"Maarifçi realizm" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

34 bayt əlavə edildi ,  12 il öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
{{ədəbiyyat-qaralama}}
Romantiklər öz tarixilik duyğularına və həyatı tarixi baxımdan göstərməyə meyllərinə görə bir-birindən fərqlənirdilər. Ona görə romantizm epoxasının özündə yazıcılar iki cəbhəyə ayrılırdılar. Onların bir hissəsi həyata fəlsəfi yüksəklikdən baxırdı. Digər hissəsi isə konkret həyat faktlarına, tarixiliyə daha artıq meyl edirdilər. Birincilər romantiklər, ikincilər isə maarifçi realistlər sayıla bilər. Lakin bu bölgü çox şərtidir.
 
Maarifçi realizm termini sovet elmində 60-70-ci illərdə daha ətraflı əsaslandırılmışdır. Bu maarifçilik epoxasına marağın artması və maarifçi ədəbiyyatın spesifik tarixi mərhələ kimi təqdimi ilə bağlı idi. Bu realizmin əsas xüsusiyyətləri XVIII əsr maarifçilərinin Volter, Didro kimi müəlliflərin nəsrində özünü göstərmişdir. Lakin maarifçilər teatr və dramaturgiyaya da əsas sosial tərbiyə janrları kimi baxırdılar. Azərbaycan maarifçiliyinin də əsas janrı dramaturgiya olmuşdur. M.F.Axundovun davamçıları Mirzə Ağa Təbrizi, N.B.Vəzirov, C.Məmmədquluzadə, N.Nərimanov, Ə.Haqverdiyev, Ü.Hacıbəyov, S.S.Axundov dram janrına üstünlük vermişlər.
 
Bu realizmin əsas əlaməti onun müsbət, şüurlu insanı tərbiyənin və təhsilin məhsulu kimi anlamasıdır. Elə buradan da maarifçi realizm termininə yaxın olan pedaqoji roman anlayışı yaranmışdır. Maarifçi yazıçılar öz əsərlərində düzgün tərbiyə sistemini və onun nəticəsi olan şüurlu vətəndaşların obrazlarını yaratmağa çalışırdılar.
'''Romantiklər öz tarixilik duyğularına və həyatı tarixi baxımdan göstərməyə
 
meyllərinə görə bir-birindən fərqlənirdilər. Ona görə romantizm
İlkin maarifçilik mərhələsində hələ Burjua cəmiyyətinin qəddar və yırtıcı təbiəti ortaya çıxmamışdı. Onu görə sosial ədalətsizliyin azalmasında düzgün tərbiyə amilinə xüsusi əhəmiyyət verilirdi. Maarifçi realizm üçün cəmiyyətin ziddiyyətlərini, insanların qüsurlarını tərbiyəsizliyin, savadsızlığın nəticəsi kimi təqdim olunması səciyyəvi idi. Azərbaycan ədəbiyyatında maarifçi realizmin ən bariz nümayəndəsi A.A.Bakıxanov və M.F.Axundov idi. Sonuncunun pyeslərinin finalında Çar üsul idarəsinin jandarmları gəlib konfliktə müdaxilə edir və yerli əhalidən daha Maarifli qüvvə kimi ədaləti bərpa edirlər, qanunsuz hərəkətlərin qırçısını alırlar.
epoxasının özündə yazıcılar iki cəbhəyə ayrılırdılar. Onların bir hissəsi
 
həyata fəlsəfi yüksəklikdən baxırdı. Digər hissəsi isə konkret həyat faktlarına,
Beləliklə, sivilizasiyalı adam daha ədalətli hesab olunur. Bu xalis maarifçi təsəvvür idi, ədalət problemini birbaşa savad və tərbiyə ilə bağlayırdı. M.F.Axundov pyeslərində Çar məmurları həm də birmənalı mütərəqqi qüvvədirlər. Böyük ədib inanırdı ki, Rusiya tərkibinə daxil olmaq Azərbaycan xalqının sürətli tərəqqisinə xidmət edəcək.
tarixiliyə daha artıq meyl edirdilər. Birincilər romantiklər, ikincilər
 
isə maarifçi realistlər sayıla bilər. Lakin bu bölgü çox şərtidir.
Müsəlman şərqində maarifçilik dünyagörüşünün ayrılmaz tərəfi Qərb xalqlarının siyasi, mədəni və iqtisadi tərəqqi yoluna nümunə kimi baxmaq, Avropa sənaye inqilabları istiqamətində inkişafın qaçılmazlığına inam idi. Sovet hakimiyyəti qurulana qədər Azərbaycanda bu qərbçi maarifçilik üstünlük təşkil edirdi. Lakin islami maarifçilik də var idi.
Maarifçi realizm termini sovet elmində 60-70-ci illərdə daha ətraflı
 
əsaslandırılmışdır. Bu maarifçilik epoxasına marağın artması və maarifçi
Sovetləşmədən sonra Azərbaycanda marksist maarifçilik yayılmağa başladı. Terminoloji fərqlərə baxmayaraq marksist maarifçilik də Avropanın ateist maarifçiliyinin bir forması idi. Birmənalılıq, ümumiyyətlə, maarifçi realist qəhrəman konsepsiyasının mühüm əlaməti idi. Maarifçi realizmdə romantiklərdə olduğu kimi mənfi surətlər canlı adamdan çox müəyyən əxlaqi qüsurların birmənalı timsalıdırlar. Hacı Qara xəsislik rəmzidir. Maarifçi qəhrəmanlarda mənfi
ədəbiyyatın spesifik tarixi mərhələ kimi təqdimi ilə bağlı idi. Bu realizmin
sifətlər müəyyən şəxsi motivlərlə deyil, mütləq bir keyfiyyət kimi, mütləq ideyanın timsalı kimi mövcuddur. Kapitalist cəmiyyəti inkişaf etdikcə, Burjua inqilabları qanlı proses kimi davam etdikcə maarifçi müsbət qəhrəmanların məhdudluğu ortaya çıxdı. Aydın oldu ki, maarif sosial tərəqqiyə də, sosial şərə də xidmət edə bilər. Rusiyada və sonradan Azərbaycanda
əsas xüsusiyyətləri XVIII əsr maarifçilərinin Volter, Didro kimi müəlliflərin
marksizmin yayılması mütərəqqi hadisə idi. Amma marksist maarifçiliyin hər iki ölkədə qanlı nəticələri də oldu.
nəsrində özünü göstərmişdir. Lakin maarifçilər teatr və dramaturgiyaya
 
da əsas sosial tərbiyə janrları kimi baxırdılar. Azərbaycan maarifçiliyinin
Ona görə maarif və düzgün tərbiyə sosial tərəqqi yaradan mühüm prosesdir. Lakin maarifin çiçəklənməsi birbaşa cəmiyyətdə sosial ədalətin artmasına səbəb olmur. Maarifçiliyin böhranı insanın və cəmiyyətin inkişaf mexanizmi barədə belə sadəlövh təsəvvürlərin dağılmasının nəticəsi
də əsas janrı dramaturgiya olmuşdur. M.F.Axundovun davamçıları Mirzə
oldu. Şər işlər görməkdə savadlı adamların savadsızlardan daha təhlükəli olduğu aydınlaşdı.
Ağa Təbrizi, N.B.Vəzirov, C.Məmmədquluzadə, N.Nərimanov, Ə.Haqverdiyev,
 
Ü.Hacıbəyov, S.S.Axundov dram janrına üstünlük vermişlər.
Azərbaycan ədəbiyyatında maarifçi realizmin prinsipləri C.Məmmədquluzadə, N.Nərimanov, N.B.Vəzirov kimi ədiblərin də yaradıcılığında özünü göstərmişdir. Yalnız Birinci Dünya müharibəsi başlanandan sonra cəbhələrdə milyonlarla adamlar qırıldı və bu, müsəlman maarifçilərin gözündə Avropa sivilizasiyasının müsbət obrazını məhv etdi. Avropa tərəqqi yoluna inam sarsıldı və maarifçi dünyagörüşü az-az aradan çıxdı.
Bu realizmin əsas əlaməti onun müsbət, şüurlu insanı tərbiyənin və
 
təhsilin məhsulu kimi anlamasıdır. Elə buradan da maarifçi realizm termininə
== Mənbə ==
yaxın olan pedaqoji roman anlayışı yaranmışdır. Maarifçi yazıçılar
 
öz əsərlərində düzgün tərbiyə sistemini və onun nəticəsi olan şüurlu vətəndaşların
Mənbə: *Rəhim Əliyev,. Ədəbiyyat nəzəriyyəsi,. Bakı,: 2008,
obrazlarını yaratmağa çalışırdılar.
İlkin maarifçilik mərhələsində hələ Burjua cəmiyyətinin qəddar və
yırtıcı təbiəti ortaya çıxmamışdı. Onu görə sosial ədalətsizliyin azalmasında
düzgün tərbiyə amilinə xüsusi əhəmiyyət verilirdi. Maarifçi realizm
üçün cəmiyyətin ziddiyyətlərini, insanların qüsurlarını tərbiyəsizliyin, savadsızlığın
nəticəsi kimi təqdim olunması səciyyəvi idi. Azərbaycan
ədəbiyyatında maarifçi realizmin ən bariz nümayəndəsi A.A.Bakıxanov və
M.F.Axundov idi. Sonuncunun pyeslərinin finalında Çar üsul idarəsinin
jandarmları gəlib konfliktə müdaxilə edir və yerli əhalidən daha Maarifli
qüvvə kimi ədaləti bərpa edirlər, qanunsuz hərəkətlərin qırçısını alırlar.
Beləliklə, sivilizasiyalı adam daha ədalətli hesab olunur. Bu xalis maarifçi
təsəvvür idi, ədalət problemini birbaşa savad və tərbiyə ilə bağlayırdı.
M.F.Axundov pyeslərində Çar məmurları həm də birmənalı mütərəqqi
qüvvədirlər. Böyük ədib inanırdı ki, Rusiya tərkibinə daxil olmaq
Azərbaycan xalqının sürətli tərəqqisinə xidmət edəcək.
Müsəlman şərqində maarifçilik dünyagörüşünün ayrılmaz tərəfi
Qərb xalqlarının siyasi, mədəni və iqtisadi tərəqqi yoluna nümunə kimi
baxmaq, Avropa sənaye inqilabları istiqamətində inkişafın qaçılmazlığına
inam idi. Sovet hakimiyyəti qurulana qədər Azərbaycanda bu qərbçi
46
maarifçilik üstünlük təşkil edirdi. Lakin islami maarifçilik də var idi.
Sovetləşmədən sonra Azərbaycanda marksist maarifçilik yayılmağa başladı.
Terminoloji fərqlərə baxmayaraq marksist maarifçilik də Avropanın
ateist maarifçiliyinin bir forması idi.
Birmənalılıq, ümumiyyətlə, maarifçi realist qəhrəman konsepsiyasının
mühüm əlaməti idi. Maarifçi realizmdə romantiklərdə olduğu kimi
mənfi surətlər canlı adamdan çox müəyyən əxlaqi qüsurların birmənalı
timsalıdırlar. Hacı Qara xəsislik rəmzidir. Maarifçi qəhrəmanlarda mənfi
sifətlər müəyyən şəxsi motivlərlə deyil, mütləq bir keyfiyyət kimi, mütləq
ideyanın timsalı kimi mövcuddur. Kapitalist cəmiyyəti inkişaf etdikcə,
Burjua inqilabları qanlı proses kimi davam etdikcə maarifçi müsbət qəhrəmanların
məhdudluğu ortaya çıxdı. Aydın oldu ki, maarif sosial tərəqqiyə
də, sosial şərə də xidmət edə bilər. Rusiyada və sonradan Azərbaycanda
marksizmin yayılması mütərəqqi hadisə idi. Amma marksist maarifçiliyin
hər iki ölkədə qanlı nəticələri də oldu.
Ona görə maarif və düzgün tərbiyə sosial tərəqqi yaradan mühüm
prosesdir. Lakin maarifin çiçəklənməsi birbaşa cəmiyyətdə sosial ədalətin
artmasına səbəb olmur. Maarifçiliyin böhranı insanın və cəmiyyətin inkişaf
mexanizmi barədə belə sadəlövh təsəvvürlərin dağılmasının nəticəsi
oldu. Şər işlər görməkdə savadlı adamların savadsızlardan daha təhlükəli
olduğu aydınlaşdı.
Azərbaycan ədəbiyyatında maarifçi realizmin prinsipləri C.Məmmədquluzadə,
N.Nərimanov, N.B.Vəzirov kimi ədiblərin də yaradıcılığında
özünü göstərmişdir. Yalnız Birinci Dünya müharibəsi başlanandan sonra
cəbhələrdə milyonlarla adamlar qırıldı və bu, müsəlman maarifçilərin
gözündə Avropa sivilizasiyasının müsbət obrazını məhv etdi. Avropa
tərəqqi yoluna inam sarsıldı və maarifçi dünyagörüşü az-az aradan çıxdı.
Mənbə: Rəhim Əliyev, Ədəbiyyat nəzəriyyəsi, Bakı, 2008