"Xilafətin ləğv edilməsi" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Düzəlişin təsviri yoxdur.
'''Xəlifətin qaldırılması''' (3 mart [[1924]]) — [[Türkiyə Böyük Millət Məclisi]]<nowiki/>nin 3 mart [[1924]] günü çıxardığı qanunla [[xəlifə]]<nowiki/>lik vəzifəsinin qaldırılmasıdır.
 
Dövlətin dünyəviləşdirilməsi yolunda edilmiş siyasi bir inqilabdır. Bu qərar ilə XVI əsrdən etibarən [[Osmanlı İmperiyası|Osmanlı]] padişahlarının[[padşah]]larının daşıdığı; son Osmanlı padişahıpadşahı Vahidəddinin ölkəni tərk etməsindən sonra TBMM tərəfindən II Əbdülməcidə verilmiş olan xəlifəlik ünvanı ortadan qalxmışdı. Qanunun əsaslandırılması, birinci maddədə "xəlifəliyin hökumət, Respublika, yəni TBMM-nin mənası və anlayışı içində onsuz da gizli olduğu" ifadəsi ilə açıqlanmışdır.
 
== Tarixçəsi ==
Xəlifə sözü İslam dövlətlərində [[Məhəmməd]]<nowiki/>dən sonrakı dövlət başçılığı qurumunu ifadə edir<ref name=":0">Avcı, Casim. "Hilafet". Türk Diyanet Vəqfi İslam Ensiklopediyası, Cild 17, il 1998. Giriş tarixi: 23 Ocak 2017.</ref>. Xəlifələrin seçimlə təyin olunduğu Dörd xəlifə dövründən sonra səltənətə çevrilən xəlifəlik qurumu; [[945]]-ci ildə [[Buveyhilər sülaləsi|Büveyhilər]]<nowiki/>in abbasi xanədanının paytaxtı [[Bağdad]]ı işğalından sonra fərqli siyasi avtoritarların himayəsindənki bir rühani liderlik halına çevrilmiş və XIII-XVI əsrlərdə [[Məmlüklər|Məmlük]] himayəsində [[Misir]]<nowiki/>də yaşamışdır<ref name=":0" />. XVI əsrin əvvəlində Misir fəth edib [[Abbasilər xilafəti|Abbasi]] xəlifəsini himayəsinə alan Osmanlı hökümdarı [[I Səlim|Yavuz Sultan Səlim]], onun ölümündən sonra xəlifə ünvanını özü almış və Sultan Səlimdən sonra gələn Osmanlı hökümdarları bu ünvanı daşımaya davam etmişlərdir.
 
Osmanlı Dövləti [[Birinci Dünya müharibəsi|I Dünya müharibəsi]] sonunda yıxıldı. [[Ankara]]<nowiki/>da qurulan bir [[Ankara Hökuməti|məclis hökümətihökuməti]] ölkəni idarə etməkdəydi. 1 noyabr [[1922]]-ci ildə səlnətənətin xilafəttən ayrılmasına dair qanunun qəbul edilməsi ilə, son padişahpadşah Vahidəddin, xəlifə sifətiylə qalmışdır<ref>Boyacıoğlu, Ramazan. "Atatürk'ün Hilafet İle İlgili Görüşleri". Atatürk Araşdırma Mərkəzi Dərnəyi, Mart 1997, Cild XIII, sayı 37. 14 May 2016 tarixinde qaynağından arxivləndi. Giriş tarixi: 23 yanvar2017.</ref>. Vəhidəddinin 17 noyabr [[1922]]-ci ildə bir ingilis hərb gəmisiylə İstanbuldan gizlicə ayrılması ilə, 18 noyabrda Məclisdə gizli bir iclas düzənlənmişdi. Bu iclasda Vahidəddinin Xəlifə ünvanıyla ingilislərə üz tutması, onun bütün islam aləmində xəyanəti kimi qiymətləndirilmiş və islam imaməti üçün TBMM tərəfindən yeni bir şəxsin seçilib islam aləminə bildirilməsinə qərar verilmişdir. Məclis 19 noyabr [[1922]]-ci il tarixli iclasında seçimdə iştirak edən 162 millətvəkilindən, 142-sinin səsi ilə<ref name=":1">Hür, Ayşe. "Mustafa Kemal'in 'altın vuruşu': Halifeliğin ilgası". Radikal qəzeti, 6 iyul 2014. 11 yanvar 2017 tarixinde qaynağından arxivlendi. Giriş tarixi: 23 yanvar 2017.</ref> Osmanlı xanədanı üzvü olan II Əbdülməcidi xəlifə olaraq seçdi<ref>Atatürk, M. Kemal. "Abdülmecit Efendi’nin Büyük Millet Meclisi’nce Halife seçilmesi". Nutuk (Bugünkü Dille) kitabından. 3 Avqust 2014 tarixinde qaynağından arxivlendi. Giriş tarixi: 23 yanvar 2017.</ref>.
 
Yeni xəlifənin özünə verilən vəzifələrin xaricinə çıxması, xalqın və bir neçə siyasətçinin xəlifəyə bağlılığının davam etməsi və nəhayət mətbuatda başlayan sərt müzakirələr, hadisələrin gedişatı xilafətin qaldırılmsına gətirib çıxarmışdır<ref name=":0" />.
== Xəlifətin qaldırılmasına gedən müddət ==
[[Şəkil:AbdulmecidII.jpg||thumb|150px|Son Xəlifə Əbdülməcid Əfəndi]]
Vəhidəddinin qaçışı və yeni xəlifənin seçimi 19 noyabr mətbuat yoluyla xalqa çatdırılmışdı<ref name=":2">Boyacıoğlu, Ramazan. "Hilafetten Diyanet İşleri Başkanlığı'na geçiş". Ankara Üniversiteti Sosial Elmlər İnstitutu Doktorantlıq tezi, 1992. Giriş tarixi: 23 yanvar 2017.</ref>. Səltənətin qaldırılmasından sonra bu səltənətin başqa bir adla eyni sülalədə davam etməsinin qarşısını almaq üçün xəlifəliyin səlahiyyətsiz bir ünvan olaraq buraxılmasına höküməthökumət böyük bir diqqət göstərdi<ref name=":2" />. Sadə bir beyyət mərasimi hazırlanmasını istəyən [[Ankara Hökuməti]]nin bütün səylərinə baxmayaraq Əbdülməcid Əfəndi göstərişli bir mərasimlə xəlifəliyi üstləndi<ref name=":0" /><ref name=":1" />.
 
Məclisdəki ənənəvi xəlifə tərəfdarları, xilafətə siyasi bir avtoritet qazandırmaq istəyirdilər. Müxaliflər bu yoldakı düşüncə və istəklərini 15 yanvar 1923-cü ildə dağıtdıqları bir risalə ilə ortaya qoydular<ref>Türker, Hasan. "Basında "Hanedan-ı Hilafet" Tartışmaları ve Hilafetin Kaldırılması". Çağdaş Türkiyə Araşdırmaları Dərgisi, Cild III, Sayı 8, il, 1998.Giriş tarixii: 23 yanvar 2017.</ref>. Afyon milletvekili İsmail Şükrünün imzasını daşıyan "Xəlifət-i İslam və Böyük Millet Meclisi" başlıqlı risalədə, səltənətin qaldırılmasının uyğun olduğunu, ancaq xilafətin əsla qaldırılmayacağı, xilafətin sadəcə ruhani məsuliyyətlərinin deyil, dünyəvi vəzifələrinin de olduğu və içində yaşanan fövqəladə şərtlərin normala dönməsiylə xəlifənin bunları yerinə gətirəcəyini bildirir və islam aləminə səbirlə gözləməsi tövsiyə olunurdu<ref name=":0" />. Bu zaman ölkə turu ilə əlaqədar Ankara xaricində olan [[Mustafa Kamal Atatürk|Mustafa Kamal]]<nowiki/>a çox maraq görən bu risalənin xəbəri İzmitte olanda çatmış, söylədiyi nitqlərdə xəlifətə yönəlik münasibətini aydın bir şəkildə göstərməsinə imkan yaratmışdı<ref>Ünver, Fatma. "Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Cerideleri'nde (1920-1924) saltanat ve hilafet aleyhinde düşünce ve görüşler". Ahi Evran Üniversiteti Sosial Elmlər İnstitutu Məzun Tezi, 2012. Erişim tarihi: 23 Ocak 2017.</ref>. 17 yanvar [[1923]]-cü ildə etdiyi məşhur mətbuat konfransında bir sual üzərinə xəlifələrin, əleyhinə bir hərəkətləri olduğu təqdirdə millətin onları başından edə biləcəyini söylədi<ref name=":0" />.
548

edits