"Əbülməyamin Mustafa Əfəndi" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Düzəlişin təsviri yoxdur.
Redaktənin izahı yoxdur
Redaktənin izahı yoxdur
{{Dövlət xadimi|azərbaycan dilində adı='''Əbülməyamin Mustafa Əfəndi'''|portret=|titul=[[Osmanlı şeyxülislamları|27. Osmanlı şeyxülislamı]]|bayraq=IslamSymbol.svg|bayraq2=IslamSymbol.svg|hakimiyyət müddəti=[[7 fevral]] [[1603]] — [[8 iyun]] [[1604]]|dövr son=|sələfi=[[Hacı Mustafa Sunullah Əfəndi]]|xələfi=[[Hacı Mustafa Sunullah Əfəndi]]|baş nazir=|titul_2=[[Osmanlı şeyxülislamları|29. Osmanlı şeyxülislamı]]|bayraq_2=|bayraq2_2=IslamSymbol.svg|dövr əvvəl_2=[[26 iyul]] [[1606]]|dövr son_2=[[23 noyabr]] [[1606]]|sələfi_2=[[Hacı Mustafa Sunullah Əfəndi]]|xələfi_2=[[Hacı Mustafa Sunullah Əfəndi]]|titul_3=|bayraq_3=|bayraq2_3=IslamSymbol.svg|dövr əvvəl_3=|dövr son_3=|sələfi_3=|xələfi_3=|titul_4=|bayraq_4=|bayraq2_4=IslamSymbol.svg|dövr əvvəl_4=|dövr son_4=|sələfi_4=|xələfi_4=|titul_5=|bayraq_5=|bayraq2_5=|dövr əvvəl_5=|dövr son_5=|sələfi_5=|xələfi_5=|titul_6=|bayraq_6=|bayraq2_6=|dövr əvvəl_6=|dövr son_6=|sələfi_6=|xələfi_6=|titul_7=|bayraq_7=|bayraq2_7=|dövr əvvəl_7=|dövr son_7=|sələfi_7=|xələfi_7=|titul_8=|bayraq_8=|bayraq2_8=|dövr əvvəl_8=|dövr son_8=|sələfi_8=|xələfi_8=|partiya=|doğum tarixi=[[1546]]|doğum yeri=[[İstanbul]], [[Osmanlı imperiyası]],|ölüm tarixi=[[23 noyabr]] [[1606]] (60 yaşında)|ölüm yeri=[[İstanbul]], [[Osmanlı imperiyası]]|dəfn yeri=|həyat yoldaşı=|uşaqları=|dini=|təhsili=|sayt=|mükafatları=|imzası=}}'''Əbülməyamin Mustafa Əfəndi''' (d. [[1546]] - ö. [[23 noyabr]] [[1606]]) — [[Osmanlı İmperiyası|Osmanlı]] [[dövlət xadimi]], [[şair]], [[müdərris]], [[qazı]] və [[şeyxülislam]]. Xalq arasında "Kobud Mustafa Əfəndi" olaraq tanınmışdır.<ref name=":0">Uzunçarsılı, İsmail Hakkı, (1954) Osmanlı Tarihi III. Cilt, 2. Kısım , XVI. Yüzyıl Ortalarından XVII. Yüzyıl Sonuna kadar), Ankara: Türk Tarih Kurumu (Altıncı Baskı 2011 ISBN 978-975-16-0010) say.460-461</ref>
 
== Həyatı ==
[[1546]]-cı ildə dünyaya gəlmişdir. İlk təhsilini aldıqdan sonra [[Bursa]]<nowiki/>da Kaplıca mədrəsəsinin [[Müdərris|müdərrisi]] Sarıgözzadədən, Zəkəriya Əfəndidən və Əbdülqani Əfəndidən [[mədrəsə]] təhsili aldı. Daha sonra [[Əbussuud Əfəndi]] tərəfindən [[1570]]-ci ildə məzun edildi.
[[1546]]-cı ildə [[İstanbul]]<nowiki/>da dünyaya gəlmişdir. Atasının adı Əli Əfəndi olmuşdur. [[İstanbul]]<nowiki/>dakı [[mədrəsə]]<nowiki/>lərdə təhsil almışdır. [[1598]]-ci ilin [[fevral]] ayında dövrün [[validə sultan]]ı olan [[Safiyə Sultan]]ın inşa etdirdiyi [[mədrəsə]]<nowiki/>nin ilk müdərrisi təyin edildi.<ref name=":1">Mehmed Süreyya (haz. Nuri Akbayar) (1996), ''Sicill-i Osmani'', İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları [[:tr:Özel:KitapKaynakları/9753330383|ISBN 975-333-0383]] C.IV say.382</ref>
 
[[Müdərris]]<nowiki/>liyə isə keçmiş Nişançı mədrəsəsində başladı. Daha sonra Kestel, Pərviz Əfəndi, Kürkçübaşı mədrəsələrində fəaliyyət göstərdi. [[1586]]-cı ildə Sənan Paşa, [[1590]]-cı ildə Zal Paşa, [[1591]]-ci ildə [[Sahn-ı Səman mədrəsələri|Sahn-ı səman]], [[1593]]-cü ildə [[Şahzadə məscidi|Şahzadəbaşı]], [[1594]]-cü ildə [[Süleymaniyyə məscidi|Süleymaniyə]], [[1596]]-cı ildə Süleymaniyə darülhədisi, [[1597]]-ci ildə Hakaniyə mədrəsəsinə təyin edilmişdir. [[1598]]-ci ildə qurulan [[Safiyə Sultan|Validə Safiyə Sultan]] mədrəsəsinin100 axca maaşla ilk [[müdərris]]<nowiki/>i oldu.
[[1600]]-cü ilin [[Yanvar|yanvar ayı]]<nowiki/>nda [[Ədirnə]] [[qazı]]<nowiki/>sı, [[1601]]-ci ilin [[Avqust|avqust ayı]]<nowiki/>nda isə [[İstanbul]] [[qazı]]<nowiki/>sı seçildi. Bu dönəmdəki ədalətli fəaliyyəti səbəbilə xalq arasında "Əbülməyamin" (uğurlu, bərəkətli insan) adını aldı. [[5 yanvar]] [[1603]] tarixində [[Anadolu]] başqazı<nowiki/>sı təyin olundu.<ref name=":0" />
 
[[Mədrəsə]]<nowiki/>lərdəki tədrisat illərindən sonra [[1600]]-cü ildə [[Ədirnə]] [[Qazı|qazısı]] təyin edildi və [[Dimetoka]] qəzası [[iqta]] olaraq hədiyyə edildi. Vəzifəsi [[1601]]-ci ilin [[avqust]]<nowiki/>unda [[İstanbul]] [[qazı]]<nowiki/>lığına keçirildi. [[1603]]-cü ilin [[yanvar]]ında [[Anadolu əyaləti|Anadolu]] başqazılığına yüksəldi və [[Yemişçi Həsən Paşa]] məsələsindən sonra vəzifədən alınan [[Hacı Mustafa Sunullah Əfəndi|Hacı Sunullah Əfəndin]]<nowiki/>in yerinə [[şeyxülislam]] oldu ([[7 fevral]] [[1603]]). [[Şeyxülislam]]<nowiki/>lığı əsnasında [[I Əhməd|Sultan Əhməd]]<nowiki/>in müəllimi Mustafa Safi Əfəndi ilə münasibətlərinin pis olması və [[Sədrəzəm|sədarət]] [[Regent|naibi]] Qasım Paşa ilə ittifaq qurması bəhanə edilərək 600 axcalıq maaşla təqaüdə ayrıldı ([[8 iyun]] [[1604]]). [[Hacı Mustafa Sunullah Əfəndi|Hacı Sunullah Əfəndi]] ilə apardığı rəqabət nəticəsində [[28 iyul]] [[1606]]-cı ildə ikinci dəfə [[şeyxülislam]] olsa da, 4 ay sonra [[23 noyabr]]<nowiki/>da vəfat etmişdir. Cənazəsi [[Fateh məscidi]]<nowiki/>ndə qılınmış və yaxınlıqdakı evinin həyətinə dəfn edilmişdir. Tarixi mənbələrdə ölüm səbəbi olaraq qulunc xəstəliyi və ya həddindən çox [[tütün]] çəkməsi göstərilir.
[[7 fevral]] [[1603]] tarixində [[Yemişçi Həsən Paşa]]<nowiki/>ya qarşı çıxan üsyan əsnasında [[Şeyxülislam]] [[Hacı Mustafa Sunullah Əfəndi|Hacı Sunullah Əfəndi]] vəzifəsindən azad edilmiş, bu səbəblə [[şeyxülislam]] seçilmişdir. Bu vəzifədə ikən [[sədrəzəm]] [[Yemişçi Həsən Paşa]]<nowiki/>nın əleyhdarlarına dəstək vermiş, [[padşah]]<nowiki/>a etdiyi təkidlər nəticəsində [[23 sentyabr]] [[1603]] tarixində [[sədrəzəm]] vəzifədən alınaraq həbs olunmuş, daha sonra edam edilmişdir.<ref name=":0" />
 
[[III Mehmed]]<nowiki/>in vəfatının ardından taxta çıxan [[I Əhməd]]<nowiki/>in [[4 yanvar]] [[1604]] tarixində keçirilən qılınc mərasimində yeni [[Sultan|sultanın]] belinə [[Məhəmməd|Məhəmməd Peyğəmbər]]<nowiki/>in qılıncını bağlamışdır.<ref name=":0" />
 
[[I Əhməd]]<nowiki/>in lələsi olan Lələ Mustafa Əfəndi ilə münasibətləri pis idi. Bu səbəblə [[8 iyun]] [[1604]] tarixində vəzifəsindən alındı.<ref name=":0" /> İkinci dəfə isə bu vəzifəyə [[26 iyul]] [[1606]] tarixində gəldi. Bu vəzifədə ikən [[23 noyabr]] [[1606]] tarixində vəfat etdi. Bəzi qaynaqlarda ölümünə səbəb olaraq həddindən çox [[tütün]] istifadə etdiyi göstərilir. [[Fateh məscidi]] yaxınlığındakı evinin həyətində dəfn olunmuşdur.<ref name=":1" />
 
== Mənbə ==
* Ebülmeyâmin Mustafa Efendi, Risâle fi’l-istiâre, Süleymaniye Ktp., Kasidecizâde, nr. 675/29, vr. 119-129;
 
* a.mlf., En‘âm Sûresine Ta‘lîkat, Süleymaniye Ktp., Damad İbrahim Paşa, nr. 161/1, vr. 1-32;
* Selânikî, Târih, s. 241, 361, 724;
* Atâî, Zeyl-i Şekāik, s. 511-513;
* Muhibbî, Hulâsatü’l-eser, IV, 394-395;
* Kâtib Çelebi, Fezleke, I, 285-286;
* Naîmâ, Târih, I, 307, 316, 450;
* Devhatü’l-meşâyih, s. 44;
* Sarı Abdullah Efendi, Cevheretü’l-bidâye ve dürretü’n-nihâye, Millet Ktp., Ali Emîrî, nr. 858, vr. 134ª;
* Müstakimzâde, Risâle-i Melâmiyye, İÜ Ktp., İbnülemin, nr. 3357, vr. 79b-81ª;
* Sicill-i Osmânî, IV, 382;
* İlmiyye Salnâmesi, s. 431-436 (fetvalarından dokuz örnek verilmiştir);
* Tanışık, İstanbul Çeşmeleri, I, 60;
* Danişmend, Kronoloji2, V, 120;
* Uzunçarşılı, İlmiye Teşkilâtı, s. 56, 66, 188, 203.
{{III Mehmed}}{{I Əhməd}}
[[Kateqoriya:1546-cı ildə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:1606-cı ildə vəfat edənlər]]