriya:Borçalı| ]]