"Xilafətin ləğv edilməsi" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Düzəlişin təsviri yoxdur.
'''Xəlifətin qaldırılması''' (3 mart [[1924]]),[[Türkiyə Böyük Millət Məclisi]]<nowiki/>nin 3 mart [[1924]] günü çıxardığı qanunla [[xəlifə]]<nowiki/>lik vəzifəsinin qaldırılmasıdır.
 
Dövlətin dünyəviləşdirilməsi yolunda edilmiş siyasi bir inqilabdır. Bu qərar ilə XVI əsrdən etibarən [[Osmanlı İmperiyası|Osmanlı]] padişahlarının daşıdığı; son Osmanlı padişahı Vahidəddinin ölkəni tərk etməsindən sonra TBMM tərəfindən II Əbdülməcidə verilmiş olan xəlifəlik ünvanı ortadan qalxmışdı. Qanunun əsaslandırılması, birinci maddədə "xəlifəliyin höküməthökumət, Respublika, yəni TBMM-nin mənası və anlayışı içində onsuz da gizli olduğu" ifadəsi ilə açıqlanmışdır.
 
== Tarixçəsi ==
Xəlifə sözü İslam dövlətlərində [[Məhəmməd]]<nowiki/>dən sonrakı dövlət başçılığı qurumunu ifadə edir<ref name=":0">Avcı, Casim. "Hilafet". Türk Diyanet Vəqfi İslam Ensiklopediyası, Cild 17, il 1998. Giriş tarixi: 23 Ocak 2017.</ref>. Xəlifələrin seçimlə təyin olunduğu Dörd xəlifə dövründən sonra səltənətə çevrilən xəlifəlik qurumu; [[945]]-ci ildə [[Buveyhilər sülaləsi|Büveyhilər]]<nowiki/>in abbasi xanədanının paytaxtı [[Bağdad]]ı işğalından sonra fərqli siyasi avtoritarların himayəsindənki bir rühani liderlik halına çevrilmiş və XIII-XVI əsrlərdə [[Məmlüklər|Məmlük]] himayəsində [[Misir]]<nowiki/>də yaşamıyaşamışdır<ref name=":0" />şdır. XVI əsrin əvvəlində Misir fəth edib [[Abbasilər xilafəti|Abbasi]] xəlifəsini himayəsinə alan Osmanlı hökümdarı [[I Səlim|Yavuz Sultan Səlim]], onun ölümündən sonra xəlifə ünvanını özü almış və Sultan Səlimdən sonra gələn Osmanlı hökümdarları bu ünvanı daşımaya davam etmişlərdir.
 
Osmanlı Dövləti [[Birinci Dünya Müharibəsimüharibəsi|I. Dünya Müharibəsimüharibəsi]] sonunda yıxıldı. [[Ankara]]<nowiki/>da qurulan bir [[Ankara Hökuməti|məclis höküməti]] ölkəni idarə etməkdəydi. 1 Noyabrnoyabr [[1922]]-ci ildə Səlnətənətinsəlnətənətin xilafəttən ayrılmasına dair qanunun qəbul edilməsi ilə, son padişah Vahidəddin, xəlifə sifətiylə qalmışdır<ref>Boyacıoğlu, Ramazan. "Atatürk'ün Hilafet İle İlgili Görüşleri". Atatürk Araşdırma Mərkəzi Dərnəyi, Mart 1997, Cild XIII, sayı 37. 14 May 2016 tarixinde qaynağından arxivləndi. Giriş tarixi: 23 yanvar2017.</ref>. Vəhidəddinin 17 noyabr [[1922]]-ci ildə bir ingilis hərb gəmisiylə İstanbuldan gizlicə ayrılması ilə, 18 noyabrda Məclisdə gizli bir iclas düzənlənmişdi. Bu iclasda Vahidəddinin Xəlifə ünvanıyla ingilislərə üz tutması, onun bütün islam aləmində xəyanəti kimi qiymətləndirilmiş və islam imaməti üçün TBMM tərəfindən yeni bir şəxsin seçilib islam aləminə bildirilməsinə qərar verilmişdir. Məclis 19 noyabr [[1922]]- ci il tarixli iclasında seçimdə iştirak edən 162 millətvəkilindən, 142-sinin səsi ilə<ref name=":1">Hür, Ayşe. "Mustafa Kemal'in 'altın vuruşu': Halifeliğin ilgası". Radikal qəzeti, 6 iyul 2014. 11 yanvar 2017 tarixinde qaynağından arxivlendi. Giriş tarixi: 23 yanvar 2017.</ref> Osmanlı xanədanı üzvü olan II Əbdülməcidi xəlifə olaraq seçdi<ref>Atatürk, M. Kemal. "Abdülmecit Efendi’ıinEfendi’nin Büyük Millet Meclisi’nce Halife seçilmesi". Nutuk (Bugünkü Dille) kitabından. 3 Avqust 2014 tarixinde qaynağından arxivlendi. Giriş tarixi: 23 yanvar 2017.</ref>.
 
Yeni xəlifənin özünə verilən vəzifələrin xaricinə çıxması, xalqın və bir neçə siyasətçinin xəlifəyə bağlılığının davam etməsi və nəhayət mətbuatda başlayan sərt müzakirələr, hadisələrin gedişatı xilafətin qaldırılmsına gətirib çıxarmışdır<ref name=":0" />.
 
== Xəlifətin qaldırılmasına gedən müddət ==
[[Şəkil:AbdulmecidII.jpg||thumb|150px|Son Xəlifə Əbdülməcid Əfəndi]]
Vəhidəddinin qaçışı və yeni Xəlifəninxəlifənin seçimi 19 noyabr mətbuat yoluyla xalqa çatdırılmışdı<ref name=":2">Boyacıoğlu, Ramazan. "Hilafetten Diyanet İşleri Başkanlığı'na geçiş". Ankara Üniversiteti Sosial Elmlər İnstitutu Doktorantlıq tezi, 1992. Giriş tarixi: 23 yanvar 2017.</ref>. Səltənətin qaldırılmasından sonra bu səltənətin başqa bir adla eyni sülalədə davam etməsinin qarşısını almaq üçün Xəlifəliyinxəlifəliyin səlahiyyətsiz bir ünvan olaraq buraxılmasına hökümət böyük bir diqqət göstərdi<ref name=":2" />. Sadə bir beyyət mərasimi hazırlanmasını istəyən [[Ankara Hökuməti]] hökümətininnin bütün səylərinə baxmayaraq Əbdülməcid Əfəndi göstərişli bir mərasimlə xəlifəliyi üstləndi<ref name=":0" /><ref name=":1" />.
 
Məclisdəki ənənəvi xəlifə tərəfdarları, xilafətə siyasi bir avtoritet qazandırmaq istəyirdilər. Müxaliflər bu yoldakı düşüncə və istəklərini 15 yanvar 1923-cü ildə dağıtdıqları bir risalə ilə ortaya qoydular<ref>Türker, Hasan. "Basında "Hanedan-ı Hilafet" Tartışmaları ve Hilafetin Kaldırılması". Çağdaş Türkiyə Araşdırmaları Dərgisi, Cild III, Sayı 8, il, 1998.Giriş tarixii: 23 yanvar 2017.</ref>. Afyon milletvekili İsmail Şükrünün imzasını daşıyan "Xəlifət-i İslam və Böyük Millet Meclisi" başlıqlı risalədə, səltənətin qaldırılmasının uyğun olduğunu, ancaq xilafətin əsla qaldırılmayacağı, xilafətin sadəcə ruhani məsuliyyətlərinin deyil, dünyəvi vəzifələrinin de olduğu və içində yaşanan fövqəladə şərtlərin normala dönməsiylə xəlifənin bunları yerinə gətirəcəyini bildirir və islam aləminə səbirlə gözləməsi tövsiyə olunurdu<ref name=":0" />. Bu zaman ölkə turu ilə əlaqədar Ankara xaricində olan [[Mustafa Kamal Atatürk|Mustafa Kamal]]<nowiki/>a çox maraq görən bu risalənin xəbəri İzmitte olanda çatmış, söylədiyi nitqlərdə Xəlifətəxəlifətə yönəlik münasibətini aydın bir şəkildə göstərməsinə imkan yaratmışdı<ref>Ünver, Fatma. "Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Cerideleri'nde (1920-1924) saltanat ve hilafet aleyhinde düşünce ve görüşler". Ahi Evran Üniversiteti Sosial Elmlər İnstitutu Məzun Tezi, 2012. Erişim tarihi: 23 Ocak 2017.</ref>. 17 yanvar [[1923]]-cü ildə etdiyi məşhur mətbuat konfransında bir sual üzərinə xəlifələrin, əleyhinə bir hərəkətləri olduğu təqdirdə millətin onları başından edə biləcəyini söylədi<ref name=":0" />.
 
Yeni Türktürk dövlətinin qurucu məclisi olan birinci məclis 15 aprel [[1923]]-cü ildə son iclasını etmiş; yeni məclis 11 avqust [[1923]]-cü ildəki ilk iclasında Lozan Sülh Müqaviləsini təsdiq etmişdir. İkinci məclisin 25-ci iclasında xilafətə ayrılan büdcə haqqında şikayətlər gündəmə gəldi. Mövzu, bu məslənin ümumi büdcə içində deyil tək başına araşdırılmaq üzərə 1924-cü il büdcəsinə saxlanılması ilə bağlandı.Ynei Yeni məclis 29 oktyabr [[1923]]-cü ildə CumhuriyyətiCümhuriyyəti elan etdi. Mustafa KemalKamal Paşanın başçılığa getirilməsi ilə bəzi vəkillərin Xəlifəni dövlətin başına gətirərək həll etmək istədikləri dövlət başçısı məsələsi həll olunmuş oldu.
 
Yanvar [[1924]]-cü ildə Xəlifə Əbdülməcid Əfəndinin xilafət haqqının artırılmasına və İstanbula gələn rəsmi heyətlərin özünüdə ziyarət etmələri yolundakı istəkləri Xəlifəliyinxəlifəliyin qaldırılması müddətini sürətləndirdi. Dövlət başçısı Mustafa KemalKamal, xəlifənin xarici dövlət təmsilçiləriylə görüşmə istəyini Türkiyə CumhuriyyətininCümhuriyyətinin gələcəyinə açıq bir təcavüz olaraq qiymətləndirdi və xəlifəni səltənət xəyalı içində olmaması üçün xəbərdarlıq etdi. 25 fevral [[1924]]-cü ildə büdcə görüşmələri sırasında məclisdə xəlifənin və xanədanın haqqı mövzusu müzakirə olundu.
 
== Qanunun çıxması ==
[[Şəkil:Zeki Bey Kadirbeyoğlu.jpg|thumb|150px|Qanuna tək rədd səsini verən Zəki bəy]]
3 mart [[1924]] günü [[Şanlıurfa|Urfa]] vəkili Şeyx Saffət Əfəndi və əlli üç dostunun hazırladığı, xəlifətin qaldırılmasına dair on iki maddədən ibarət bir qanun təklifi məclisə gətirildi. Təklif oxunduqdan sonra xəlifənin həll olunduğunu və xilafətin qaldırıldığını bildirən birinci maddə; ardından xanədan üzvlərinin ölkə xaricinə çıxarılmasına dair 2.maddə eyni ilə qəbul edildi.İclasa qatılan 158 üzvün 157-sinin səsiylə qəbul edilmiş; tək rədd səsini Gümüşhanə millət vəkili Zəki bəy vermişdir<ref name=":1" />.
 
Eyni iclasda Tevhid’iTövhid-i Tədrisat Qanunu və Diyanət İşləri Rəisliyinin qurulmasına qərar verilmişdir<ref name=":1" />.
 
Xanədan üzvlərinə ölkə xaricinə çıxmaları üçün on günlük bir zaman tanınmışkən Əbdülməcid Əfəndi eyni gecə on bir üzvlük ailəsiylə bərabər [[Çatalca rayonu|Çatalca]] stansiyasından qatara mindirdi; sərhədə qədər özünə İstanbul meri və polis rəisi müşayət etdilər.
 
== Xəlifəliyin qaldırılmasından sonrakı gedişat ==
Türkiyədən ayrıldıqdan sonra İsveçrəyə gedən Əbdülməcid Əfəndi, 11 mart [[1924]] günü xəbər agentləri vasitəsylə bir bildiri yayınlandı və Türkiyə hökümətininhökumətinin qərarını rədd etdiyini bəyan edərək Müsəlmanları bir Konqress toplamağa çağırdı<ref name=":3">Küçük, Cevdet. "Abdülmecid Efendi". Türk Diyanət Vəqfı İslam Ensiklopediyası, Cilt 1, yıl 1998. 2 aprel 2015 tarixinde qaynağından arxivləndi. Giriş tarixi: 28 yanvar 2017.</ref>. Bir neçə gün sonra İsveçrə hökümətihökuməti tərəfindən özünə, siyasi təbliğat etməmək şərtiylə iclas icazəsi verildiyi xatırladıldı. Oktyabr [[1924]]-cü ildə Fransaya keçən Əbdülməcid Əfəndi xilafət mövzusunda İslam aləmindən gözlədiyi diqqəti görmədiyi üçün özünü daha çox ibadətə, rəsm və musiqiyə vermişdir<ref name=":3" />.
 
Türkiyədə xəlifəliyin qaldırılmasından sonra 7 mart [[1924]]-cü ildə, [[Məkkə]] əmiri Hüseyn bin Əli, Məkkə və [[Mədinə]]<nowiki/>nin əlində olmasına dayanaraq ozünü Xəlifə elan etdi<ref name=":4">Armaoğlu, Fahir. "Hilafet’in Dış Cephesi". Atatürk Araşdırma Mərkəzi Dərgisi, Cild XIV, Sayı 41, İyul 1998. Giriş tarixi: 25 yanvar 2017.</ref>. Hüseynin xəlifəliyinə ən böyük reaksiya [[Nəcd]]<nowiki/>dəki səudilərdən gəlmişdir. Səudi orduları [[1925]]-ci ildə Məkkəyi ələ keçirdi; İbni Səud [[1926]]-cı ilinin yanvar ayında [[Hicaz]] kralı tac geyindi. Səudilər [[1926]]-cı ilin başlarında [[Qahirə]]<nowiki/>də bir islamİslam Konqresikonqresi toplayıb xilafət mövzusunu ələ almaq istədilərsə də mövzu ciddi olaraq ələ alınmadan konqres 1926-ci ilin mayında sona ççatdı<ref name=":4" />atdı.
 
[[Türkiyə|Türkiyə CumhuriyyətiCümhuriyyəti]]<nowiki/>nin xilafəti bütünüylə qaldırıb Əbdülməcid Əfəndi və ailəsini xaricə çıxarması Hindistanda xilafət avtoritetini qorumaq məqsədiylə qurulmuş Hindistan Xilafət Hərəkati içində anlaşılmazlıq yaranmasına səbəb oldu<ref>Qureshı, M. Naeem. "Hindistan Hilafet Hareketi". Türk Diyanət Fondu İslam Ensiklopediyası, Cild 18, il 1998. Giriş tarixi: 25 yanvar 2017.</ref>. Kimiləri qərarın müzakirə olunmasını, kimisi xəlifəliyin Mustafa Kamal Paşaya təklif edilməsini, kimisi isə Türklərintürklərin rəftarında İslama zidd bir tərəf olmadiği üçün Hind müsəlmanlarının da türkləri nümunə almasını istəyirdi. [[Hindistan]] Xilafət Hərəkatı bu müzakirələrlə bütünlüyünü itirdi; xilafət hərəkatına maraq azaldı.islam İslam dünyasındakı bəzi uyğun görülən kişilərə təklif edərək bu qurumu yenidən canlandırma səyləri oldusa da [[Hindistan|,]]<nowiki/>da bu səylər həyata keçmədi.
 
== Qanun Maddəsi ==
Qanun adı: Xilafətin ortadan qaldırılmasına və Xanedan-ı Osmaninin Türkiyə CumhuriyyətiCümhuriyyəti Memalik-i xaricinə çıxarılmasına dair Qanun Maddəsi
 
Qanun Nömrəsi: 431
 
Qanun Tarixi: 3 mart [[1924]]
 
== Xarici keçidlər ==
* [https://www.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/GZC/d01/CILT03/gcz01003140.pdf][httpshttp://www.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/GZC/d01/CILT03/gcz01003140.pdf T. B. M. M. Gizli Celse Zabıtları, 18 Kasım 1922 (Əbdülməcid Əfəndinin Xəlifə Seçilməsi)]
 
== İstinadlar ==
548

edits