"İşıq" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

6.939 bayt əlavə edildi ,  4 il öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
kRedaktənin izahı yoxdur
Redaktənin izahı yoxdur
 
Fizikada işıq həm də bütün elektromaqnit dalğaları əhatə edir.
 
[[Maksvel nəzəriyyəsi|C.Maksvelin elektromaqnit nəzəriyyəsi]] ([[XIX əsr|XIX əsrin]] 60-cı illərində irəli sürülmüşdür) [[elektrik]] və [[Maqnit sahəsi|maqnit]] hadisələrinin əsas qanunlarının ümumiləşdirilməsi kimi zamanında mövcud olmuş eksperimentlərin nəticələrini izah etməklə yanaşı, yeni hadisələri də öncədən xəbər vermişdir. (Məsələn, [[Elektromaqnit dalğaları|elektromaqnit dalğalarının]] məkanda sonlu sürətlə yayılan, dəyişkən elektromaqnit sahəsinin varlığını öncədən söyləmişdir. Sonradan sübut olundu ki, vakumda sərbəst elektromaqnit sahəsinin yayılma sürəti [[İşıq sürəti|işıq sürətinə]] bərabərdir).
 
İşığın elektromaqnit nəzəriyyəsinə görə işıq elektromaqnit dalğalarından ibarətdir. Elektromaqnit dalğalarını ilk dəfə alman fiziki [[Henrix Hers|Hers]] (1857-1891) aşkar etdi. O elektromaqnit dalğalarının Maksvel nəzəriyyəsi ilə tam izah olunduğunu təcrübi olaraq sübut etdi, əsaslandırdı, 1895-ci ildə rus fiziki və elektrotexniki [[A.S.Papov]] elektromaqnit dalğalarının praktikada tətbiqinə nail olaraq dünyada ilk dəfə hers vibratorundan dalğa qaynağı kimi istifadə edərək, radioqəbuledici cihaz hazırladı.<ref name=":0">http://kayzen.az/blog/fizika/8911/i%C5%9F%C4%B1%C4%9F%C4%B1n-dal%C4%9Fa-v%C9%99-hiss%C9%99cik-xass%C9%99l%C9%99ri.html</ref>
 
== İşığın dalğa xassəsi ==
İşığın təbiətini aydınlaşdırmaq üçün çox əsrlər keçmiş və bu dövrlərdə müxtəlif fərziyyələr bir-birini əvəz etmişdir. Görləmlik Azərbaycan filosofları [[Bəhmənyar Azərbaycani|Ə.Bəhmənyar]] və [[Nəsirəddin Tusi|N.Tusi]] işığın təbiəti haqqında fikir söyləmiş, onun zərrəcik və dalğa xassəsinə malik olduğunu bildirmişlər. İşığın təbiəti haqqında təsəvvürlər [[XVII əsr|XVII əsrin]] sonunda inkişaf etdirildi. Müəyyən edildi ki, işıq yayılarkən [[enerji]] daşıyır. Enerjinin daşınması isə dalğa və ya zərrəciklərin hərəkətilə baş verir. Buna müvafiq olaraq işığın təbiəti haqqında 2 fərziyyə yarandı: Korpuskulyar (zərrəcik) və dalğa.
 
Korpuskulyar nəzəriyyəyə görə işıq xüsusi zərrəcik – korpuskul selindən ibarətdir. Bu fərziyyənin banisi [[İsaak Nyuton|İ.Nyuton]] olmuşdur. Bu nəzəriyyəyə görə işıq mənbədən buraxılan və böyük sürətlə həhəkət edən zərrəcik selidir.
 
Nyutonun nəzəriyyəsi ilə təxminən eyni vaxtda [[Xristian Hüygens|X.Hüygens]] dalğa nəzəriyyəsinin əsasını qoydu. Bu nəzəriyyəyə görə işıq mənbə tərəfindən yaradılan və efir adlanan xüsusi mühitdə yayılan dalğalardır. O, işıq hissəciklərinin varlığını inkar etmirdi. Hesab edirdi ki, işıq hissəcikləri işıq saçan cismdən şüalanmır, ətrafa səpələnmir, ancaq bütün məkanı doldurur. O, işığın yayılmasını hissəciklər arasında qarşılıqlı təsirin ardıcıl ötürülməsi kimi təsvir edir. İşığın dalğa xassəsi [[işığın interferensiyası]] və [[Difraksiya|difraksiyası]] hadisələrində daha əyani təzahür edir.
 
Hər iki fərziyyə o vaxt işığın xassələrinə dair bir sıra məsələləri izah etdi. 18-ci əsrdə Nyutonun böyük nüfuzunun təsiri ilə Hyügensin dalğa nəzəriyyəsi təqribən bir əsr unuduldu. Lakin vəziyyət XIX əsrdə dəyişdi. [[XIX əsr|XIX əsrin]] əvvəllərində [[Tomas Yunq|T.Yunq]] və O.Frenel elə işıq hadisələrini (interferensiya, difraksiya və s.) müəyyən etdilər ki, onları yalnız dalğa nəzəriyyəsinin köməyi ilə izah etmək mümkün oldu.
 
Müasir təsəvvürlərə görə işıq elektromaqnit xassəli olub, eyni zamanda dalğa və zərrəcik xassələrinə malikdir. Bu xassələr bir-birini inkar etmir, əksinə, tamamlayır. Müəyyən hadisələrdə işıq özünü dalğa, digər hadisələrdə isə, zərrəcik seli kimi aparır. İşıq haqqında müasir nəzəriyyədə dalğa və zərrəcik təsəvvürləri vəhdətdədir.<ref name=":0" />
 
== İşığın interferensiyası ==
Əsas məqalə: [[İşığın interferensiyası]]
 
Bu hadisə ondan ibarətdir ki, 2 dalğa qarşılaşdıqda və üst-üstə düşdükdə güclənirlər, ya da zəifləyirlər. Bu faktı ingilis alimi Tomas Yunq 1801-ci ildə aşkar etdi.
 
== İşığın difraksiyası ==
Əsas məqalə: [[Difraksiya]]
 
Bu, işığın düz xətlə yayılmasından kənara çıxması deməkdir. Əksər optik cihazlar işığın difraksiyası hadisəsinə əsaslanır. Rentgen şüalarının difraksiyası müxtəlif təyinatlı cihazlarda istifadə olunur.
 
== İşığın kvant xassəsi ==
Alman fiziki [[Henrix Hers]] 1887-ci ildə [[sink]] lövhəni işıqlandıran zaman lövhənin səthindən işığın təsiri ilə mənfi yüklənmiş hissəciklərin ayrıldığını aşkar etdi. Sonradan aydınlaşdırıldı ki, belə yüklənmiş hissəciklər [[Elektron|elektronlardır]]. Buradan çıxan nəticə budur ki, [[işığın interferensiyası]], [[Difraksiya|difraksiyası]], [[İşığın polyarizasiyası|polyarizasiyası]], [[Dispersiya|dispersiyası]] xassələrinin aşkar edilməsi işığın dalğa nəzəriyyəsinin doğruluğunu təsdiq edir. Beləliklə, [[Fotoelektrik effekt|fotoeffekt]] hadisəsi aşkar edilmiş oldu. Elektromaqnit şüalarının təsiri altında maddənin özündən elektronlar buraxması – fotoeffekt hadisəsi adlanır. Bununla belə işığın təbiətinin öyrənilməsi davam edirdi. 1900-cü ildə alman fiziki [[Maks Plank|M.Plank]] (1858-1947) yeni hipotez irəli sürdü. Bu hipotezə görə işığın şüalanması və udulması fasiləsiz yox, diskret, yəni müəyyən porsiyalarla (kvantlarla) baş verir. Bu kvantların enerjisi (E) işıq şüalarının tezliyi ilə (V) müəyyən olunur. Yəni, '''''E=hV''''' ([[Plank sabiti|h-Plank sabiti]])
 
M.Plankın konsepsiyası [[Mütləq qara cisim|mütləq qara cismin]] istilik şüalanmasının qanunauyğunluğunu izah edirdi. 1905-ci ildə isə [[Albert Eynşteyn|A.Enşteyn]] işığın kvant təbiətli olduğunu əsaslandırdı. Yəni, sübut etdi ki, nəinki işığın şüalanması, həm də onun yayılması işıq kvantları – fotonlarının axını halında baş verir. Kvant – fotonların enerjisi Plankın yuxarıda göstərilən formulu ilə, impulsu isə 1 formulu ilə müəyyən olunur. Burada “ ” dalğa uzunluğudur, “P” fotonların impulsudur, “h” isə plank sabitidir. Fotonların impulsu plank sabiti ilə düz, dalğa uzunluğu ilə tərs mütənasibdir.
 
Yəni, dalğa uzunluğu çox olduqca, aldığı impuls azalır.
 
Bu tədqiqatlar nəhayət, işığın iki təbiətli – dalğa və hissəcik təbiətli olduğunu təsdiq etdi və çox mühüm nəzəri və praktiki əhəmiyyəti olan işığın dalğa-korpuskulyar nəzəriyyəsi yaradıldı.<ref name=":0" />
 
== Xarici keçidlər ==